دلایل افزایش قیمت نهاده‏های ‏دام و طیور چیست؟

از دلالی تا ضعف در سیستم توزیع

انتقاد همیشگی بیشتر فعالان اقتصادی در ایران، ضعف سیستم توزیع و جولان دلال‏ها در بازارهای مختلف است. سیستم توزیع معیوب، رقابت سالم را به خطر می‏‏‏‏‏‏اندازد و باعث رشد واسطه‏های خارج از حلقه تولید می‏‏‏‏‏‏شود و عملا قیمت‏گذاری محصولات را خارج از قاعده بازار تعیین می‏‏‏‏‏‏کند. این چالش بزرگ در صنعت مرغداری و نهاده‏ها نیز وجود دارد. آمارها نشان می‏‏‏‏‏‏دهد طی هفته‏های ‏اخیر مصرف مواد پروتئینی ایرانی‏ها حدود 30 درصد کاهش پیدا کرده است. وجود بحران‏های ‏اقتصادی متعدد، سوداگری، کاهش قدرت خرید مردم و شیوع ویروس کرونا در رقم خوردن این افت مصرف نقش داشته است. یک سوی این ماجرا دولت ایستاده که به گفته فعالان صنعت مواد پروتئینی، تصمیم‏گیری‏هایش در افزایش قیمت و نوسان بازار تاثیر مستقیم گذاشته است. به گفته رئیس انجمن صنایع خوراک دام و طیور، بانک مرکزی با عدم تامین به موقع ارز از یک سو بر بازار تاثیر گذاشت و تاخیر در ترخیص کالاهای دپو شده در گمرک نیز مزید بر علت شد تا کمبود نهاده‏ها رقم بخورد و خسارات جدی به صنعت مرغداری وارد شود؛ نمونه آن معدوم‏سازی هزاران قطعه جوجه یک‏روزه است که اواخر فروردین امسال رسانه‏ای شد. به گفته مجید موافق قدیری، رایزنی‏هایی که از آذرماه 98 با بانک مرکزی شروع شده بود، حدود دو هفته پیش جواب داده و بانک مرکزی بخشی از ارز مورد نیاز واردکنندگان را تامین کرده است. این فعال اقتصادی، سیستم توزیع ررا معیوب می‏‏‏‏‏‏داند و معتقد است که در صورت بازتعریف این سیستم می‏‏‏‏‏‏توان رفتار واسطه‏های غیرحرفه‏ای و مخرب بازار را اصلاح کرد. به گفته قدیری، بوروکراسی پیچیده بین وزارت‏خانه‏های ‏صمت و جهاد کشاورزی و قیمت‏گذاری غیرمنطبق بر درخواست تولیدکننده‏ها باعث شده فعالان صنعت تولید خوراک دام و طیور توان خود را از دست بدهند.

خرید از تولیدکننده‏ها به قیمت غیرقانونی

فعالان صنعت مرغ و تخم مرغ نسبت به سیاست تشکل‏های ‏تولیدی و جهاد کشاورزی اعتراض دارند. به گفته آنها دولت هر کیلوگرم مرغ را از مرغداران زیر نرخ مصوب سال 98 به قیمت 6 هزار و 800 تومان تا 7 هزار تومان خریداری می‏‏‏‏‏‏کند در حالی که قیمت مصوب سال گذشته 8 هزار و ۵۵۰ تومان است. به گفته تولیدکنندگان، هزینه تمام شده هر کیلوگرم مرغ ۱۰ هزار و ۵۰۰ عنوان است و قیمت مصوب منطقی خرید از مرغداران حدود  ۱۱ هزار تومان و قیمت برای مصرف‌کننده بین ۱۵ هزار تومان تا ۱۵ هزار و ۵۰۰ تومان می‏‏‏‏‏‏شود. رئیس انجمن صنایع خوراک دام و طیور درباره شرایط بازار مرغ و تخم مرغ ایران به «آینده‏نگر» می‏‏‏‏‏‏گوید: «صنایع تولید محصولات دامی و پروتئینی یکی از استراتژیک ترین صنایع کشور محسوب می‏‏‏‏‏‏شوند اما آن‏طور که لازم است، از زیرساخت‏های ‏مناسب بهره‏مند نیست. این در حالی است که ایران هفتمین تولیدکننده مرغ، نهمین تولیدکننده تخم مرغ و هجدهمین تولیدکننده خوراک دام صنعتی در دنیا است. این موقعیت مناسب، سیاست‏گذاری‏های ‏درست و تسهیلاتی را می‏‏‏‏‏‏طلبد که فعالان این حوزه را به بهبود جایگاه جهانی‏شان تشویق کند نه اینکه حتی برای امور معمولی تولید با مشکلات فراوانی دست و پنجه نرم کنند و دچار روزمرگی شوند.» مجید موافق قدیری با بیان اینکه تولیدکننده‏های ‏ایرانی در بازار جهانی صنعت مرغ و تخم مرغ، ارتباطات مناسبی دارند، ادامه می‏‏‏‏‏‏دهد: «ایران در بازارهای ملی و فراملی، هم در کفه تولید محصولات پروتئینی حرف برای گفتن دارد و هم مشتری خوبی برای خوراک دام و طیور محسوب می‏‏‏‏‏‏شود بنابراین نمی‏توان از اهمیت این صنعت و مشکلاتش به راحتی عبور کرد. باید توجه داشت که ناکارآمدی زنجیره تولید مواد پروتئینی با امنیت غذایی مردم در ارتباط است و فقدان در این بخش از تولید می‏‏‏‏‏‏تواند خسارات زیادی به بار بیاورد.» به گفته قدیری دولت در رابطه با تامین به موقع نهاده‏ها دغدغه جدی دارد اما تحریم‌ها و بوروکراسی‏های ‏پیچیده اداری و بخشنامه‏های ‏خلق‏الساعه بین وزارت‏خانه‌های صمت و جهاد کشاورزی، نفس تولید را بریده و باعث شده از آذرماه 98، بانک مرکزی ارز مورد نیاز برای واردات نهاده‌های تخلیه‏شده در بنادر را تامین نکند.

 10 هزار میلیارد تومان، سهم واسطه‏ها

ضعف در سیستم توزیع و سوداگری، چالش همیشگی تولیدکننده‏ها در ایران است. رئیس انجمن صنایع خوراک دام و طیور می‏گوید: «در ایران ساختار مناسب توزیع وجود ندارد و واسطه‏های ‏غیر حرفه‏ای هم در چنین سیستم معیوبی در حال فعالیت هستند به نحوی که حجم سرمایه واسطه‏ها و توزیع‏کنندگان شامل دام، طیور و آبزیان حدود 10 هزار میلیارد تومان در سال برآورد می‏‏‏‏‏‏شود.» قدیری با بیان اینکه واسطه‏ها تامين‏كنندگان مالى و تداركاتي صنعت هستند، ادامه می‏‏‏‏‏‏دهد: «حدود ٧ هزار ميليارد دلار از توليد ناخالص داخلى آمريكا را واسطه‏ها توليد مى‏كنند. هيچ سيستمى نمى‏تواند و نتوانسته به حذف واسطه‏گرى اقدام كند و همکارانی که به دنبال حذف این حلقه هستند کار بیهوده‏ای در پیش گرفته‏اند.» این فعال صنعت دام و طیور با تاکید بر اینکه نباید چشم روی ضربه‏ای که دلال‏ها وارد می‏‏‏‏‏‏کنند، بست، می‏‏‏‏‏‏گوید: «نمی‏توان تمام تقصیر را گردن آن‏ها انداخت چون فی نفسه ساختار توزیع اقتصاد کشور معیوب است و باید آن را بازتعریف کرد. اگر مشکلاتی همچون عدم پشتیبانی به موقع بانک مرکزی و موازی‏کاری و بوروکراسی‏های ‏بی‏حاصل وزارت جهاد کشاوزی و وزارت صمت حل شوند می‏‏‏‏‏‏توان رفتار و نقش واسطه‏ها در زنجیره تولید را هم اصلاح کرد.»

 چرا قیمت خوراک دام و طیور گران شد؟

رئیس انجمن صنایع خوراک دام و طیور می‏‏‏‏‏‏گوید مشکل کمبود خوراک دام و طیور همیشه گریبان‏گیر فعالان این حوزه بوده و اکنون نیز با وجود هشدارهایی که بخش خصوصی به دولت درباره کمبود موادی همچون ذرت و کنجاله سویا داده، مشکلی حل نشده است. قدیری تاکید می‏‏‏‏‏‏کند: «از دو هفته پیش (اوایل اردیبهشت 99) رایزنی‏هایی با وزارت جهاد کشاورزی انجام شد و قرار است میزانی از ذخایر استراتژیک دولت و همچنین شرکت‏های ‏بخش خصوصی عرضه شود تا قیمت‏ها نوسان شدید پیدا نکند. بخش خصوصی به دولت پیشنهاد داد که مجوز فروش و عرضه ۳۰۰ هزار تن کنجاله سویا توسط شرکت پشتیبانی امور دام و دو شرکت بزرگ بخش خصوصی را صادر کند تا فاصله قیمتی 100 درصدی این کالا با قیمت مصوب تنظیم بازار از بین برود.» قدیری دلیل اصلی افزایش قیمت خوراک در بازار را عدم تامین ارز از سوی بانک مرکزی و توزیع نامناسب این نهاده‏ها می‏‏‏‏‏‏داند و ادامه می‏‏‏‏‏‏دهد: «برای مثال ذرت از ۱۳۵۰ تومان به ۲۶۰۰ تومان و کنجاله سویا از ۲۴۵۰ تومان به ۵۰۰۰ تومان به دست تولیدکننده رسیده است. همین مسئله کافی است تا قیمت تمام شده محصولات تولیدی افزایش پیدا کند چون 70 درصد قیمت محصولات پروتئینی به قیمت خوراک دام وابسته است.»

 به تخصیص ارز 4200 تومانی پایان دهید

حدود دو میلیون و ۳۲۰ هزار تن ذرت دامی در بنادر دپو شده که به گفته وزارت جهاد کشاورزی، یک و نیم میلیون تن آن مجوز ترخیص گرفته است. قدیری با اعلام این آمارها می‏‏‏‏‏‏گوید: «این رقم، میزان قابل توجهی است که توزیع مناسب آن تا حدودی می‌تواند عطش بازار را کم کند اما نمی‏تواند آرامش تولیدکننده را به همراه بیاورد. متاسفانه دولت هم هنوز تصمیم قاطعی نگرفته است.» رئیس انجمن صنایع خوراک دام و طیور با بیان اینکه مصرف ماهانه واحدهای تولید شیر، گوشت و تخم مرغ کشور حدود ۷۵۰ هزارتن ذرت دامی است که قادر است حداکثر نیاز تنها دو ماه بازار را تامین کند، ادامه می‏‏‏‏‏‏دهد: «حدود چهار ماه پیش (بهمن 98) به دولت پیش‏بینی این کمبود را اطلاع دادیم. اگر دولت قصد دارد مشکلات تامین و عرضه را برطرف کند، در مرحله اول باید بوروکراسی‌ پیچیده اداری را کاهش دهد و پشت درهای بسته تصمیم‏گیری نکند. همچنین حتی اگر بانک مرکزی ارز مورد نیاز برای ترخیص و واردات نهاده‏های ‏دامی خوراک دام و طیور را تامین کند، قطعا باید روی نحوه توزیع ارز وارداتی و مشکلات ترخیص کالا و توزیع عادلانه این نهاده‏ها در بازار متمرکز شود. اگر هم قصد این کار را ندارد به دلار دولتی 4200 تومانی پایان دهد.»

 آینده بازار چه می‏‏‏‏‏‏شود؟

آینده صنعت مرغ و تخم مرغ ایران، خصوصا حالا که شیوع ویروس کرونا باعث کاهش 30 درصدی خرید مردم شده است، چگونه خواهد بود؟ قدیری می‏‏‏‏‏‏گوید: «مشکلات این صنعت زیاد است اما مدتی است که بانک مرکزی در ترخیص نهاده‏ها همکاری می‏‏‏‏‏‏کند و اگر مشکل آزادسازی خوراک و نهاده‏های ‏دامی از گمرک نیز حل شود می‏‏‏‏‏‏توان بازار آرامی را برای این صنعت پیش‏بینی کرد. با مصوبات ستاد تنظیم بازار به نظر می‏‏‏‏‏‏رسد حداقل تا آخر شهریور ماه 99 مشکلی برای مواد اولیه و خوراک دام و طیور نداشته باشیم.» رئیس انجمن صنایع خوراک دام و طیور با بیان اینکه در صورت تامین خوراک دام، مشکلی برای تولید محصولات پروتئینی وجود نخواهد داشت، ادامه می‏‏‏‏‏‏دهد: «اگر کمبودی در خوراک دام وجود نداشته باشد در تامین محصولات دامی بازار هم مشکلی پیش نخواهد آمد. تولیدکنندگان در این صنعت همیشه بیشتر از نیاز بازار تولید کرده‏اند و اگر مشکل جدیدی ایجاد نشود به نظر نمی‏رسد که شاهد کمبود یا افزایش قیمت غیرمنطقی در سبد غذایی مردم باشیم.» این عضو هیئت نمایندگان اتاق ایران ادامه می‏‏‏‏‏‏دهد: «ایران در سال 99 برای تولید ۲۱ میلیون تن انواع خوراک‌ دام و طیور و آبزیان و در نتیجه تولید انواع محصولات پروتئینی همچون ۲/۷ میلیون تن گوشت مرغ، ۱۱/۵ میلیون تن شیر خام، ۸۸۶ هزار تن گوشت قرمز و یک میلیون تن تخم‌مرغ به 9/۲ میلیون تن ذرت دامی، ۶/۱ میلیون تن جو‌ دامی و ۴ میلیون تن کنجاله سویا نیاز دارد. ارزش واردات نهاده‏های ‏دامی تولید خوراک دام بیش‌ از ۴/۵ میلیارد دلار برآورد می‏شود. ضمن اینکه بیش از ۴۰۰ میلیون دلار صرف واردات انواع ویتامین‏ها، مکمل‏ها و مواد افزودنی خوراک دام، طیور و آبزیان می‏‏‏‏‏‏شود.» قدیری به شیوع ویروس کرونا اشاره می‏‏‏‏‏‏کند و می‏‏‏‏‏‏گوید: «البته مسائلی مانند تعطیلی بازار به دلیل شیوع ویروس کرونا و قدرت خرید پایین مردم، معادلات عرضه و تقاضا را به هم می‏زند و شاید شاهد نوسان قیمت در بازار باشیم اما این موضوع که کمبودی رخ دهد منتفی است؛ هرچند اگر دولت در شرایط کنونی بسترهای لازم برای تولیدکنندگان ایجاد و محصولات را با قیمتی منطقی مصوب کند، مسلما تولیدکنندگان با شرایط مناسب‏تر و انگیزه بیشتری به فعالیت خواهند پرداخت.»

نظر بینندگان: