مصر با رود عظیم نیل در میانش باز هم با بحران کمآبی مواجه است. ایران نیز همچون مصر منطقهای خشک و بیابانی است. تجربه مواجهه با کمآبی نیل در مصر میتواند برای ایران هم مفید باشد.
سومینی سنگوپتا / تحلیلگر اقتصاد آب/ترجمه:آینده نگر
مصریان هزاران سال بر رود نیل فرمانروایی کردهاند. اما نیل تا پیش از این، هرگز تحت فشارهای کنونی نبوده است. آلودگی، تغییر اقلیم و انفجار جمعیت مصر آثار بهشدت زیانبار خود را روی این رود گذاشته است. اکنون مصر با اتیوپی بر سر سد عظیمی که اتیوپی میخواهد در سه هزار و 200 کیلومتری مصر و در بالادست رودخانه بسازد، به مشکل برخورده است. فرصت در حال از دست رفتن است. آیا آنها میتوانند به راهحلی دست یابند که مانع از گسترش درگیری شود؟ اتیوپی امیدهایش را به سد برقابی 4.5 میلیارد دلاری خود گره زده است. مصر نگران است که در تامین آب خود با کمبود مواجه شود. ترامپ تلاش میکند که بین این دو کشور وساطت کند.
کشاورز مصری روی زمین پر از گرد و خاک خود ایستاده و به بخت بد خود تاسف میخورد. چند سال پیش، مزارع گندم و گلخانههای مملو از گوجهفرنگی مثل فرشی روی این زمین پهن شده بود. حالا اینجا کمکم به بیابانی برهوت تبدیل شده است. او میگوید: «نگاه کن» و اشاره میکند به خاک شنی و گلخانههایی که دیگر نیستند.
این کشاورز، حامد جارالله، حس اندوه و ناراحتی خود را مربوط میداند به کاهش توان آبیاری از رود خسته و از توان افتاده نیل؛ رودی افسانهای در کانون هویت مصر. هماکنون نیل تحت فشار آلودگی، تغییر اقلیم و جمعیت روبهرشد مصر است؛ جمعیتی که چند هفته پیش رسما اعلام شد صد میلیون نفر را رد کرده است. و حال جارالله اضافه میکند که یک مصیبت تازه ظهور کرده است.
یک سد برقابی غولپیکر چند هزار کیلومتر بالاتر دارد در زمینهای کمارتفاع اتیوپی ساخته میشود و آینده تامین آب محدود مصر را به خطر انداخته است. طبق برنامه، بناست آبگیری این سد تابستان امسال شروع شود. جارالله میگوید: «ما نگرانیم. مصر بدون نیل وجود نخواهد داشت. معاش ما نابود خواهد شد. خدا خودش کمکمان کند.»
مرافعه بین مصر و اتیوپی بر سر «سد بزرگ نوزایی» 4.5 میلیارد دلاری به دلمشغولی ملی هر دو کشور تبدیل شده، شعلههای ملیگرایی را مشتعلتر کرده و دو کشور را در نگرانی عمیقی وارد کرده، تا جایی که زمزمه جنگ همه پیش آمده است. این سد بزرگترین سد قاره آفریقا به شمار میرود و فقط سطح مخزنش به به وسعت شهر لندن است.
نزد اهالی اتیوپی، این سد نماد عزیزی از بلندپروازی آنهاست؛ یک ابرپروژه که میتواند چراغ خانه میلیونها نفر از آنها را روشن کند، میلیاردها دلار از فروش برق به کشورهای همسایه درآمد داشته باشد و موید این باشد که اتیوپی یکی از قدرتهای نوظهور آفریقاست.
پس از سالها پیشرفت پردستانداز پروژه، موانعی مثل رسواییهای فساد و مرگ رازآلود رئیس مهندسان آن، دو توربین اول آنها نصب شده است. مقامات میگویند که پر شدن سد در ماه ژوییه 2020 (تیر و مرداد 1399) آغاز خواهد شد. این برنامه در مصر یعنی هول و هراس، در جایی که به این سد بهمنزله اساسیترین تهدیدها نگاه میکنند.
عادل فتاح السیسی سپتامبر (مهر) گذشته در سازمان ملل گفت: «رود نیل برای مصر مسئله مرگ و زندگی است، مسئله بودن یا نبودن است.» هشت سال است که مقامات مصر و اتیوپی و سودان ـ کشوری که بین مصر و اتیوپی واقع است ـ بگومگوهای بیثمری بر سر این سد داشتهاند. نودوپنج درصد زندگی مصریها در امتداد نیل یا در دلتای پرتراکم آن جریان دارد و این رود تقریبا تمام آب کشور را تامین میکند. آنها نگرانند که اگر سد در اتیوپی زودتر از اندازه پر شود، تامین آن مصر را شدیدا کاهش دهد. در ماه نوامبر (آبان 1398)، آخرین تلاشها سبب شد که مذاکرات به واشنگتن کشیده شود؛ جایی که کاخ سفید میانجیگری را شروع کرده بود.
ترامپ با بازیکردن نقش خودش در مقام یک دلال معامله، پیشنهاد کرده است که تلاشهایش در این زمینه شاید ارزش داشته باشد که جایزه صلح نوبل را به او بدهند. در انتهای فوریه (اسفند 1398) کاخ سفید کار را بهسمت یک توافق هدایت کرد اما مقامات مصری و اتیوپیایی هشدار دادند که رسیدن به این توافق آسان نخواهد بود.
سلشی بکل، وزیر آب اتیوپی، دو ماه پیش در یک مصاحبه گفت که ادعای مصر بر سر نیل «خندهدارترین چیزی است که تا به حال شنیدهام». مصریها طی هزاران سال فرمانروای تغییرناپذیر نیل بودند و بهاتکای این رود، امپراتوریهای باستانی و جمهوریهای مدرن را بنا نهادهاند. فراعنه کروکودیلها را میپرستیدند و از نیل برای حملونقل سنگهای عظیم اهرام ثلاثه استفاده میکردند. در سال 1970، رهبر بعد از استقلال مصر، جمال عبدالناصر، بر تکمیل سد مرتفع آسوان نظارت کرد، سیلابهای فصلی نیل را مهار کرد و کشاورزی مصر را متحول ساخت.
مصر تسلطش بر رود نیل را با نقلقولی از یک قرارداد آبی دوران استعمار و یک توافقنامه با سودان در سال 1959 توجیه میکند. اما اتیوپی اینها را به رسمیت نمیشناسد و وقتی رهبر قبلی این کشور، منگیستو هیل ماریام، ساخت سدهایی را در سال 1978 روی این رودخانه شروع کرد، با تهدیدهای غیرمستقیم روبهرو شد. انور سادات، رئیسجمهور وقت مصر، گفته بود: «ما صبر نمیکنیم تا در مصر از تشنگی بمیریم. میآییم به اتیوپی و آنجا میمیریم.»
«سد نوزایی» که روی «نیل آبی»، سرشاخه اصلی رود، گسترده شده بیشتر آب مصر را تامین میکند. رهبر جوان و مدرن اتیوپی، آبیی احمد، اصرار دارد که در نگرانی مصر بابت تاثیر این سد بر تامین آب این کشور بیش از اندازه اغراق شده است. آربیی بعد از اینکه در سال 2018 به نخستوزیری رسید، به قاهره رفت تا خاطر مقامات آن کشور را دوباره جمع کند. او به خبرنگاران گفت: «من قسم میخورد، قسم میخورم که ما به تامین آب مصر صدمهای نخواهیم زد.» اما در پاییز گذشته اضطراب دوباره بالا گرفت و آبیی هشدار جدی در این باره داد. او به نمایندگان مجلس اتیوپی گفت که «هیچ زوری نمیتواند اتیوپی را از تکمیل این سد بازدارد.» او این حرفها را در کمتر از دو هفته بعد آن زد که بابت حل منازعات کشورش با اریتره جایزه صلح نوبل گرفت. او در سخنان خود اضافه کرد که اگر بخواهند جلوی تکمیل این سد را بگیرند، «میلیونها نفر آمادهاند» تا به جنگ با مصر بروند.
درحالیکه این دو کشور در حال بگومگو بر سر سد هستند، آبشناسان میگویند که بیشترین خطری که نیل را تهدید میکند از رشد جمعیت و تغییر اقلیم برمیخیزد. هر شش ماه به جمعیت مصر یک میلیون نفر افزوده میشود و با این نرخ رشد بسیار بالا، سازمان ملل پیشبینی کرده است که در سال 2025 این کشور با کمبود آب مواجه شود.
بالا آمدن آب دریا مناطق پست و کمارتفاع ساحل نیل را تهدید میکند و کمک میکند به اینکه آب شور وارد زمینهای زراعی شود و زمینهای حاصلخیز را بایر کند. آبوهوای در حال تغییر نیز خطر دیگری است. تحقیقی که در آخر تابستان امسال در ماه اوت در کالج دارتموث انجام شد، به این نتیجه رسیده است که در قرن پیش رو به احتمال زیاد بارش باران در مناطق بالایی نیل افزایش خواهد یافت و همین امر باعث خواهد شد که سالهای گرم و خشکی در مصر بیشتر شود، حتی اگر گرمایش جهانی در حد دو درجه سلسیوس محدود شود. اتیوپی استدلال میکند که ذخیره آب در بالا دست رودخانه میتواند به اوضاع کمک کند چون آب کمتری در مصر که سرزمین خشکتری است تبخیر خواهد شد. اتاق دی کافل که سرپرست محققان در این پژوهش بوده است، میگوید: «سالهای خشک شرایط سختتر خواهد بود و سالهای گرمتری با بسامد بیشتر خواهیم داشت. بنابراین زندگی برای کشاورزانی که در حاشیه نیل زندگی میکنند سختتر خواهد شد.»
السیسی، رئیسجمهور مصر، کارهای ناچیزی برای روبهرویی با این اوضاع انجام داده است. مقامات رسمی محدودیتهایی را برای کشت محصولاتی که مصرف آبشان زیاد است، مثل برنج و موز، اعمال کردهاند. در روزهای جمعه، روحانیان مراسمی را برگزار میکنند تا با بحث و اقناع، روی چنین تصمیماتی تاکید بیشتری بکنند. یکی از این روحانیان هشدار میدهد که در روز حساب، خداوند با کسانی که در مصرف آب اسراف میکنند رحیم و رئوف نخواهد بود.
اما انتقاد به مدیریت خود مصریها بر نیل هم بیخطر نیست. یک خواننده پاپ معروف به نام شیرین در سال 2017 بهعلت اینکه با مسخرهکردن آبهای آلوده در نیل، به هواداران خود گفته بود که به جای آن نوعی مارک معروف آب معدنی را بنوشند، محاکمه شد. او سرانجام تبرئه شد، شاید تاحدی به این سبب که نیش و کنایهاش کشور را به یک مسئله آگاه کرد: مصریها همانقدر با نیل بدرفتاری میکنند که برای آن حرمت قایلند. فاضلابی که به درون آبهای نیل جریان پیدا میکند و زبالهها کانالهای این رودخانه را پر کرده است. رهبران مصر نقشههایی میکشند که اوضاع رود نیل را بدتر میکند. برای مثال، السیسی گفته است که ادارات دولتی باید به خارج از قاهره و به منطقهای در صحرا منتقل شوند و متخصصان پیشبینی کردهاند که با این کار آب بیشتری مصرف خواهد شد و نیل بیشتر تحت فشار قرار خواهد گرفت.
در هر حال، سدی که اتیوپی میخواهد بسازد و رفتاری که خود مصریهای با نیل دارند، اضطراب ناشی از کمبود آب را در مصر افزایش داده است. مسئله اصلی الان این است که سدی که اتیوپی ساخته چقدر سریع باید پر شود. اتیوپی میگوید که پر شدن مخزن سد در کمتر از چهار سال انجام خواهد شد اما مصر که نگران است در این مدت خشکسالی در کشور اتفاق بیفتد، استدلال میآورد که پر شدن سد باید طی 12 سال یا بیشتر انجام شود. در امتداد بحثهای فنی در این باره، منازعات سیاسی هم ادامه دارد. السیسی که یک مردم مقتدر نظامی است، نسبت به اینکه امنیت مصر بخواهد به این طریق به خطر بیفتد بسیار حساس است. اما به هر حال، نکته این است که مصر دیگر در آینده فرمانروایی مطلق بر رود نیل نخواهد داشت.
منبع: نیویورک تایمز