هم ویروس کرونا و هم تغییر اقلیم برای ما اهمیت بسزایی دارد و اینکه پس از بحران کوویدـ19 باید چه سیاستهایی در پیش گرفت مورد توجه سیاستگذاران کشور ما نیز هست.
کامیلا کوِندیش / پژوهشگر دانشگاه هاروارد/آینده نگر
آیا میتوانیم به عقب برگردیم و اوضاع را بهتر کنیم؟ اگر دولتها مصرفکنندگان را تشویق کنند که دوباره پول خرجکردن را شروع کنند، ما بهشدت طرفدار این هستم که هدفهای سبزتر در زندگی باید در حیات بشری لحاظ شود و برای رسیدن به آنها تلاش کنیم.
تاکنون، طرفداری از محیطزیست تمایل داشته وقتی که اقتصاد وارد رکود میشود رو به نقصان برود. اما حالا که جهان دومین بهار را که گرمترین بهار ثبتشده در تاریخ است از سر میگذراند و بهنظر میشود که عالمگیری ویروس کرونا تا مدتها ادامه خواهد داشت، چیزی باید در نگرش عمومی مردم تغییر کند.
در یکی از تجمعات اخیر در بریتانیا، تظاهرکنندگان حمایت شدید خود را از اینکه برای قطع انتشار کربن، اقدامات دولتی بیشتری انجام شود ابراز کردهاند. من شک دارید که چطور نمایندگان یک گروه از 108 نفر آدم میتوانند کارهایی مثل دوچرخهسواری یا کاهش سرانه پرواز با هواپیما را به ثمر بنشانند. اما تجمعاتی با تعداد نفرات نزدیک به این رقم باعث اصلاحات اجتماعی تاریخسازی در ایرلند شد. نتایج تحقیقات نشان میدهد که اگر به مردم اجازه داده شود که درباره جزییات با یکدیگر برخورد داشته باشند ــ مثلا شش هفته در تجمعات خود با کارشناسان سروکار داشته باشند ــ چنین اقداماتی میتواند سطح اتفاق نظر و اجماع را در میان مردم بسیار بالا ببرد.
این کار میتواند به سیاستمداران نیز کمک بزرگی بکند که میترسند شعارهایی که میدهند و اهدافی که اعلام میکنند خیلی از قد رایدهندگان بالاتر باشد. تظاهرات جلیقهزردها در پاریس در اصل از مالیات بر سوخت شروع شد و یادآور درگیری بین اهداف سبز زندگیکردن و حیات است. اما غیرممکن است که دایره را به شکل مربع درآورد. برای مثال، شما میتوانید مالیات کربن را افزایش دهید و با این کار انتشار آن را کم کنید. کمیته تغییرات اقلیمی بریتانیا در آخرین گزارش خود استدلال کرده است که اکنون زمان بدی برای افزایش مالیات بر سوخت نیست چون قیمت نفت پایین است، بهخصوص اینکه اگر ما بخواهیم این درآمد حاصل از مالیات را دوباره در ایجاد مشاغل مربوط به انرژیهای سبز سرمایهگذاری کنیم.
عالمگیری ویروس کرونا فرضیات دراینباره را برعکس کرد و همچنین مقیاس زمانی شتابنده دراینباره را معکوس ساخت. متخصصان محیطزیست انتظار داشتند که دور بعدی مذاکرات بر سر تغییرات اقلیمی در سازمان ملل که طبق برنامه باید در ماه نوامبر گذشته برگزار میشد، قدم بعدی پیشرفت در مقابله با تغییرات اقلیمی بود. اما شیوع کوویدـ19 فرصت منحصربهفردی را به دست داد، بهویژه به این علت که آشفتگیهای اقتصادی که ویروس علتش بود کشورهای غربی را باز گرداند به جایی که بیشترین استفاده را از امکانات دولتی بکنند و دوباره یک دولت قدرتمند را به صحنه بیاورند که ارادهاش این است که در کارها دخالت کند.
چه بخواهیم چه نخواهیم، وزرای خزانهداری کشورهای عضو سازمان ملل، برای دورانی که در پیش است، اوجگیری تقاضا را در اقتصادهای خود کنترل خواهند کرد. برخی از آنها همین حالا هم کمکهای اقتصادی خود را به اهداف زیستمحیطی و سبز گسیل کردهاند. کاخ الیزه در فرانسه از شرکت ایر فرانس خواسته است که در قبال کمکهایی که دولت برای بقای این شرکت میکند، برای کاهش انتشار کربن توسط هواپیماهای جت خود اقدام کند و اهداف مشخصی را در نظر بگیرد. کانادا تقاضای صنعت نفت و گاز خود را برای اینکه از رعایت استانداردهای محیطزیستی کوتاه بیاید نپذیرفته و اصرار داشته است که هر کسبوکار بزرگی که میخواهد از کمکهای دولتی بهرهمند شود باید گزارش سالانه اقلیمی خود را منتشر کند.
اکنون زمان این است که فرمان کاهش فعالیتهایی که باعث تغییر اقلیم میشوند صادر شود. این کار اگر درست مدیریت شود راهی هوشمندانه است برای اینکه کسبوکارها وادار شوند روشها و مسیرهای کارآمدتری را برای کاهش انتشار کربن اتخاذ کنند. بیش از هزار شرکت داوطلبانه چارچوب «اجبار به افشاگری مالی مربوط به اقلیم» را پذیرفتهاند. این تعهدنامه انتشار کربن در محصولات و عملیات شرکتها را ردیابی و خطر اقلیمی زنجیره تأمین را ارزیابی میکند. البته در این مسیر، دولتها باید مراقب این خطر باشند که مقابله با تغییرات اقلیمی دچار نوعی دگرگونی اساسی نشود: بنابراین آنها باید در برابر وسوسه اینکه بیش از اندازه قواعد و مقررات برای جلوگیری از تغییرات اقلیمی بچینند مقاومت کنند. اتحادیه اروپا در تلاش برای ساختن ردهبندی شرکتها از نظر اقلیمی، با این خطر مواجه است که استانداردهای افشار اطلاعات اقلیمی بیش از اندازه اداریای درست کند که نهتنها به شرکتها کمک نکند که مانع از انتشار کربن شوند بلکه باعث شود حتی اطلاعات درستی هم که به درد تصمیمگیریها میخورد ارائه نشود.
مسئله دیگری که به وضعیت اضطراری خود نزدیک میشود و باید برای آن تدبیری اندیشید این است که اهداف بینالمللی برای اینکه تا سال 2050 انتشار کربن به صفر برسد مبهم و نامعلوم است. بخشی از اقتصاد سوختهای فسیلی شاید زودتر از اینها نیز فعالیتهای خود را مطابق استاندارد کرده باشند، چنانکه شرکت بریتیش پترولیوم در هفتههای گذشته این مسئله را اعلام کرده است. دو ماه پیش، 300 شرکت آمریکایی که در مجموع ارزششان 11.5 تریلیون دلار بود از کنگره خواستند که از تغییرات سریع بهسمت اقتصاد بدون کربن حمایت کند.
جهان شاهد این وضعیت غیرعادی است که شرکتها سریعتر از دولتها در ساختن شکل جدید بازار ظاهر شدهاند. و بهطور حتم، پیشبینیهای شورای بیندولتی سازمان ملل درباره تغییرات اقلیمی نشان میدهد که حتی محدودساختن گرمایش زمان تا 1.5 درجه سانتیگراد تا سال 2050 هنوز میتواند نقشی در به هم ریختن اقلیم بازی کند. در پشت ماجرا، نوعی واقعگرایی روزافزون دیده میشود در این باب که کاهش شدید انتشار کربن در دوران قرنطینه شیوع ویروس کرونا سهم کمی در کل مسئله را مقیاسی بزرگ داشته است. طبق اعلام آژانس بینالمللی انرژی، انتشار جهانی کربن در سال جاری کاهش پیدا کرده است، شاید در حدود 6 درصد، اما دیاکسید کربن هنوز در حال اضافهشدن به جو زمین است.
تغییر اقلیم شاید 10 تا 15 سال گذشته برای بیشتر مردم پدیده ناآشنایی بود اما اكنون بیشتر كشورهای جهان وقوع آن را پذیرفته اند و به همین دلیل برای كاهش تاثیرات آن در سال 2015 در قالب توافقنامه پاریس گرد هم آمدند تا با انجام اقداماتی مانع گرمتر شدن زمین تا بیشتر از 1.5 درجه شوند. دانشمندان محیطزیست پیشتر پیشبینی كرده بودند كه اگر كشورهای صنعتی تولید گازهای گلخانهای «مهمترین محصول صنایع و علت اصلی گرم شدن زمین» كاهش ندهند، دمای كره زمین تا پایان قرن، 2 درجه گرمتر خواهد شد. گرمشدن زمین منجر به نابودی ذخایر یخ قطبها، ایجاد سیلابها و تغییرات آبوهوایی شدید و حوادث زیستمحیطی بسیاری خواهد شد كه سرانجام آن مهاجرت میلیونها نفر است كه مشكلات اجتماعی و اقتصادی فراوانی را بر كشورها تحمیل میكند. 12 دسامبر 2015 در پاریس، معاهدهای برای مقابله با تغییرات اقلیمی و بازشدن گرهها برای اقدامات علیه تغییر اقلیم و همچنین سرمایهگذاری در مسیر اقتصادی كمكربن، مقاوم، انعطافپذیر و پایدار توسط 195 كشور مورد توافق قرار گرفت. هدف اصلی این توافق جهانی جلوگیری از افزایش دمای كره زمین در این قرن زیر 2 درجه سانتیگراد و همچنین ایجاد تلاش برای محدودكردن دما به افزایش آن به زیر 1.5 درجه سانتیگراد نسبت به سطح آن قبل از صنعتیشدن است. هدف بلندمدت توافق پاریس این بود كه دمای كره زمین تا پایان قرن حاضر بهجای دو درجه، 1.5 درجه سانتیگراد افزایش یابد. اما آمریکا که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و منتشرکنندگان کربن در جهان است، چندی پیش از این توافق خارج شد.
در این بین که مجادلات کشورها بر سر سیاستهای اقلیمی ادامه دارد، هوای نامساعد و شدیدا گرم روی هوشیاری ما تاثیر سوء گذاشته و گاهی ما را دچار سوءتفاهم کرده است. نور آفتاب به بسیاری از ما در بریتانیا که در قرنطینه ماندهایم کمک کرده است و من خود هر روز ممنونش هستم اما وقتی که درمییابیم این امر پدیدهای جهانی است ناراحت و نگران میشویم. ماه مه 2020 در کنار همین ماه در سال 2016 گرمترین ماه مه در رکوردهای ثبتشده جهانی بوده است و آمریکای جنوبی، اروپا، آسیا و خلیج مکزیک گرمترین سال خود را از سر گذراندهاند. از طرف دیگر، فوریه 2020 بارانیترین ماه در میان رکوردهای ثبتشده بریتانیا بوده است. سطح یخهای قطبی بهطور چشمگیری کاهش یافته است. تمام اینها مستقیما در تغییر اقلیم نقش ندارند اما این روند دارد تبدیل به روندی میشود که بیاعتنایی به آن امکانناپذیر است.
تغییر اقلیم نیز مانند ویروس کرونا تهدیدی غیرقابل اجتناب است که اقدام جمعی میطلبد. گرد هم آوردن مردم و کسبوکارها برای اینکه از مقابله با تغییرات اقلیمی حمایت کنند گاهی وقتها هدفی غیرمحتمل به نظر میرسد. اما قرنطینه و ماندن در خانه در دوران شیوع ویروس کرونا آگاهی تازهای از اینکه زندگی بدون آلودگی بیشتر چطور میتواند باشد نصیب ما کرد. آنچه بدان کمتر پرداخته شده این است که مردم با میل و رغبت پاسخ مثبت دادند به محدودیتهایی که برای دوران شیوع ویروس در کشورها و شهرها اعمال شد و میتوان پیشبینی کرد که رایدهندگان برای اعمال محدودیتهای منجر به کاهش انتشار کربن نیز موافقت خود را نشان خواهند داد.
جهان در حالی قدم به تابستان میگذارد که امیدوار است بدترین شیوع جهانیای را که دچارش بوده پشت سر بگذارد اما باید بداند که بحران محیطزیستی همین حالا هم به مرحله ناگواری رسیده است. دولتها همانطور که در روبهرویی با ویروس کرونا اقدام کردند، باید از این فرصت را نیز غنیمت بشمارند که آنطور که از آنها انتظار میرود شجاعانهتر با تغییرات اقلیمی مقابله کنند.
منبع: فایننشال تایمز