از زمان قتل جمال خاشقجی در سفارت عربستان سعودی در استانبول، دونالد ترامپ مجبور شده به شکلهای مختلف از همکاری خودش با ریاض دفاع کند یا حداقل دائم موضوع را برای کنگره و گاهی هم مردم آمریکا توضیح دهد.
آینده نگر/ منبع: مسکو تایمز
همین چند وقت پیش، ولادیمیر پوتین رئيسجمهور روسیه برای اولین بار در دوازده سال اخیر به عربستان سعودی سفر کرد و اهمیت موضوعاتی که میتوانست بین طرفین مطرح باشد از چشم صاحبنظران دور نماند: از نقشآفرینی هر دو کشور در سوریه گرفته تا تنش بین تهران و ریاض و رقابت روسیه با آمریکا برای نفوذ بیشتر در منطقه.
اصولا در مناسباتی که روسیه و عربستان دنبال میکنند، سایه آمریکا به وضوح دیده میشود. از زمان قتل جمال خاشقجی در سفارت عربستان سعودی در استانبول، دونالد ترامپ مجبور شده به شکلهای مختلف از همکاری خودش با ریاض دفاع کند یا حداقل دائم موضوع را برای کنگره و گاهی هم مردم آمریکا توضیح دهد. بهانه ترامپ این است که اگر آمریکا مناسباتش با عربستان سعودی را محدود کند، روسیه خیلی سریع جایش را خواهد گرفت و همکاریهای گسترده نظامی و تکنولوژیکی با عربستان را کلید خواهد زد و نقش خودش را در خاورمیانه گسترش خواهد داد. بهانه بعدی هم این است که اگر آمریکا به عربستان سعودی سلاح نفروشد، عربستان سراغ چین خواهد رفت و سلاح مورد نظرش را خریداری خواهد کرد. از آنجا که رسانههای امریکا در ساختن چهره منفی از روسیه و چین پیشرفت زیادی داشتهاند، این استدلالها تا حدی مورد قبول قرار گرفتهاند.
این روزها اما بحث مناسبات روسیه با عربستان سعودی جنبههای دیگری هم دارد. در چهار سال اخیر، مناسبات دو کشور در دو کلمه خلاصه شده است: سرمایهگذاری و نفت. کشورهایی مثل عربستان و برخی کشورهای دیگر حوزه خلیج فارس حالا فهمیدهاند که آن دورانی که میتوانستند سیاست جهانی را از طریق قیمت نفت تحت تاثیر قرار بدهند دیگر سپری شده و به همین خاطر، به دنبال تنوعبخشی در متحدان خود هستند. یکی از راهها، برقراری همکاری بین کشورهای صادرکننده نفت - عضو و غیرعضو در سازمان اوپک- است که تجربهاش قبلا هم در مواضع مشترک روسیه و عربستان برای پایین نگه داشتن تولید نفت دیده شده بود.
یک بخش دیگر از همکاری روسیه با عربستان سعودی هم به سرمایهگذاری برمیگردد. در سال ۲۰۱۵ و در جریان سفر محمد بن سلمان به روسیه، توافقی بین صندوق سرمایهگذاری مستقیم روسیه و صندوق ثروت سعودی حاصل شد که بر مبنایش قرار بود ده میلیارد دلار سرمایهگذاری در اقتصاد روسیه صورت بگیرد توافقات بعدی بین دو کشور هم حاکی از سرمایهگذاری در حوزه انرژی و تکنولوژی بود. اما تنها ۲.۵ میلیارد دلار از این وعده عملی شد و در مجموع سی پروژه کلید خوردند که با توافق اولیه فاصله زیادی داشت. یکی از استدلالهایی که در خصوص چنین ضعفی مطرح شد این بود که سرمایهگذاران کشورهای عربی حوزه خلیج فارس اصولا دیدگاههای محافظهکارانهای دارند و احساس نمیکنند که بازار روسیه میتواند سود زیادی به آنها برساند.
با این وجود، آماری که از سالهای گذشته موجود است نشان میدهد گردش تجارت بین روسیه و عربستان سعودی در سال ۲۰۰۵ تنها ۲۳۵ میلیون دلار بود اما در سال ۲۰۱۲ به یک میلیارد دلار رسید و در سالهای بعدی به خاطر افول قیمت نفت، کاهش پیدا کرد. حالا اما دو کشور برنامهشان این است که این رقم را تا سال ۲۰۲۴ به ۵ میلیارد دلار برسانند و تا سال ۲۰۳۰ حتی آن را دو برابر کنند.
حالا دوباره به بحث مناسبات آمریکا و عربستان سعودی و هراس واشینگتن از مناسبات ریاض و مسکو برگردیم. گردش تجاری بین آمریکا و عربستان تقریبا ۵۰ میلیارد دلار است و مناسبات روسیه و عربستان اصلا به پای آن نمیرسد. با این وجود، برنامه روسیه این است که معاملاتش با عربستان را به خصوص در حوزه صادرات محصولات کشاورزی و تسلیحات به تدریج افزایش بدهد. عربستان سعودی در حال حاضر بزرگترین واردکننده محصولات کشاورزی در منطقه است و سالانه ۲۰ میلیارد دلار محصول وارد میکند. روسیه الان بزرگترین صادرکننده جو به عربستان است ولی میخواهد صادرات گندم، گوشت، محصولات لبنی و شیرینی به عربستان را هم گسترش بدهد. گسترش این نوع از صادرات احتمالا در سالهای آینده راحتتر خواهد شد؛ مضاف بر اینکه در هر دیدار رسمی بین سران دو کشور توافقهای جدیدی برای خرید تسلیحات مختلف از روسیه هم به امضا میرسد. بنابراین همکاری بین آنها ظاهرا در حال گسترش است.
در مجموع، به نظر میرسد هدف روسیه در گسترش مناسبات با عربستان، فعلا این باشد که راه تجارت هموار شود و در مقابل، عربستان سعودی و برخی کشورهای دیگر حوزه خلیج فارس هم دنبال این هستند که تنوع بیشتری به شرکای تجاری خود بدهند. روسیه در آینده قادر خواهد بود از این مناسبات تجاری به سمت مناسبات گستردهتر سیاسی هم حرکت کند و این برای آمریکا خبر خوشی نیست، اما باید دید خود عربستان هم چطور این همکاری را گسترش خواهد داد و از روسیه در منطقه چه انتظاری خواهد داشت.