گرتا تانبرگ چهره سال مجله تایم در سال 2019 شد. اینکه جوانان و حتی نوجوانان در تصمیمگیریهای جهانی موثرند، روندی است که برای مخاطبان ایرانی هم جذاب است.
ادوارد فلسنتال/ سردبیر مجله تایم/ترجمه آینده نگر
از هر نسلی در هر گوشه از جهان که باشید چنین صحنهای را دیدهاید: یک نوجوان برآشفته و ناگهان طغیان اعتراض. این به یکی از صحنههای آشنای این روزهای جهان تبدیل شده و مطمئنا یکی از تاثیرگذارترین این صحنهها در تاریخ است. طی کمی بیش از یک سال اخیر، یک نوجوان 16 ساله از استکهلم اسباب وحدت در اعتراضاتی شده است که پارلمان کشورش را تسخیر کرد و بعد به یک جنبش جهانی نوجوانان تبدیل شد. او این کار را از رفتن به کلاسهای مدارس فرانسه گرفته تا ملاقات با دبیرکل سازمان ملل انجام داد و توانست مخاطبان زیادی در میان روسای جمهور و همینطور در مواجهه با پاپ پیدا کند. او توانست یک دانشآموز را که روی دستش شعارهایی علیه تغییرات اقلیمی نوشته بود تهییج کند و در عین حال، باعث شود میلیونها دانشآموز در سرتاسر جهان در 150 کشور مختلف در دفاع از سیارهای که سهم همه ماست به خیابانهای بیایند.
تغییرات چشمگیر بهندرت بدون نیروی تهییجکنندهای افراد تاثیرگذار اتفاق میافتد. در سال 2019، بحران وجودی کره زمین شاهد یکی از این افراد بود که در گرتا تانبرگ متجلی شده بود. او توانست تظاهرات «جمعهها برای آینده» را در سرتاسر اروپا سازماندهی کند، به قدرتمندترین رهبران سیاسی جهان در سازمان ملل نهیب بزند که «چطور جرات میکنید!» و سخنرانیاش بهسرعت وایرال شد. او در ماه سپتامبر 7 میلیون معترض به تغییرات آبوهوایی را در سراسر جهان در قالب تظاهرات در خیابانها سازماندهی کرد و دهها هزار نفر بیشتر را در اوایل دسامبر به خیابانهای مادرید آورد. تانبرگ به بلندترین صدا در بزرگترین مسئلهای که سیاره زمین با آن روبهرو شده تبدیل شده است. او نمادی از تغییرات نسلی بزرگتری است که فرهنگ ما دارد در هر جایی با آن مواجه میشوند، از دانشگاههای هنگکنگ گرفته تا سالن کنگره آمریکا در واشنگتن.
ایزابلا پراتا، مادر دو نفر از دانشآموزان معترض به تغییرات اقلیمی در سائوپائولو، میگوید که «گرتا تصویری از نسل خود است». تانبرگ میخواهد در قبال مسائل دست به کاری عملی زده شود اما میبیند که هنوز خیلی از مسائل با فاصله زیاد در مسیرهای غلط در حال پیشروی هستند و نشانههای کمی از عمل در حال ظاهرشدن است. با این حال، معدود نشانههایی هم جلوی چشم است. اقدامات شرکتها برای رشد پایدار از نظر محیطزیستی و انتشار گازهای گلخانهای به اندازه صفر، در حال افزایش است. بیش از 60 کشور متعهد شدهاند که ردپای کربنی خود را تا سال 2050 میلادی به صفر برسانند. در آمریکا که در ایالتهای خود شاهد وقوع سیل و آتشسوزی جنگلهاست و هر دوی این قسم اتفاقات ناشی از تغییرات اقلیمی است، شاهد هستیم که تغییرات اقلیمی به یکی از موضوعات دارای اولویت نامزدها تبدیل شده است. در انتخابات ماه سپتامبر در استرالیا، حزب سبزها توانست سه برابر بیشتر از حزب سوسیال دموکرات حامی پیدا کند. حتی در چین که نیمی از زغالسنگ جهان را میسوزاند، تغییرات گسترده است. این کشور اکنون تقریبا 45 درصد خودروهای الکتریکی و 99 درصد اتوبوسهای برقی جهان را دارد.
تانبرگ روی شانههای – و البته شانهبهشانه - صدها هزار نفری ایستاده است که خیابانها را بند آورده بودند و خواستههای بحق خود را مطرح میکردند. بسیاری از این اتفاقات در تاریخ معاصر پیش از تولد تانبرگ رخ داده است اما او نیز در این جنبشها سهیم است. او یکی از آن خوششانسهایی بود که توانست موضوع اعتراض خود را علنی کند و بگوید که تغییرات اقلیمی تاثیر شدیدی روی فقرا و جوامع حاشیهای میگذارد. سال گذشته میلادی (2019) سالی بود که تغییرات اقلیمی از پس پرده به مرکز صحنه آمد و بهجای اینکه یک صدای حاشیهای در دنیای سیاست باشد به یک دستور کار جهانی تبدیل شد و هیچ کس نمیتوانست این کار را به خوبی تانبرگ انجام دهد.
هیچ فرصت زیادی هم وجود ندارد: انتشار گازهای گلخانهای باید از سال جدید میلادی هر سال 7.6 درصد کاهش یابد و تا یک دهه باید این روند ادامه پیدا کند تا جایی که گرمایش زمین به نقطه مطلوب برسد. در این میان، صدای تانبرگ که بتوان افراد را از خواب بیدار کند امری ضروری است و وظیفه ماست که تمام تلاش خود را برای رسیدن به راهحلها انجام دهیم.
تانبرگ جوانتری فردی است که تا به حال مجله تایم در مقام چهره سال انتخاب کرده است. این رسم 92ساله مجله تایم برخاسته از نظریه «انسانهای بزرگ» در تاریخ است که میگوید این افراد قدرتمند هستند که جهان را شکل میدهند. این نظریه در طول تاریخ به این معنا بوده است که افرادی که در نردبان قدرت در حال بالارفتن بودهاند یا در کریدورهای قدرت رفتوآمد داشتهاند، میتوانستند روی تصمیمگیریها تاثیر بگذارند. اما در این زمانه که نهادهای سنتی ظاهرا کار خود را بهدرستی انجام نمیدهند و مسیرهای اشتباهی را میروند و در میان نابرابریهای شدید و فسادهای اجتماعی و سیاسی، ما نوع جدیدی از اثرگذاری را میبینیم. کاسنی مثل تانبرگ رهبرانی هستند که به رهبران قبلی شباهتی ندارند اما با ما به طرقی ارتباط برقرار میکنند که نهادهای قبلی نمیتوانند و شاید هیچگاه نمیتوانستند.
وقتی که تانبرگ برای اولین بار از تغییرات اقلیمی چیزی شنید 8 سال داشت. او با خودش فکر کرد که «این اتفاق نمیتواند بیفتد چون اگر بخواهد رخ بدهد سیاستمداران مراقب خواهند بود». اما تانبرگ در مقام نوجوانی که میخواهد تغییر ایجاد کند به راه افتاد و خیلی از نوجوانهای دیگر در سرتاسر جهان هم از او الهام گرفتند. تانبرگ بود که به سیاستمداران میگفت باید مسئولیت مصیبتهایی را که آنها مسبب وقوعش هستند بپذیرند و برای تغییر کاری بکنند. بسیاری از نوجوانان که در شیلی یا هنگکنگ برای دموکراسی میجنگند از او الهام گرفتهاند. نوجوانانی که در مدارس پارکلند در آمریکا علیه آزادی اسلحه اعتراض و تظاهرات میکنند، اعلام کردهاند که از اعتراضات گرتا تانبرگ به تغییرات اقلیمی ایده گرفتهاند.
او در میانه نوامبر 2019 که در ساحل ویرجینیا بود و آماده میشد با یک قایق بادی از اقیانوس آرام بگذرد، به مجله تایم گفت: «دوست دارم نوههایم بتوانند همه آن کارهایی را بکنند که ما میکنیم. ما باید زمینه را برای آنها و نسلهای آیندهای که میآیند مهیا کنیم.» برای تمام نسلهایی که فرا خواهند رسید و برای کسانی که هنوز به دنیا نیامدهاند، مجله تایم چهره سال 2019 خود را به گرتا تانبرگ اختصاص داده است.
تانبرگ همراه با پدرش و معدود دوستانی که در داشت در کشتی سوار شد و عازم کشور پرتغال بود که از آنجا به مادرید برود. او در کابین خود ساکت نشسته بود و خیلی کم حرف میزد. لباسهای معمولی به تن داشت و تازه از اجلاس عمومی سازمان ملل برگشته بود. سال آینده میلادی (2020) سال سرنوشتسازی برای تغییرات اقلیمی است که همین کار تانبرگ را مهمتر میسازد. او با بارانی زرد در عرشه کشتی میایستد یا با سوییشرت در داخل کابین خود بیشتر مطالعه میکند. وقتی روی دریاست گویی همه طبیعت کره زمین دارند حرفهایش را در کنار او فریاد میکشد که «ما نمیتوانیم زندگی را طوری ادامه بدهیم انگار که فردایی وجود ندارد چون فردایی هست که باید در آن زندگی کرد. همه حرف مااین است.»
این حرف حقیقت سادهای است که توسط یک نوجوان در لحظهای سرنوشتساز بیان شد. کشتی بادبانی تانبرگ را در ساحل لیسبون پیاده میکند و او به مادرید میرود که کنفرانس آبوهوایی امسال در آنجا برگزار میشود. این آخرین اجلاس از اجلاسهای مشابه بود قبل از آنکه کشورها برنامه تازهای برای رسیدن به مهلتهایی که در توافق اقلیمی پاریس تصویب شد ارائه کنند. کشورهای جهان باید طبق توافق پاریس بتوانند انتشار گازهای گلخانهای را کاهش دهند و فعالیتهای جایگزینی را برای تولید انرژی به کار بگیرند تا بتوانند گرمشدن زمین را تا حد بیش از 1.5 درجه بالاتر از دمای زمین در هنگام انقلاب صنعتی نگه دارند وگرنه اگر زمین گرمتر از این میزان شود، طبق هشدار دانشمندان، تا سال 2030 میلیادی حدود 350 میلیون نفر دیگر از جمعیت زمین دچار خشکسالی خواهند شد و 120 میلیون نفر به فقر مطلق دچار خواهند شد. هر درجهای که گرمایش هوا از این حد آستانه بالاتر رود، این عواقب دهشتناکتر خواهد شد. باید در نظر داشت که حرفها مترسکی نیست که با آن مردم را ترساند بلکه زبان علم است. محققان و فعالان مدنی دهههاست که با رهبران جهانی در حال بحثکردن هستند برای اینکه هشدارهای اقلیمی را جدی بگیرند. اما امسال، یک نوجوانان ناآشنا بهنوعی توانست توجه جهانی را به این مسئله جلب کند.
تانبرگ جنبش جهانی را با غیبت از مدرسه شروع کرد: در ماه اوت 2018 (اواخر تابستان) که سال تحصیلی شروع میشد، تانبرگ با یک پلاکارد در مقابل پارلمان سوئد ظاهر شد که با حروف سیاه روی پسزمینهای سفید نوشته بود: «اعتصاب در مدرسه رفتن بهخاطر آبوهوا». او سران کشورها را در اجلاس سازمان ملل ملاقات کرده است، با پاپ دیدار کرده، با رئيسجمهور ایالات متحده جروبحث کرده و در روز 20 سپتامبر 4 میلیون نفر را در کشورهای مختلف جهان به خیابانها کشانده تا علیه تغییرات آبوهوایی اعتراض کنند؛ تظاهراتی که بزرگترین تظاهرات مربوط به آبوهوا در تاریخ بشر محسوب میشود. او خیلی معروف شد و تصویرش در کنار تصویر بیتلها در مغازهها به فروش رفت و شرکتهای مختلف از جمله شرکتهای دوچرخههای اشتراکی از او برای تبلیغ استفاده کردند. اما مسئله اینجاست که او نوجوانانی است که نسل بعدی را هدایت میکند و چنین تصویری از او و همچنین تاثیرگذاریای که در تصمیمسازیهای جهانی داشته، نشان میدهد که ما با نسل جوانی روبهرو هستیم که میخواهد در مسائل مهم جهان نقش بازی کند و همان مسیری را نرود که سیاستمداران و فعالان مدنی سنتی پیش میگرفتند.