گزارش از حال و روز صنعت خودروسازی ایران

مردم به خودروهایشان می‏رسند؟

یزدان مرادی

پیش ‏فروش هزاران دستگاه خودرو درحالی به مهم‏ترین راه‏حل خودروسازها برای عبور از بحران تبدیل شده است که هنوز مشکل تامین مواد اولیه سر جایش باقی است. فعالان صنعت قطعه‏سازی می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ گویند خودروسازها دست کم 2.5 هزار میلیارد تومان به آنها بدهی دارند و اگر این مبلغ پرداخت نشود، امکان تامین قطعه برای تولید در آینده وجود نخواهد داشت. دولت طی چند مرحله از پرداخت تسهیلات مناسب به خودروسازها خبر داده است با این حال مشکلات مربوط به واردات و قیمت‏گذاری دستوری باعث شده چالش‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏صنعت خودرو تداوم داشته باشد. اکنون بزرگ‏ترین سوال شهروندانی که برای حفظ سرمایه‏شان اقدام به پیش‏خرید خودرو کرده‏اند این است که آیا خودروسازها می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توانند تعهدات خود را به موقع عملی کنند؟ کارشناسان صنعت خودرو نظرات مختلفی دارند. برخی‏ها از جمله سعید مدنی، مدیرعامل اسبق سایپا می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گویند پیش‏فروش‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏انجام‏شده کمتر از توان تولید هردو خودروساز است بنابراین نباید مشکل خاصی وجود داشته باشد اما برخی دیگر از جمله محمدرضا نجفی‏منش، قطعه‏ساز، معتقدند که بدهی کلان خودروسازها، راه را برای افزایش تولید می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏بندد و احتمال بروز تاخیر در تحویل خودروها وجود دارد.
 مردم چه می ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گویند؟
«می‏خواهم پولم را حفظ کنم برای همین در طرح‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏پیش‏فروش خودروسازها شرکت کردم...»، «با این روند قیمت‏ ها، اگر چند سال دیگر هم صبر کنم نمی ‏توانم ماشین نو بخرم، حداقل شاید این‏طوری من هم صاحب خودرو شوم...»، «من هم ماشین نیاز دارم، هم می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏خواهم پولم هدر نرود. طرح‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏پیش‏ فروش برای من خوب است...». اینها بخشی از نظرات شهروندانی است که در طرح‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏پیش‏ فروش خودروسازها طی سال 99 شرکت کرده‏اند. حفظ سرمایه و تلاش برای اتومبیل ‏دار شدن، دو دلیل اصلی آن ها برای ثبت نام است اما افرادی که بیش از همه در فکر محافظت از سرمایه‏‏ شان هستند، به مراتب بیشتر هستند. خصوصا اینکه در سال ‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گذشته افراد زیادی در طرح‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏خودروسازها شرکت کرده ‏اند اما ماشین شان را با تاخیر یک‏ ساله تحویل گرفته ‏اند. مصطفی یکی از آنهاست. او می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ گوید: «من شهریور 97 در طرح پیش‏فروش 50 هزار دستگاه خودروی سایپا شرکت کردم و تیبا سفارش دادم. قرار بود یک‏ ساله ماشینم را تحویل بدهند اما تقریبا دو سال طول کشید. چند بار به نمایندگی‏ های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏سایپا مراجعه کردم تا ماشینم را دادند.» بحران ‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏اقتصادی طی دو سال گذشته باعث شده تولید خودروسازها در این مدت روند نزولی داشته باشد به نحوی که در سال 97 حدود 37.8 درصد و در سال 98 حدود 15 درصد نسبت به یک سال قبل از آن افت کرده است. در سال گذشته دو غول خودروسازی ایران مجموعا 758 هزار دستگاه خودرو تولید کردند که نسبت به سال 97 حدود 15 درصد کمتر است. این در حالی است که قرار بود یک ‌میلیون و ٢٠٠‌هزار دستگاه خودرو تولید شود که به گفته برخی فعالان حوزه خودرو، سهم عمده آن باید صرف تعهدات معوق می‌شد. در واقع خودروسازها در‌ سال گذشته فقط توانستند حدود ٦٩‌درصد از هدف‌گذاری تولید خود را عملی کنند. با وجود اینکه دولت از برنامه‌ریزی برای تولید یک ‌میلیون و ٢٠٠‌هزار دستگاه خودرو در ‌سال ‌جاری خبر داده، اما به دلیل تداوم بحران‌های گذشته و همچنین شیوع ویروس کرونا که منجر به تأخیر حدود یک‏هفته‌ای در شروع تولید خودروسازها شد، به نظر نمی‌رسد رسیدن به هدف‌گذاری انجام‌شده امکا‌ن‌پذیر باشد. در چنین شرایطی دولت سعی کرده با افزایش قیمت کارخانه خودروهای داخلی و پرداخت تسهیلات، تا حدودی ضرر و زیان خودروسازها را جبران کند. خودروسازها هم با پیش‌فروش خودرو تلاش دارند بخشی از نقدینگی مورد نیاز خود را تأمین کنند که البته گفته می‌شود حجم بالای این عایدی صرف هزینه‌های جاری می‌شود، نه تولید بیشتر.
تبدیل شدن خودرو به کالای سرمایه‏ ای
احمد گرافیست است و ماهانه حدود 3.5 میلیون تومان درآمد ثابت دارد. او در طرح پیش‏فروش 25 هزار دستگاه خودرو به مناسبت عید فطر امسال (99) ثبت نام کرده بود اما آن‏قدر خوش‏شانس نبود که نامش از قرعه‏کشی بیرون بیاید. براساس آمارهای رسمی، حدود 7 میلیون نفر در این طرح شرکت کرده بودند که یعنی از بین هر 280 نفر فقط یک نفر می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توانست برنده شود. دلیل احمد برای ثبت نام خودرو به نوسان شدید قیمت‏ها در بازار مربوط است. او می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گوید: «در ماه‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گذشته قیمت پراید از 75 میلیون تومان هم رد شد. با این وضعیت من اگر پولم را نگه دارم، نمی‏توانم هیچ وقت ماشین خوب بخرم برای همین در طرح پیش‏فروش شرکت کردم تا شانسم را امتحان کنم. ضمن اینکه من به فکر حفظ ارزش پولم هم بودم. فکر می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کنم بورس محل خوبی برای سرمایه‏گذاری نیست و احتمال ریزش شاخص وجود دارد. دلار و سکه هم خطرناک است برای همین تصمیم گرفتم ماشین بخرم.» تبدیل شدن خودرو به کالای سرمایه‏ای، خطری است که حالا بر این بازار سایه افکنده است. نقدینگی اقتصاد ایران بیش از 2200 هزار میلیارد تومان شده و قدرت خرید مردم هم طی دو سال گذشته حدود 40 درصد کاهش پیدا کرده و ارزش پول ملی نیز به همین میزان افت داشته است. گزارش اخیر مرکز پژوهش‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏مجلس درباره شرایط اقتصادی ایران نشان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد که متوسط نرخ تورم بلندمدت اقتصاد کشور نزدیک به 20 درصد است در حالی که همه کشورهای دنیا توانسته‏اند معضل تورم را حل کنند و اکنون نرخ تورم سالیانه جهان حدود 2.4 درصد برآورد می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود. این اختلاف باعث شده ایران پس از کشورهای ونزوئلا، زیمبابوه و آرژانتین در رتبه چهارم جهان از نظر تورم بالا قرار بگیرد. در این گزارش همچنین آمده است که اگر هدف‏گذاری رشد اقتصادی 8 درصدی به واقعیت تبدیل شود، حداقل از سال 99 تا شش سال بعد زمان نیاز است که بتوان به سطح درآمدی سال 90 بازگشت. این اعداد نشان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد که مردم ایران نسبت به گذشته فقیرتر شده‏اند و برای حفظ ارزش پولشان حتی حاضرند تاخیر قابل پیش‏بینی در تحویل خودروها را هم به جان بخرند. خصوصا آنکه به دلیل کاهش چمشگیر تولید، مردم باید مثل زمان جنگ تحمیلی در دهه 60، در قرعه‏کشی شرکت کنند. آن‌ زمان علت انجام این کار، محدودبودن میزان تولید به دلیل شرایط ویژه اقتصادی بود؛ حالا ٣٠‌ سال بعد از آن روزها، یک ‌بار دیگر باید برای خرید خودروی صفر منتظر قرعه‌کشی ماند. رئیس شورای رقابت گفته است: «از این پس فروش خودروها صرفا به شکل قرعه‌کشی خواهد بود و کسانی می‌توانند ثبت‌نام کنند که کارت ملی ثبت‌شده برای خرید خودرو نداشته و ظرف سه‌ سال اخیر خودرو نخریده باشند.» رضا شیوا، علت اتخاذ این تصمیم را «بالابودن تقاضا نسبت به عرضه» و «تلاش برای توزیع عادلانه خودرو» اعلام کرده است.
دلالی همچنان پابرجاست
قیمت‏گذاری محصولات خودروسازها همواره با چالش‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏زیادی همراه بوده است؛ فعالان صنعت خودرو تاکید دارند که قیمت‏ها باید براساس حاشیه بازار تعیین شود تا منطبق بر تورم پیش برود و دلالی را کنار بزند اما دولت بر قیمت‏گذاری دستوری تاکید دارد و پایه تحلیل‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏خود را بر حمایت از مردم و توجه به قدرت خرید آنها گذاشته است. نتیجه این کشمکش این است که قیمت برخی خودروها از جمله پراید و سمند ال ایکس طی دو سال، بیش از سه برابر رشد کرد. مثلا هر دستگاه پراید به 70 میلیون تومان و هر دستگاه سمند ال ایکس به 120 میلیون تومان در بازار رسید. اوایل خردادماه 99، شورای رقابت اعلام کرد که هشت محصول ایران خودرو بین 4 تا 48 درصد رشد قیمت پیدا کرده است. بررسی آینده‏نگر نشان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد با وجود این افزایش قیمت، هنوز فاصله قیمت‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏جدید با قیمت‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏بازار بین 66 تا 182 میلیون تومان است که باعث می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود دلالی همچنان باقی بماند. فعالان صنعت خودروسازی، این فاصله قیمتی را به تداوم واسطه‏گری و بی‌ثباتی در بازار خودرو تعبیر می‌کنند که نتیجه مستقیم آن احتمالا افزایش دوباره قیمت‌ها خواهد بود. اصلی‌ترین خواسته تولیدکننده‌های خودرو، تعیین قیمت تولیداتشان براساس حاشیه بازار است تا به این شکل بتوانند بر چالش سوداگری غلبه کنند و تولیداتشان را منطبق بر هزینه‌های تولید بفروشند. اما دولت بر قیمت‌گذاری دستوری تأکید دارد و مبنای کار خود را حمایت از مردم و توجه به قدرت خرید آنها گذاشته است. براساس قیمت‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏اعلام‏شده، کمترین فاصله قیمت کارخانه و بازار در بین خودروهایی که جدیدا با افزایش قیمت روبه‌رو شده‌اند، مربوط به سمند سورن با ٦٦‌میلیون و ٢٠٠‌هزار تومان و بیشترین فاصله قیمت متعلق به ‌هایما  S٧ با ١٨٢‌میلیون تومان است. همچنین بررسی قیمت‏های ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏جدید نشان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد فقط یک مورد از آنها یعنی خودروی دناپلاس با ٤‌درصد افزایش قیمت روبه‌رو شده و مابقی بین ١٢ تا ٤٨‌درصد رشد داشته‌اند. بیشترین افزایش رشد قیمت هم مربوط به‌ هایما توربو S٥ بوده که قیمت کارخانه این خودرو را به ٢٢٣‌میلیون و ٣٠٠‌هزار تومان رسانده است. البته بیشترین قیمت کارخانه فعلا در اختیار ‌هایما S٧ با ٢٣٥‌میلیون و ٥٠٠‌هزار تومان است. قرار است قیمت‌های ابلاغی شورای رقابت از سوی خودروسازان مورد بازنگری قرار بگیرد و هزینه‌هایی همچون بیمه، مالیات و شماره‌گذاری به آن اضافه می‌شود.
تعهدات عملی می ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود؟
هردو شرکت بزرگ خودروسازی ایران یعنی سایپا و ایران خودرو ورشکسته هستند؛ تازه‏ترین آمارهای سایت کدال نشان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد ایران خودرو، یکی از دو غول خودروسازی ایران طی 9 ماهه 98 حدود 8 هزار میلیارد تومان ضرر متحمل شده است. این شرکت با وجود رشد درآمد ۴۵ درصدی، در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته 56 درصد بیشتر ضرر کرده است. وضعیت برای شرکت سایپا هم در سال 98 تعریفی نداشته است. این خودروساز از ابتدای سال مالی تا پایان مرداد ۹۸، ۳ هزار و ۹۴۶ میلیارد تومان خودرو فروخته بود. موجودی نقد سایپا طی سه ماه اول امسال، ۷۰ درصد افزایش پیدا کرده اما جمع بدهی‌های این شرکت با ۱۱ درصد افزایش، به بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان رسیده بود. تنها طی بازه سه ماهه از اسفند ۹۷ تا پایان خرداد ۹۸، بدهی‌های سایپا نیز حدود ۳ هزار میلیارد تومان افزایش داشته‌است. آمارها نشان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد دو غول خودروسازی ایران مجموعا بیش از 60 هزار میلیارد تومان بدهی دارند و عملا ورشکسته هستند. در مجموع بحران نقدینگی و کمبود قطعه، بزرگ‏ترین مشکل خودروسازهاست. شیوع ویروس کرونا هم طی سه ماه گذشته باعث تشدید این بحران‏ها شده است. مدیران سایپا و ایران خودرو بر تحویل به‏موقع خودروهای پیش‏فروش‏شده تاکید دارند و هر از گاهی آگهی جدیدی از پیش‏فروش دوباره خودروها رونمایی می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کنند. قرار است تا پایان سال 99 حدود 400 هزار دستگاه خودرو پیش‏فروش شود و بخشی از بحران نقدینگی خودروسازها به این شکل جبران شود. برخی از شهروندان می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گویند احتمالا خودروسازها برای اعتمادسازی، خودروهای پیش‏فروش‏شده در عید فطر 99 را به‏موقع (بعد از سه ماه) تحویل خواهند داد اما مشخص نیست بقیه پیش‏فروش‏ها به سرانجام برسد.