بیشتر کشورهای اروپایی بهمنظور کاهش انتشار ویروس قوانین منع آمدوشد و سایر مقررات را اعمال کردند اما سوئد این کار را نکرد. دولت سوئد بهجای اینکه محدودیتهایی را بهصورت دستوری برای فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی برقرار کند، مسئولیت کاهش خطر را بر عهده افراد و کسبوکارها گذاشت.
جاش میشو/ استاد دانشگاه جان هاپکینز/ ترجمه آینده نگر
هیچ کشوری مثل سوئد بهطور همزمان مورد تحسین و انتقاد در برخورد با ویروس نوظهور کرونا قرار نگرفته است. هر روز بحث جدیدی درباره شایستگیهای مدل سوئد درمیگیرد که بیشتر آنها نیز به بحثهایی داغ تبدیل میشود. در مجموع، عقاید در اینباره در دو اردوگاه قرار میگیرند: آنهایی که میگویند این کشور یک راه موثر منحصربهفرد را برای مواجهه با همهگیری جهانی پیدا کرده و آنهایی که میگویند این کشور راه بیاحتیاطی منحصربهفردی پیش گرفته است که سلامت شهروندانش را به خطر میاندازد. آنچه هر دو گروه بر سر آن توافق دارند این است که تجربه سوئد درسهایی را برای دیگران در بر دارد، هم در مدلی که بتوان از آن سرمشق گرفت و هم در ماجرای عبرتآمیزی که در خود دارد. با اینهمه، در آخر روز و پس از بحثهای فراوان هر دو گروه عمدتا درمییابند که دارند با هم بحث میکنند اما حرفهایشان شبیه هم است.
با اینکه بحثهایی وجود دارد در مورد اینکه «مدل سوئدی» واقعا چیست، بسیاری از افراد موافقاند که دو تفاوت اساسی بین واکنش این کشور به ویروس کرونا و واکنش بقیه کشورهای غربی به آن وجود دارد. یکی از تفاوتها این است که دولت سوئد بهطور روشنی روش عدم مداخله را در مدیریت همهگیری جهانی بیماری پیش گرفت؛ روشی که دیگر کشورهای جهان میتوانند برای برنامهریزیهای بلندمدت خود از آن سرمشق بگیرند. خصوصیت دیگری که میتوان در مدل سوئد تشخیص داد رسیدن به نوعی ایمنی گلهای است که در سطح وسیعی اعمال شده اما اعلام نشده است. اینجاست که دولتهای دیگر علایم هشدار را برافراشتهاند و نقطه تفاوت بین روش سوئد و دیگر کشورها است.
تماس کمتر
بیشتر کشورهای اروپایی بهمنظور کاهش انتشار ویروس قوانین منع آمدوشد و سایر مقررات را اعمال کردند اما سوئد این کار را نکرد. دولت سوئد بهجای اینکه محدودیتهایی را بهصورت دستوری برای فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی برقرار کند، مسئولیت کاهش خطر را بر عهده افراد و کسبوکارها گذاشت. دولت یک سری دستورالعملها و توصیههایی منتشر کرد در باب اینکه افراد چطور میتوانند با شستن دستها و فاصلهگیری اجتماعی و پرهیز از سفرهای غیرضروری به کاهش شیب منحنی ابتلا به بیماری کمک کنند. اما دولت کسانی را که از این دستورالعملها پیروی نمیکردند به جریمه یا حبس تهدید نکرد. در این کشور دستور «در خانه بمانید تا در امان باشید» وجود نداشت و نیازی به این نبود که معین شود چه کارگرانی جزو مشاغل «ضروری» هستند و چه کارگرانی جزو شغلهای «غیرضروری». کودکان در مدرسه ماندند (با اینکه دانشگاهها تعطیل شد) و مردم به گردآمدن در رستورانها و پارکها و دیگر مکانهای عمومی ادامه دادند.
مردم در سوئد حتی بدون تهدیدهای غلاظ و شداد از جانب حکومت هم بیشتر توصیهها را رعایت کردند و رفتار خود را تغییر دادند. دادههای ثبتشده حرکت کاربران گوگل نشان میدهد آن دسته از مردم این کشور که در حومه استکهلم پایتخت زندگی میکردند سفرهای خود را برای خرید یا گردش بین 20 تا 40 درصد کاهش دادهاند و استفاده آنها در دوران همهگیری جهانی بیماری از وسایل حملونقل عمومی 30 تا 40 درصد کاهش داشته است که این میزان تقریبا برابر همان مقدار کاهشی است که کشورهای همسایه سوئد نیز داشتهاند. دولت سوئد دریافته است که سیاستهای آرامتر و کمتر زورگویانه و به همان اندازه سیاستهایی حسابگرانه و قابلتحمل داشته است و به همین علت سوئدیها عمدتا دور بودهاند از خستگی و اضطرابی که شهروندان در کشورهای دیگری که ممنوعیت عبور و مرور را برقرار کردهاند تحمل کردهاند. نظرسنجیها نشان میدهد که اکثریت قابلتوجهی از سوئدیها تاکنون از مدیریت کشور خود در دوره همهگیری بیماری راضی بودهاند و قدردان این هستند که میتوانند صورت ظاهری زندگیهای خود را بهشکل عادی حفظ کنند.
اما برعکس، کسانی که دورههای طولانیمدت ماندن در خانه را براثر قوانین منع رفتوآمد در کشورهای دیگر تحمل کردهاند، طاقتشان تمام شده و از نظر اجتماعی و احساسی به وضعیت حادی رسیدهاند. انزوای اجتماعی و تنهایی حاصل از ضوابط فاصلهگیری میتواند مشکلات سلامت روان را وخیمتر کند. در نظرسنجیای که اخیرا بنیاد خانواده کایسر در بین بزرگسالان آمریکایی انجام داده، به این نتیجه رسیده است که 45 درصد پاسخگویان گفتهاند که سلامت روانی آنها از اضطرابهای مربوط به همهگیری بیماری آسیب دیده است. در کشورهایی مثل ایالات متحده و بریتانیا، بسیاری از افراد تایید کردهاند که نیاز به فاصلهگیری اجتماعی دارند اما بر این نکته نیز صحه گذاشتهاند که بهطور فزاینده از محدودیتها خسته شدهاند. سیاستهایی که کمک میکند این فشارها تسکین یابد بدون اینکه سلامت عمومی به خطر بیفتد، ارزش این را دارد که با جدیت ارزیابی شود.
یکی از راههایی که برخی کشورها تحت قوانین منع رفتوآمد و با رعایت ایمنی شاید از مدل سوئد پیروی کنند این است که به مردم اجازه دهند به پارکهای عمومی و دیگر فضاهای آزاد دسترسی داشته باشند. سوئدیها نیز از نشستن در بیرون از رستورانها بهرهمندند البته با حفظ فاصله فیزیکی لازم. این کاری است که خطر کمتری دربر دارد و میتواند مسئولیت فردی را افزایش دهد. در مجموع، روزبهروز اتفاقنظر بر سر این امر بیشتر میشود که محیطهای متفاوت میتوانند خطرات متفاوتی از نظر انتقال ویروس کرونا داشته باشند. بنابراین مکانهایی که در میانه شیوع کنترلنشدهای قرار دارند میتوانند با یک دسته روشهای انعطافپذیر ایمن در نظر گرفته شوند. این کار یکی از اقداماتی است که میتوان بر اساس آن، محدودیتها را کاهش داد در عین اینکه مردم را به انجام رفتارهای بهداشتی مثل استفاده از ماسک یا زدن نقاب صورت در اماکن عمومی تشویق کرد.
هر نوع تسهیل موارد فاصلهگیری اجتماعی البته باید بهدقت و با رعایت یک استراتژی و همراه با آموزش عمومی کافی انجام گیرد و نیز افراد باید ردیابی شوند تا اطمینان حاصل شود که مقررات رعایت شده است. سوئد شاید بتواند کمکحال بقیه کشورها شود درست در وقتی که بهدلیل سطح بالای اعتماد عمومی خارقالعاده این کشور به سرمشقی برای استفاده از مقررات داوطلبانه رعایت توصیههای بهداشتی تبدیل شده است. هنوز بین خارج از سوئد و این کشور تفاوتهای ظریفی وجود دارد که باعث میشود در داخل سوئد مهار همهگیری بیماری در بلندمدت آسانتر انجام شود.
راههای عقلانیتر
با اینکه روش شبیه به اقتصاد آزاد که سوئد برای فاصلهگیری اجتماعی به کار برده ارزش مداقه را در بین کشورهای دیگر دارد، اما شیوه ظاهراً ایمنی گلهای این کشور واجد چنین ارزشی نیست. برخی از مقامات سوئد تکذیب کردهاند که ایمنی گلهای هدف نهایی دولت است اما متخصص مدیر بخش بیماریهای همهگیر دولتی و مقامات ردهبالای این کشور با ادعای مکرر اینکه سوئد بهسرعت به ایمنی گلهای نزدیک میشود و مشاهده تسهیل سیاستهای فاصلهگیری اجتماعی، چنان تکذیبهایی را زیر سؤال برده است. برای مثال، در ماه آوریل امسال نمایندگان سازمان بهداشت عمومی سوئد اعلام تخمین زدند که تا ابتدای ماه مه، یکسوم افراد در استکهلم، پایتخت این کشور، در برابر بیماری ایمن شوند. همین اواخر، مقامات سوئد پیشبینی کردند که بین 20 تا 25 درصد 2.4 میلیون سکنه استکهلم همین حالا هم در اوایل ماه مه در برابر بیمار ایمن هستند و این شهر تا اواسط ماه ژوئن به ایمنی گلهای دست پیدا خواهد کرد چون 40 تا 60 درصد جمعیت شهر با ویروس مواجه میشوند و در برابر آن ایمن خواهند شد.
بهرغم اعلان رسمی سوئد، دلایل کمی وجود دارد برای اینکه باور کنیم سوئد هماکنون به سطح وسیعی از ایمنی جمعیت دست پیدا کرده است. اولین نکته برای رد این ادعا این است که دانشمندان هنوز به این قطعیت نرسیدهاند که ابتلای اولیه واقعاً موجب ایمنی میشود یا اگر هم بشود، چه مدتی این ایمنی برقرار خواهد بود. و دوم اینکه برخی از تخمینهای دولت سوئد از ایمنی جمعیت بر مبنای برآوردهای مدلسازیشده است که باعث میشود روششناسی تخمینها زیر سؤال رود. کسانی که بهطور مستقل مدلسازی کردهاند بر این اعتقادند که چهار تا هفت درصد جمعیت کشور تاکنون به بیماری مبتلا شدهاند که تفاوت زیادی با تخمینهای ابتلا به بیماری در فرانسه، ایتالیا، اسپانیا و آمریکا که بین چهار تا 9 درصد است ندارد. در شهر استکهلم، دو پژوهش در مواد داخل بدن افراد توسط دو دانشگاه سوئدی در ماه آوریل و اوایل ماه مه انجام شد که نشان میداد 7.5 تا 10 درصد افرادی که آزمایش شدهاند در داخل بدن خود آنتیبادی SARS-CoV-2 داشتهاند. نکته آخر هم اینکه بر اساس گزارش موارد فوت در شهر استکهلم (1855 مورد) و نرخ مرگومیر بر اساس ابتلا به کوویدـ19 (0.6 درصد) تخمین زده میشود که تعداد ساکنان مبتلا به این بیماری تا حال حاضر در استکهلم 12 تا 13 درصد ساکنان این منطقه باشد. با در نظر گرفتن اینکه تخمینهای مواد داخل بدن افراد در شهرهایی مثل ووهان (10 درصد)، لندن (10 درصد) و مادرید (11 درصد) مشابه آن اعدادی است که در بدن اهالی استکهلم وجود داشته، تخمینهای رسمی حاکی از این را که تا اوایل ماه ژوئن 40 تا 60 درصد جمعیت شهر است، بهسختی میتوان باور کرد.
طی ماههایی که ویروس کرونا عالمگیر شده، سؤالات اندکی درباره اینکه بهترین راه محافظت از مرگ براثر کوویدـ19 چیست پیش آمده است: آزمایشهای گسترده افراد، ردیابی مؤثر تماسهای افراد، انزوای سریع و تلاشهای بیشتر برای کسب اطمینان از اینکه افراد مسنتر و دیگر جمعیتهای در معرض خطر در امان هستند. سوئد شاید در اقداماتش از روش آخر استفاده بهتری کرده باشد و سایر کشورها میتواندن تمام این موارد را رعایت کنند در کنار اینکه محدودیتهای منع آمدوشد را بردارند یا برندارند. درسی که میتواند از تجربه سوئد گرفت این است که با روشهای عقلانیتر در فاصلهگیری اجتماعی میتوان مانع مرگومیرهای بیشتر شد بدون اینکه دست در دست ایمنی گلهای بگذاریم.