تا سال 2017 چین 72 درصد از تولید انرژی خورشیدی دنیا را به خود اختصاص داده بود در حالی که سهم امریکا برابر با 1 درصد و سهم اروپا 2 درصد بود
آینده نگر/ مونا مشهدی رجبی/ مجمع جهانی اقتصاد
کسی که اثر فوتوولتیک را کشف کرد و توانست انرژی الکتریسیته را از نور خورشید ایجاد کند یک دانشمند فرانسوی بود و اولین پنل خورشیدی در ایالات متحده امریکا ساخته شد. اما کشورهای صنعتی دنیا هنوز هم وابسته به نفت و انرژیهای فسیلی هستند و حتی اثرات منفی زیست محیطی ناشی از آن را نیز نمیپذیرند.
بررسی آمارها نشان میدهد نرخ رشد سرمایهگذاری کشورهای صنعتی در استفاده از انرژی خورشیدی بسیار کمتر از کشورهای آسیایی به خصوص چین است. مطالعات نشان میدهد یک دلیل مهم این مسئله بیتوجهی کشورهای غربی به تغییرات جوی است. تغییراتی که باعث افزایش دمای زمین شده است و بسیاری از حوادث طبیعی از قبیل سیل و آتشسوزی را گسترش داده است. دونالد ترامپ رئیسجمهوری امریکا اولین رهبر دنیا بود که اعلام کرد از توافق زیست محیطی پاریس خارج میشود زیرا بر این باور بود که مشکل تغییرات جوی مشکل امریکا نیست و هر کشوری که مشکل دارد باید در این زمینه کار کند. این در حالی است که سیلهای سالهای اخیر در امریکا و آتشسوزیهای وسیع در جنگلهای اطراف کالیفرنیا از مصادیق اولیه و اصلی این مسئله بود.
ابوظبی، میزبان بزرگترین نیروگاه خورشیدی دنیا
امارات در سالهای اخیر سرمایهگذاری برای ساخت نیروگاه خورشیدی را آغاز کرد. این کشور کوچک که دارای ساعتهای طولانی تابش خورشید است، درصدد برآمد تا از این فرصت بهترین استفاده را بکند و انرژی مورد نیازش را از خورشید تأمین کند.
اما این کشور برای ساخت این نیروگاه و تأمین تکنولوژی و تجهیزات مورد نیاز آن چشم به کشورهای شرقی به خصوص چین دوخت و مشاركت وسیعی را با چین در این زمینه آغاز کرد. این در حالی است که دانش و تکنولوژی اولیه در این زمینه متعلق به دنیای غرب است.
امارات متحده عربی با شرکتهای چینی و ژاپنی برای ساخت تجهیزات و زیرساختهای این نیروگاه که در سال 2020 به بهرهبرداری میرسد مشارکت کرد. این نیروگاه خورشیدی با ظرفیتی معادل 1.18 گیگاوات برق که در فرایند تولید آن از 3.2 میلیون پنل خورشیدی کمک گرفته میشود راهاندازی خواهد شد. اما دلیل این مسئله چیست؟ چرا علمی که در دنیای غرب ایجاد شده است حال در کشورهای شرقی به محور اصلی مطالعات تبدیل شده است؟
دلیل این مسئله ساده است. در قاره آسیا بیش از هر قاره دیگری به اهمیت بهرهبرداری از نور طبیعی خورشید برای تولید برق تاکید میشود و کشور چین هم در میان کشورهای این منطقه پیشگام است. این تلاشی است برای کاهش وابستگی به انرژی فسیلی و عوارض نامطلوب ناشی از استفاده از سوختهای فسیلی از قبیل آلودگی هوا.
مجمع جهانی اقتصاد در این زمینه نوشت: تلاش برای کاهش انتشار کربن در دنیا تغییرات زیادی در انرژیهای مصرفی در جهان ایجاد کرده است و حتی تصویر اقتصاد دنیا را نیز متحول کرد. آسیا قارهای بزرگ و بسیار پرجمعیت است که تأثیر زیادی در بازار مصرف انرژی دارد. کشورهای این منطقه اغلب به دلیل انتشار گازهای ناشی از سوختهای فسیلی با مشکل آلودگی هوا مواجه هستند. از طرف دیگر اغلب کشورهای این منطقه به خصوص کشورهای چین و هند در میان اقتصادهای در حال گذار هستند که برای صنعتی شدن نیاز به مصرف حجم بیشتری از منابع انرژی دارند و اگر سطح مصرف آنها بیشتر شود، هوایی برای تنفس باقی نمیماند. پس باید چارهای بیندیشند. مطالعات انجامشده توسط شرکت بریتیش پترولیوم نشان داد قاره آسیا تا سال 2040 میلادی 43 درصد از مصرف انرژی دنیا را به خود اختصاص میدهد و تا آن سال این قاره قدیمی و پهناور 50 درصد از نرخ رشد سالانه تقاضای انرژی در کل جهان را به خود اختصاص میدهد. در مقابل تقاضای انرژی در میان 36 کشور عضو سازمان توسعه و همکاریهای اقتصادی که کشورهای توسعهیافته اروپای غربی و امریکا را نیز در خود جای داده است، رشدی نخواهد کرد.
افق روشن چین
باید در نظر داشت کشورهایی از قبیل چین هماکنون هم در میان کشورهای بسیار مهم در عرضه انرژیهای غیر فسیلی و تکنولوژیهای مرتبط با آن قرار دارند. تا سال 2017 چین 72 درصد از تولید انرژی خورشیدی دنیا را به خود اختصاص داده بود در حالی که سهم امریکا برابر با 1 درصد و سهم اروپا برابر با 2 درصد بود. حتی بدون در نظر گرفتن نیروگاههای برق- آبی فعال در چین، این کشور زیرساختهای لازم برای تولید یکسوم از کل انرژی احیاشدنی دنیا را دارد در حالی که سهم کل کشورهای اروپایی در این بخش 25 درصد و سهم امریکا 14 درصد است. از طرف دیگر کشور چین در تولید برق آبی هم در دنیا پیشگام است و در توسعه تکنولوژیهای این بخش با کشورهای دیگر همکاری میکند.
در شرایطی که دنیا به سمت استفاده از باتری برای حمل و نقل و عدم استفاده از فراوردههای سوختهای فسیلی حرکت میکند، تقاضا برای پیدا کردن تکنولوژی مناسبی برای ذخیره انرژی هم رشد میکند و باز هم چین در این زمینه پیشگام است. در سال 2018 این کشور پهناور آسیایی دوسوم از کل ظرفیت تولید باتریهای لیتیوم یونی را در دنیا داشت و این باتریها در انواع خودروی الکتریکی، گوشی موبایل و لپتاپ کاربرد دارد.
بسیاری بر این باورند كه این قدرت انحصاری در بازار تولید باتریهای لیتیوم یونی چین در دنیا تا سال 2028 ادامه خواهد یافت. در واقع چین که برای حل مشکل آلودگی هوا و تأمین نیازهای مردم در فرایند توسعه صنعتی به این باتریها نیاز زیادی دارد، توانسته است رتبه بزرگترین تولیدکننده در این عرصه را نیز از آن خود بکند.
از طرف دیگر چين برای تولید این باتریها نیاز به مواد اولیهای دارد که در معادنش یافت میشود. جالب است بدانید چین سومین استخراجکننده بزرگ لیتیوم، ماده اولیه مورد نیاز برای این باتریها در دنیا است و این ماده در شرایط فعلی اقتصاد دنیا به اندازهای اهمیت دارد که در برخی از متون اقتصادی نفت سفید نام گرفته است. از طرف دیگر شمار زیادی از تولیدکنندگان بزرگ این باتریها در چین اقدام به خریداری معادن لیتیوم در کشور شیلی کردهاند زیرا این کشور دومین مالک بزرگ این ذخایر در دنیا است. استرالیا بزرگترین مالک ذخایر لیتیوم در جهان است.
تغییرات جوی عامل اصلی است
باید پذیرفت که دلیل اصلی تلاش دنیا برای کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی تغییرات زیست محیطی و بحرانهای ناشی از آن است. البته نمیتوان انتظار داشت که کاهش چشمگیر وابستگی به این سوختهای ارزشمند در آينده نزدیک اتفاق بیفتد ولی به تدریج باید در این مسیر حرکت کرد. مطالعات موسسه اقتصادی ویتول در سوییس نشان میدهد تقاضای نفت دنیا در سال 2034 میلادی به اوج خود میرسد ولی موسسه مكنزی معتقد است تقاضا در کشورهای صنعتی به اوج خود رسیده است و از سال بعد کشورهای عضو سازمان توسعه و همکاریهای اقتصادی کاهش ساختاری تقاضا را شاهد خواهند بود.
از طرف دیگر تقاضا برای انرژی برق در دنیا همچنان رشد میکند زیرا تقاضا برای این منبع ارزشمند در دنیا اشباعنشدنی است. نرخ بالای الکتریکی شدن صنایع و تجهیزات حمل و نقلی در جهان، میتواند تضمینی بر این دیدگاه باشد.. تا سال 2030 کشورهای قاره آسیا با سرعت زیادی در جهت الکتریکی شدن و کاهش وابستگی به انرژیهای فسیلی حرکت میکنند. در این شرایط پیشبینی میشود در سالهای آتی تقاضا برای انرژیهای احیاشدنی و سوختهای هستهای در دنیا رشد کند و نیروگاهها به جای استفاده از سوختهای فسیلی با این منابع کمآلاینده کار کنند. در نظر داشته باشید که گاز طبیعی از دایره سوختهای فسیلیاي که آلاينده معرفی میشوند خارج است زیرا این منبع انرژی آلودگی کمی ایجاد میکند و هنوز هم میتواند در دنیا کاربرد داشته باشد. در این گزارش تمرکز اصلی روی نفت و فراوردههای نفتی و زغالسنگ به عنوان سوختهای فسیلی آلاینده است.
دوران گذار
اما با وجود اینکه ضرورت مقابله با تغییرات جوی به شدت حس میشود و به مدد سرمایهگذاریهای انجامشده در سالهای اخیر هزینه تولید انرژیهای احیاشدنی در دنیا کاهش چشمگیری پیدا کرده است ولی نمیتوان اینطور ارزیابی کرد که روند گذار از سوختهاي فسیلی به سمت منابع انرژی احیاشدنی در دنیا با سرعت انجام شود. یک دلیل مهم در این بخش دلایل سیاسی است زیرا سیاستمداران زیادی در دنیا ـ از جمله رئیسجمهوری امریکا ـ حامی استفاده از نفت و سرمایهگذاری در این بازار هستند. از طرف دیگر در کشورهای نفتخیز که نفت و فراوردههای نفتی اولین و اصلیترین منبع درآمدشان را تشکیل میدهد، مقابله با این سیاست بسیار شديد است. در بسیاری از کشورهای دنیا هنوز یارانههای زیادی به نفت و فراوردههای نفتی تعلق میگیرد و در نتیجه استفاده از این منابع بالا است. همین استفاده بیرویه باعث افزایش سطح آلایندهها در هوا و گرمایش زمین شده است که هزینههای اقتصادی زیادی را به دنيا تحمیل کرد. طبق برآورد صندوق بینالمللی پول در سال 2017 بالغ بر 5.2 هزار میلیارد دلار به دلیل گرمای زمین و آلودگی هوا به اقتصاد جهان آسیب وارد شد. این آسیبی بود که در نتیجه استفاده نادرست از این منبع انرژی به اقتصاد وارد شد و باید با آن مقابله شود.
به هر حال این دوره گذار طی میشود و کشورهای آسیایی هم در این مسیر پیشگام خواهند بود. جالب اینجاست که دو کشور آسیایی چین و هند از یک طرف کشورهای اثرگذار در بازار نفت در سالهای آتی هستند و از طرف دیگر پیشگامان تغییر در نوع سوخت مصرفی در دنیا محسوب میشوند. دلیل اثرگذاری این کشورها در بازار نفت سهم زیاد این کشورها در مصرف است. این دو کشور به دلیل توسعه سریع صنعتی سهم زیادی از نفت دنیا را مصرف میکنند و دلیل اثرگذاری در این دوره گذار هم سرمایهگذاریهای کلان کشورها در تولید انرژیهای پاک است. در آخر باید گفت که علاوه بر این دو کشور آسیایی کشورهای دیگر هم در زمینه تولید انرژیهای پاک سرمایهگذاریهای زیادی انجام میدهند و طبق آمارهای رسمی از 8 کشور بزرگی که در تولید سوختهای پاک در دنیا فعالیت میکنند و سهم بالایی در این بازار دارند 6 کشور در قاره آسیا واقع شدهاند و مجموع سهم این کشورها در بازار نفت دنیا بالغ بر 59 درصد است.
دو کشور آسیایی چین و هند از یک طرف کشورهای اثرگذار در بازار نفت در سالهای آتی هستند و از طرف دیگر پیشگامان تغییر در نوع سوخت مصرفی در دنیا محسوب میشوند. دلیل اثرگذاری این کشورها در بازار نفت سهم زیاد این کشورها در مصرف است.