مغولستان ذخایر عظیم معدنی دارد که اقتصاد مدرن این کشور را شکل دادهاند. مهمترین ذخایر معدنی مغولستان مس، زغال سنگ، فلوریت، تنگستن، طلا، مولیبدنم و قلع هستند. همچنین این کشور از ذخایر آهن و روی نیز برخوردار است.
آینده نگر/ کاوه شجاعی
۱.مغولستان را بهتر بشناسیم
مغولستان سرزمینی محصور در خشکی است که از شمال به روسیه محدود میشود و از جنوب هم به چین. درواقع سرنوشت مغولستان به نوعی از لحاظ جغرافیایی و تاریخی با چین و روسیه گره خورده است. مغولستان هیجدهمین کشور بزرگ دنیاست اما جبر جغرافیایی این سرزمین باعث شده که فقط جمعیت بسیار اندک و پراکندهای - نزدیک به سه میلیون نفر- در این کشور زندگی کنند. زمینهای قابل کشت در سرزمین مغولستان اندک است و بیشتر مساحت آن را استپها، کوهستانها و بیابانها پوشاندهاند. مغولستان زمستانهایی بسیار طولانی و تابستانهایی کوتاه دارد و این شرایط سخت آب و هوایی باعث شده که سی درصد از جمعیت این کشور چادرنشین باشند و در یک نقطه زندگی نکنند.
تاریخ مغولستان
اولین مردمان از دویست سال قبل از میلاد در سرزمین مغولستان زندگی میکردند و نحوه زندگیشان قبیلهای بود. آنها استاد نبرد بودند و ممکن بود در مواقعی برای تامین منافع خود، وارد اتحاد با قبایل دیگر بشوند. در خارج از این سرزمین نیز آنها به صورت تاریخی با امپراتوری چین در نبرد بودند.
اما قرن دوازده میلادی نقطه عطف تاریخ مغولستان بود و مشهورترین مغول در تاریخ در این زمان متولد شد: تموچین که به تدریج پلههای ترقی را در نبرد و فرماندهی طی کرد و در ۱۲۰۶ با نام چنگیزخان به رهبر سرزمین مغولستان تبدیل شد. تحت فرماندهی او، مغولها امپراتوری عظیمی تاسیس کردند و به کشورگشایی پرداختند؛ تا جایی که از شرق تا غرب (سرزمینهای کره و چین، روسیه، آسیای مرکزی، خاورمیانه و اروپا تا حدود لهستان و مجارستان امروزی) و از شمال تا جنوب (سیبری تا اقیانوس هند) را تسخیر کرده بودند. اما امپراتوری مغولها بعد از مرگ چنگیزخان به تدریج دچار شکاف شد و به چند سرزمین مبدل شد. در قرن چهاردهم میلادی، مغولها کنترل چین را از دست دادند و قدرت آنها رو به کاهش گذاشت. از اینجا بود که چین دست بالا را در مغولستان پیدا کرد و در چند قرن بعدی، سلسلههای چینی مثل کینگ (منچوها) این سرزمین را اداره میکردند. سرزمین مغولستان تا قرن بیستم تقریبا با درگیریهای پراکنده و مختلف با همسایگان و قبایل مختلف پیش آمد.
مغولستان مدرن
قرن بیستم تحولات جدیدی را برای مغولستان در چنته داشت. در سال ۱۹۱۱ تحولات چین به مغولستان این فرصت را داد که دنبال استقلال باشد و چهار سال بعد، توافقی بین مغولستان، چین و روسیه به استقلال نسبی مغولستان انجامید. البته درگیریهای چین و مغولستان همچنان ادامه یافت تا اینکه در سال ۱۹۲۱ با کمک ارتش سرخ روسیه در مغولستان انقلاب رخ داد و این کشور اعلام استقلال کرد. از آن پس مغولستان به یک کشور کمونیستی بدل شد و تقریبا به مدت هفتاد سال تحت سیطره روسیه قرار گرفت. این سیطره در حدی بود که در ۱۹۳۹ مغولها در کنار ارتش روسیه در شرق مغولستان با ژاپنیها جنگیدند.
حضور کمونیستها بر سر قدرت تا اوایل دهه ۱۹۹۰ ادامه داشت تا اینکه قانون اساسی جدید مغولستان، این کشور را به یک نظام سیاسی انتخاباتی با اقتصاد بازار آزاد تبدیل کرد. در دهههای پس از این تحول، مغولستان سعی کرده اقتصاد خود را گسترش ببخشد و زندگی شهری را تشویق کند. اولان باتور پایتخت مغولستان در حال حاضر بزرگترین شهر و محل زندگی ۴۵ درصد از جمعیت این کشور است. شهرهای مهم دیگر مغولستان دارخن (بین اولان باتور و مرز شمالی مغولستان) و اردنت (در غرب دارخن) هستند. دین اکثریت مردم مغولستان بودایی است اما تعدادی مسلمان، مسیحی هم در این کشور زندگی میکنند. شِیمنها هم در مغولستان به شدت طرفدار دارند.
اقتصاد مغولستان
فعالیت اقتصادی در مغولستان به صورت سنتی روی کشاورزی و دامپروری متمرکز بوده است. مغولستان میلیونها راس گوسفند، بز، احشام، اسب و شتر پرورش میدهد و در دوران کمونیسم، تعاونیهای اصلی در کشور هم به این بخش مربوط میشدند. اما مغولستان از لحاظ کشاورزی وضعیت خاصی دارد. از آنجا که زمستانها در این کشور طولانی و درازند، فقط به یک بار برداشت محصول میتوان امید بست. بیشترین محصولات هم غلاتی مثل گندم و جو، سیب زمینی و سبزیجاتی مثل کلم و هویج هستند. اما میزان برداشت محصول زیاد نیست و سالهایی که زمستان سخت باشد و کمآبی وجود داشته باشد، این برداشت خیلی کمتر میشود. در زمینه تولید هم مغولستان بیشتر بر استفاده از مواد خام داخلی متمرکز است. از جمله محصولات تولیدی این کشور میتوان به مواد غذایی (گوشت و لبنیات و آرد)، منسوجات به دست آمده از پشم و پوست و خز اشاره کرد.
مغولستان ذخایر عظیم معدنی دارد که اقتصاد مدرن این کشور را شکل دادهاند. مهمترین ذخایر معدنی مغولستان مس، زغال سنگ، فلوریت، تنگستن، طلا، مولیبدنم و قلع هستند. همچنین این کشور از ذخایر آهن و روی نیز برخوردار است.
مغولستان ذخایر نفت هم دارد. در دهه ۱۹۵۰، اتحاد جماهیر شوروی عملیات استخراج نفت را در مناطقی از مغولستان آغاز کرد اما نداشتن تکنولوژیهای لازم باعث توقف این استخراج شد. از دهه ۱۹۹۰ به بعد، شرکتهای نفت از آمریکا، چین و کشورهای دیگر در حال استخراج نفت هستند و نفت خام مغولستان برای تصفیه به چین میرود.
فراز و نشیبهای اقتصاد مغولستان
اقتصاد مغولستان در نیمه اول قرن بیستم متاثر از سیاستهای شوروی بود. در دهههای ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ و با هدف ایجاد کشوری کمونیستی، روسها به مغولها کمک کردند تا کارخانههای کوچک، کشتارگاهها و کارگاههای تولید پشم و مواد دیگر برای پاسخدادن به نیاز داخلی احداث شود. کشاورزی و دامپروری تا دهه ۱۹۶۰ میلادی مهمترین بخش اقتصاد مغولستان باقی ماند و بعد هم برنامهریزی برای اقتصاد مورد توجه قرار گرفت که به گسترش صنایع و معادن و ساخت راه آهن انجامید. همچنین تجارت در دو دهه پیش از سقوط شوروی گسترش زیادی یافت.
اما معضل بزرگ اقتصاد مغولستان در دهه ۱۹۹۰ رخ داد. در این زمان و با سقوط اتحاد جماهیر شوروی، کمک مالی و پشتیبانی اقتصادی شوروی از مغولستان به صورت یکشبه ناپدید شد و این ضربهای سنگین برای اقتصاد مغولستان بود و رکود شدیدی را در این کشور رقم زد. رشد اقتصادی تنها زمانی به مغولستان بازگشت که این کشور توانست اقتصاد بازار آزاد و خصوصیسازیهایی را اجرایی کند و اقتصاد کاملا دولتی را تکان بدهد. با این وجود، عوامل محیطی نیز هر از چندگاهی روی اقتصاد مغولستان تاثیر میگذارند. مثلا زمستان سخت و تابستان خشک در سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۲ به شدت به صنعت دامپروری این کشور ضربه زد و رشد اقتصادی را کند کرد. در سالهای بعدی، رشد شدید صنعت معدن در مغولستان تاثیر مثبتی بر رشد اقتصادی این کشور گذاشت و به تدریج بخشهای تجارت، خدمات، حمل و نقل و مخابرات نیز رشد کردند.
اقتصاد مغولستان به سیاق گذشته تاریخی این منطقه، به شدت با همسایگانش درهم تنیده است. از دهه ۱۹۸۰ به بعد، مهمترین صادرات مغولستان را مس و طلا و پس از آن، صادرات حوزه دامپروری تشکیل دادهاند و مهمترین واردات مغولستان نیز سوخت، ماشینآلات، وسایل نقلیه موتوری و مواد غذایی بوده است. چین و روسیه بزرگترین شرکای تجاری این کشور هستند و دو سوم از واردات مغولستان از این دو کشور است. مثلا مغولستان نفت زیادی از روسیه میخرد. چین نیز دریافتکننده بیش از چهار پنجم صادرات مغولستان است و منبع اقتصاد سایه این کشور به شمار میرود که یک سوم از کل اقتصاد رسمی مغولستان را شامل میشود. مغولستان برای گسترش تجارت با کشورهای دیگر هم تلاش کرده، اما از آنجا که به صورت مستقیم به دریا دسترسی ندارد، باید از بنادر و سیستم حمل و نقل چین و روسیه استفاده کند که آن هم هزینه زیادی به دنبال دارد و رقابت در عرصه بینالمللی را دشوار میکند.
افق آینده اقتصاد مغولستان
مغولستان قابلیت جذب سرمایهگذاری خارجی زیادی دارد. پیش از بروز بحران مالی جهانی سال ۲۰۰۸، توجه بینالمللی به سرمایهگذاری در بخش معدن این کشور زیاد شده بود اما مدتی به دلیل بحران به تعویق افتاد. امتیازاتی که مغولستان بر اساس آنها روی سرمایهگذاری خارجی حساب باز کرده، شامل نزدیکی به چین، انجام اصلاحات قانونی و وجود ذخایر غنی معدنی بوده است.
یکی از چالشهای بزرگی که پیش روی اقتصاد مغولستان قرار دارد، معضلات زیستمحیطی است که با سرعت از کنترل خارج شدهاند. فشار شدیدی که برای شهریسازی و رشد صنعتی در مغولستان ظرف چند دهه وجود داشته، باعث شده که محیط زیست آسیب شدیدی ببیند. هنوز در این کشور زغال سنگ به شکل خانگی و صنعتی در ابعاد گسترده مورد استفاده قرار دارد و آلودگی زیادی را به وجود آورده است. همچنین گسترش بیش از اندازه دامپروری، به استفاده بیرویه از چراگاهها انجامیده و در کنار توسعه معادن، به آلودگی آبها و فرسایش خاک منتهی شده است. به همین جهت بوده که دولت مغولستان به فکر ایجاد صندوق ذخیره خاص برای مقابله با این آسیبها و نیز تصویب قوانین لازم در این خصوص مشغول شده است.
۲.آیا تجارت با مغولستان دشوار است؟
بانک جهانی در رتبهبندی سال ۲۰۲۰ خود مغولستان را به لحاظ آسانی بازرگانی و راهاندازی کسب و کار در رده ۸۱ قرار داده است.
رتبه مغولستان در حوزههای متفاوت مربوط به آسانی کسبوکار در میان ۱۹۰ کشور
۳.فرصتهای سرمایهگذاری در مغولستان
وزارت بازرگانی آمریکا در گزارشی در مورد اقتصاد مغولستان سرمایهگذاری در این بخشها را توصیه کرده است:
فرصت عظیم در بخش معدن: بیش از ۶۰۰۰ معدن با تنوع حدود ۸۰ نوع سنگ و مواد معدنی در مغولستان شناسایی شده که در میان آنها میتوان به طلا، مس، زغال، اورانیوم، عناصر خاکی کمیاب، سنگ آهن، نفت، تنگستن، مولیبدنم و فلوریت اشاره کرد. نکته اینجاست که بخش عمده خاک مغولستان هنوز مورد شناسایی و استخراج قرار نگرفته است. چین که همسایه مغولستان است بازاری آماده برای ثروت معدنی مغولستان به حساب میآید.
بخش کشاورزی: کشاورزی و دامداری هنوز ستون اقتصاد مغولستان به حساب میآیند، اما برای آنکه محصولاتشان آماده صادرات شوند نیازمند مدرنیزاسیوناند (بخصوص در بخش فرآوری)
زیرساختها: بخش عمده زیرساختها در مغولستان ناکافی و قدیمیاند و هر شرکتی که بتواند در این حوزهها فعالیت کند فرصت فراوانی برای رشد خواهد داشت.
حوزههایی مثل انرژیهای تجدیدپذیر، تکنولوژیهای سبز، فناوری اطلاعات (با تمرکز بر امنیت سایبری) هم فرصتهای خوبی برای سرمایهگذاری به حساب میآیند.
۴.چالشهای سرمایهگذاری در مغولستان
وزارت بازرگانی آمریکا این موارد را چالش شرکتهای خارجی در مغولستان معرفی کرده است:
دادگاههای ضعیف: سیستم قضایی مغولستان به نظر مستقل میرسد اما قدرت کافی ندارد. افراد و شرکتهای خارجی عموما از اینکه خارجیبودنشان در دادگاهها به ضررشان تمام میشود شکایت دارند.
قوانین گنگ: قوانین کشور مغولستان، به خصوص قوانین تجاری، به اندازه قوانین کشورهای توسعهیافته دقیق نیستند. در زمان اجرای این قوانین هم مقامات دولتی به این ابهام دامن میزنند. در بهترین حالت این مسئله باعث تناقض میشود و در بدترین حالت ماجرا به فساد ختم خواهد شد.
فساد: مغولستان قوانین جامعی علیه فساد دارد اما گاهی اوقات این قوانین به طور موثر اجرایی نمیشوند. نبود شفافیت در روندهای تصمیمگیری، دسترسی ناکامل همه به اطلاعات مهم تجاری و کنترل ضعیف دولت بر نهادهای کلیدی از عوامل فساد اداری معرفی شده است. در این زمینه پارلمان اخیرا تلاشهای مثبتی را آغاز کرده است.
زیرساختهای ناکافی: برق مغولستان هنوز توسط نیروگاههای زغالی دوران شوروی تولید میشود. اگرچه طی سالهای اخیر مغولستان هزاران کیلومتر جاده آسفالته ساخته، اکثر آنها در زمستانهای خشن این کشور کارایی خود را از دست میدهند. سیستم راهآهن این کشور هم قدیمی به حساب میآید و نیازمند سرمایهگذاری تازه است.
۵.استراتژی ورود به بازار مغولستان
اهمیت ایجاد روابط شخصی: مردم مغولستان علاقه دارند که با خانواده یا دوستانشان رابطه تجاری داشته باشند. به همین خاطر خیلی مهم است که بتوانید با طرف مغولی و حتی نهادهای دولتی رابطه نزدیک دوستانه برقرار کنید. شبکهاي از روابط قدرتمند دوستانه میتواند راه کسب و کار شما را در مغولستان هموار کند.
استخدام کارگزار: بازار مغولستان احتمالا با بازارهای خارجیای که تاکنون دیدهاید متفاوت است. وقتی به عنوان فرد خارجی وارد این بازار میشوید بهتر است که به طور رسمی یا غیررسمی کارگزار بومی استخدام کنید تا در شناخت آداب و رسوم تجاری کمكتان کند.
۶.آداب مذاکره با تجار مغولستان
دیر نرسید: دیررسیدن سر قرار در مغولستان اصلا خوب نیست. آنها به این موضوع حساسند. اگر میبینید دیر میرسید چند ساعت قبلش زنگ بزنید و زمان دیدار را تغییر دهید.
احوالپرسی: در دیدار تجاری موقع سلام کردن، دست طرف مقابل را محکم بفشارید و همزمان با او تماس چشمی داشته باشید. اول با مسنترین فرد گروه دست بدهید. اهمیت دارد که نام کوچک طرف مقابل یادتان بماند چون در مغولستان اصولا شرکای تجاری یکدیگر را به اسم کوچک صدا میکنند. موقع احوالپرسی سعی کنید این جمله را به زبان مغولی بگویید: Sain bain uu که میشود «حالتان خوب است» و اصولا جوابش sain است که میشود «خوب».
انگلیسی کافی است: در اکثر کسب و کارها دست کم یک نفر وجود دارد که به انگلیسی حرف میزند و میتواند حرفهای شما را برای طرف مقابل ترجمه کند.
بایدها و نبایدها: اگر آداب و رسوم مغولستانیها را نمیدانید خیلی نگران نباشید چون آنها اصولا افراد بردباری هستند. با این همه اگر به سنن آنها احترام بگذارید در مذاکرات تجاری و ایجاد رابطه دوستانه به نفعتان خواهد بود. در مغولستان حواستان به این رفتارها باشد:
- هیچوقت به کلاه افراد دست نزنید! چون کلاه چیزی شخصی است و دست زدن به آن بیادبی محسوب میشود.
- وقتی پا روی پا میاندازید حواستان باشد که پایتان به سمت افراد یا شمایل مذهبی نشانه نرفته باشد.
- قبل از شروع مذاکره گفتوگوی دوستانهای درباره موضوعات بیاهمیت - مثل آب و هوا - داشته باشید. اما مراقب باشید که حرف منفی نزنید (سرما اذیتم کرد یا ترافیک بدی بود) چون از دید آنها بدشگون تلقی میشود.
- شریکتان را به شام یا ناهار دعوت کنید. آنها این را نشانه احترام میدانند.
- در ماههای جولای و آگوست بهتر است دنبال قرارگذاشتن با شریک مغولیتان نباشید چون در این ماهها اکثر افراد به تعطیلات تابستانی میروند.
۷.اکسپوهای مغولستان
حضور در نمایشگاهها و اجلاسهای تجاری مغولستان فرصتی مناسب است تا اطلاعات خود را بهروز کنید و یا مشتریها و شرکای آیندهتان را پیدا کنید.
۸.تراز تجاری مغولستان
طی دو دهه اخیر مغولستان بیشتر دچار کسری تراز تجاری بوده و فقط از سال ۲۰۱۳ است که شاهد افزایش صادرات و مازاد شدن تراز تجاری هستیم. در سال ۲۰۱۷ مغولستان ۲.۳۹ میلیارد دلار مازاد تراز تجاری داشته است. همانطور که در نمودار میبینید سال ۱۹۹۵ هم مغولستان مازاد تراز تجاری داشته اما میزان بسیار کم (۲۰ میلیون دلار) بوده است.
۹.به مغولستان چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟
مغولستان در سال ۲۰۱۸ حدود ۷.۴ میلیارد دلار کالا به جهان صادر کرد. این در مقایسه با سال ۲۰۱۷ رشدی ۱۹.۴ درصدی و در مقایسه با سال ۲۰۱۴ حدود ۲۸.۲ درصد رشد نشان میدهد.
مهمترین صادرات مغولستان در سال ۲۰۱۸
(به ترتیب ارزش به دلار)
۱- سوختهای معدنی از جمله نفت: ۳.۲ میلیارد دلار (۴۳.۴ درصد کل صادرات)
۲- سنگهای معدنی، خاکستر: ۲.۷ میلیارد دلار (۳۶.۵ درصد)
۳- سنگها و فلزات قیمتی: ۷۲۶.۲ میلیون دلار (۹.۸ درصد)
۴- پشم: ۱۹۶.۶ میلیون دلار (۲.۷ درصد)
۵- مس: ۱۱۹.۳ میلیون دلار (۱.۶ درصد)
۶- نمک، سولفور، سیمان: ۹۳.۵ میلیون دلار (۱.۳ درصد)
۷- تولیدات گوشتی: ۶۸.۶ میلیون دلار (۰.۹ درصد)
۸- گوشت: ۶۶.۹ میلیون دلار (۰.۹ درصد)
۹- پوشاک/اکسسوریز بافتنی : ۳۶.۷ میلیون دلار (۰.۵ درصد)
۱۰- دانههای روغنی: ۳۰.۹ میلیون دلار (۰.۴ درصد)
مهمترین واردات مغولستان در سال ۲۰۱۸
بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۷ واردات مغولستان ۸.۲ درصد کاهش یافته و از ۶.۸۳ میلیارد دلار به ۴.۵ میلیارد دلار رسیده است. در سال ۲۰۱۸ این محصولات بیشترین کسری تراز تجاری را به مغولستان وارد کردهاند یعنی واردات بالایی داشتهاند:
۱- خودرو: ۷۸۲.۴ میلیون دلار کسری تراز تجاری (۴۱.۷ درصد رشد نسبت به ۲۰۱۷)
۲- ماشینآلات از جمله کامپیوتر: ۶۵۷.۹ میلیون دلار کسری (۲۲.۶ درصد رشد)
۳- تجهیزات الکترونیک: ۳۶۳.۱ میلیون دلار کسری (۰.۴ درصد رشد)
۴- محصولات آهنی و فولادی: ۲۳۵.۹ میلیون دلار کسری (۱۴.۶ درصد رشد)
۵- آهن و فولاد: ۱۲۹ میلیون دلار کسری (۵۷.۳ درصد رشد)
۶- پلاستیک: ۱۱۳.۵ میلیون دلار کسری (۲۰ درصد رشد)
۷- دارو: ۱۰۵.۷ میلیون دلار کسری (۱۲ درصد رشد)
۸- تجهیزات پزشکی: ۹۹.۳ میلیون دلار کسری (۶۹.۶ درصد رشد)
۹- لاستیک : ۷۹.۴ میلیون دلار کسری (۶.۴ درصد کاهش)
۱۰- اسباب خانه، خانههای پیشساخته: ۷۰ میلیون دلار کسری (۱.۲ درصد کاهش)
۱۰.شرکای تجاری مغولستان
(به ترتیب ارزش صادرات/واردات به دلار)
واردکنندهها
در سال ۲۰۱۷ کشورهای چین، انگلیس، روسیه و ایتالیا مقصد بخش عمده صادرات مغولستان بودند:
۱- چین: ۸۵ درصد کل صادرات مغولستان
۲- انگلیس: ۱۰.۷ درصد
۳- روسیه: ۱.۱ درصد
۴- ایتالیا: ۰.۷ درصد
۵- تایوان: ۰.۴ درصد
۶- سنگاپور: ۰.۴ درصد
۷- ژاپن: ۰.۲ درصد
۸- هنگکنگ: ۰.۲ درصد
۹- آلمان: ۰.۲ درصد
۱۰- کره جنوبی: ۰.۲ درصد
صادرکنندهها
سال ۲۰۱۷ کشورهای چین، روسیه، ژاپن و کره جنوبی بیشترین صادرات را به مغولستان داشتهاند:
۱- چین: ۳۲ درصد کل واردات مغولستان (۱.۴۲ میلیارد دلار)
۲- روسیه: ۲۸ درصد (۱.۲۵ میلیارد دلار)
۳- ژاپن: ۸.۷ درصد (۳۸۹ میلیون دلار)
۴- کره جنوبی: ۴.۵ درصد (۲۰۴ میلیون دلار)
۵- آمریکا: ۴.۴ درصد (۱۹۸ میلیون دلار)
۶- آلمان: ۲.۹ درصد (۱۳۰ میلیون دلار)
۷- قزاقستان: ۱.۶ درصد (۷۱.۲ میلیون دلار)
۸- لهستان: ۱.۲ درصد (۵۱.۲ میلیون دلار)
۹- ایتالیا: ۱.۱ درصد (۵۰.۱ میلیون دلار)
۱۰- مالزی: ۰.۸۸ درصد (۳۱.۵ میلیون دلار)