پس از پیدایش نفت خام در سال 1287 شمسی در نواحی مسجدسلیمان، جزیره آبادان بهدلیل نزدیکی به مناطق نفتخیز، قرارگرفتن در میان رودخانههای اروند و بهمنشیر، در فاصله 71 کیلومتری خلیج فارس ودسترسی به آبهای آزاد دنیا، برای احداث نخستین پالایشگاه خاورمیانه انتخاب شد.
آینده نگر
آبادان یکی از شهرهای تاریخی و صنعتی ایران است که اتاق بازرگانی منحصر به خود را دارد و حدود پنجاه سال است كه فعالان اقتصادی در بخش خصوصی در این شهر بهطور منسجم فعالیت میکنند. با اینکه آبادان دارای صنعت نفت بسیار قویای بوده و همچنان هم هست اما هنوز درگير مشکلاتی است که در دوران جنگ تحمیلی برایش به وجود آمده و ادامه دارد. در 15 سال اخیر که منطقه آزاد اروند تاسیس شده و آبادان هم به بخش مهمی از این منطقه تبدیل شده، امیدها برای رهایی آبادان از مشکلات جنگ ایران و عراق و شکوفایی مجدد این شهر بیشتر شده است.
اقتصاد آبادان با صنعت نفت بیش از صد سال است که درآمیخته شده، اما این آمیختگی در قالب صد درصد دولتی بوده است. حالا شاید منطقه آزاد اقتصادی اروند این نوید را بدهد که فعالیتهای بخش خصوصی بهزودی آغاز شود. مهمترین صنایع آبادان در بخش انرژی به ویژه پالایشگاه و پتروشیمی و صنایع وابسته که اغلب دولتی هستند متمرکز شدهاند اما اخیرا بخش خصوصی نیز به این حوزه وارد شده است. همچنین صنایع گردشگری، شیلات و خرما از جمله فعالیتهای بخش خصوصی آبادان است که زمینه توسعه را میتوان در سالهای آینده در آنها دید. از سوی دیگر صنایع لنجسازی، صیادی، صنایع دستی محلی و از همه مهمتر پرورش میگو، میتواند جذابیت مهمی برای سرمایهگذاری داشته باشند. بهعلاوه این ویژگیها، باید گفت که آبادان زیرساختهای قویای در حملونقل دارد که میتواند باعث شود این شهر در منطقه آزاد اروند موفقتر عمل کند. با توجه به نقش خارجیها در آبادان در سالهای قبل از انقلاب، این شهر از نظر تمامی زیرساختها در منطقه نقش ارزندهای داشته است. اگر چه بعد از انقلاب به این زیرساختها چندان کمکی نشد ولی با همین زیرساختهای فعلی در بخشهای ریلی، آبی، هتل، جاده و... هنوز در استان خوزستان و استانهای همجوار، آبادان حرف اول را میزند.
شهری باستانی
آبادان دستکم از دوران ساسانی شهری آباد بوده است. این شهر در تاختن اعراب به خوزستان بهکلی نابود و یک پادگان به جای آن برپا شد. گفتهاند چون که نخستین فرمانده این پادگان مردی به نام عباد ابن حصین حبطی بود، شهر کوچکی در اطراف این پادگان ایجاد و به این مرد منصوب شد و «عبادان» نام گرفت. دیگرانی نیز گفتهاند که ریشه نام آبادان به کلمه پهلوی «اوپاتان» میرسد که به معنی «محلی برای پاسداری و نگهبانی از آب» است و بطلمیوس، پدر جغرافیای یونان، نام «آرپفانا» و «آپفادانا» را برای آبادان به کار میبرد. واژه «عبادان» را هم معرب همین کلمات در نظر گرفتهاند. در هر حال، این نام بعدتر به آبادان تغییر یافت.
امپراتوری عثمانی همواره بر روی آبادان و خرمشهر ادعای مالکیت داشت و در دوره ناصرالدینشاه این دو شهر را اشغال نظامی کرد. امیرکبیر به نمایندگی از دولت ایران به مذاکره با امپراتوری عثمانی برای بازپسگرفتن محمره (خرمشهر) و عبادان (آبادان) رفت. عثمانیها به فکر تطمیع شیوخ قبایل عرب افتادند و وعده معافکردن از پرداخت مالیات در صورت الحاق به عثمانی دادند و متقابلا دولت ایران اطمینان داشت که عربهای ساکن این شهرها خواهان بازگشت به ایران هستند و برای قدرتنمایی جلوی دولت عثمانی اعلام کرد که اگر شیوخ عرب گفتند که خواهان بازگشت به ایران هستند، مبلغ سنگینی بر مالیات سالیانه آنها افزوده خواهد شد. با وجود این، قبایل عرب خواهان بازگشت به ایران شدند و به این ترتیب، در سال ۱۸۴۷ در جریان عهدنامه ارزروم عثمانیها حق حاکمیت مطلقه دولت ایران بر این شهرها را به رسمیت شناختند و از تمامی ادعاهای خود دست کشیدند.
در قرن بیستم، عبدالکریم قاسم پس از آنکه با کودتا به ریاست دولت عراق رسید، ادعا کرد که عهدنامه ارزروم باید باطل شود و خرمشهر و آبادان باید از ایران جدا و به عراق الحاق بشوند. قاسم این دو شهر و نیز کشور کویت را متعلق به عراق نامید و در اتحادیه عرب نیز تقاضای الحاق اينها به عراق را ارائه کرد. بعد از او، صدام حسین با همین انگیزه به ایران تجاوز نظامی کرد و این دو شهر را به اشغال خود درآورد. آثار جنگ ایران و عراق هنوز بر روی این شهرها باقی ماندهاست. آبادان تا سال ۱۳۵۵ از نظر جمعیت شهر نخست استان خوزستان بود و پس از آن سال، جای خود را در رتبه یکم به اهواز داد.
آبوهوا و کشاورزی
آبادان شهری در استان خوزستان و جنوب غربی ایران، مرکز شهرستان آبادان و جزو منطقه آزاد تجاری- صنعتی اروند است که بر جزیرهای همنام خود در ۵۳ کیلومتری خلیج فارس در نزدیکی با مرزهای عراق و کویت جای گرفته است. این شهر همچنین دارای فرودگاه و بندر است و بهدلیل داشتن پالایشگاه نفت و پتروشیمی راهبردی بودن و هممرزی با کشور عراق، از زمان جنگ جهانی دوم یکی از مهمترین شهرهای خاورمیانه و ایران بوده است. یکی از بزرگترین پالایشگاههای نفت جهان که پالایشگاه نفت آبادان است در این شهر قرار دارد. نفت از اغلب مناطق خوزستان با لوله به این شهر میرسد و پس از تصفیه صادر میشود. نزدیکترین شهر به آبادان، خرمشهر است که حدود ۱۵ کیلومتر با این شهر فاصله دارد. خرمشهر خود یک اتاق بازرگانی دارد که فعالیتهای بخش خصوصی در آن منطقه را پوشش میدهد.
آبادان در دشت واقع شده است و بهعلت همسایگی با صحراهای بزرگ و سوزان نظیر صحرای بزرگ عربستان و عراق، در مجموع هوای گرم و بیابانی دارد. ایام یخبندان آن حداکثر در طول سال نه روز است. بادهای سرد شمال که بیشتر در فصل زمستان به این منطقه میوزند، گاهی میزان دما را به صفر نزدیک میکنند و گاهی بادهای شمال غربی هم همراه با رطوبت مدیترانه، باعث نزولات جوی نسبتا زیادی میشوند. با این حال، حداکثر گرما در آبادان بیش از ۵۰ درجه و شدت آن از تیر تا پایان شهریورماه است. اختلاف گرمای شب و روز ۲۵ تا ۳۰ درجه و آب و هوای متغیر و غیرقابل پیشبینی دارد. خوزستان از زمانهای قدیم به داشتن هوای گرم معروف بوده و آبادان نیز که شهری از شهرهای جنوبی این استان است، این ویژگی را مانند سایر شهرهای جنوبی استان دارد بهحدی که گاهی آبادان را شهر بدون زمستان یا شهری دارای تنها دو فصل تابستان و پاییز میدانند.
خاک آبادان بهدلیل آبرفت رودهای کارون و دجله که به هم پیوستهاند، به وجود آمده است. شهر آبادان به جزیرهای میماند که گرداگردش رود است. این خشکی به جزیره آبادان شناخته شده است. شهر آبادان و همچنین بخش اروندکنار و نیمی از شهر خرمشهر در این جزیرهاند. رودهای گرداگرد آبادان که همگی به خلیج فارس میریزند، از دو رود بزرگتر پیشیاد دجله و کارون است و بزرگترین شاخهای که از برخورد این دو رود پدید آمده است اروندرود است. بخش دیگر این رود که در آنسوی این جزیره روان است و اهمیت کمتری دارد بهمنشیر خوانده میشود. رود بهمنشیر در بخشهایی از گذرگاهش کارون هم خوانده میشود. آب آبادان از این رودخانهها تامین میشود و خاکش هم که آبرفتی است برای کشاورزی بسیار مناسب است. با این حال، در سالهای پس از جنگ تحمیلی، احداث سدهاي متعدد در كشور ما و عراق و تركيه موجب شوري آب اروند و بهمنشير شد كه اين امر ضربه بزرگي به كشاورزي آبادان وارد كرده است.
آبادان داراي 13 هزار هكتار باغ خرماي مثمر است و 2 ميليون و 400 هزار اصله نخل بارور در اين شهرستان وجود دارد. سال گذشته، 70 هزار تن خرما از نخيلات اين شهرستان برداشت شد. در میان نخیلات آبادان میانهکاری رواج دارد که سطح زیرکشت میانهکاری در آبادان هزار و 197 هكتار است. سالانه هزار و 11 تن محصولات يونجه، سبزي و صيفي از كشتهاي ميانهكاري در اراضي كشاورزي آبادان برداشت ميشود. شمار كل بهرهبرداران بخش كشاورزي آبادان هشت هزار و 500 نفرند. آبادان بخشی از طرح 550 هزار هکتاری احیای اراضی کشاورزی خوزستان است. در این طرح، آبادان به همراه خرمشهر 35 هزار هکتار سهم دارند که سهم آبادان 23 هزار هکتار است. از این میزان، 16 هزار و 600 هکتار اراضی کشاورزی آبادان آمادهسازی شده است. اين طرح در دو بخش تجهيز و نوسازي، تكميل شبكه آبياري زهكشي و احداث شبكه توزيع آب كشاورزي اجرا ميشود. مناطق اجراي گام نخست اين طرح كشاورزي منيوحي، اروندكنار و چوئبده بوده و با بهرهبرداري از اين طرح براي چهار هزار نفر از روستائيان آبادان اشتغال ايجاد شده است.
نخستین پالایشگاه خاورمیانه
پس از پیدایش نفت خام در سال 1287 شمسی در نواحی مسجدسلیمان، جزیره آبادان بهدلیل نزدیکی به مناطق نفتخیز، قرارگرفتن در میان رودخانههای اروند و بهمنشیر، در فاصله 71 کیلومتری خلیج فارس ودسترسی به آبهای آزاد دنیا، برای احداث نخستین پالایشگاه خاورمیانه انتخاب شد. کلنگ احداث پالایشگاه در همان سال 1287 شمسی به زمین زده شد و پالایشگاه آبادان در سال 1291 شمسی با تولید 2500 بشکه در روز در مقام اولین تصفیهخانه نفت کشور آغاز به کار کرد.
در سالهای جنگ جهانی اول، پالایشگاه آبادان بهمنظور دستیابی بیشتر به تهیه سوخت برای کشتیهای جنگی، گسترش بیشتری یافت. توسعه پالایشگاه آبادان از سال 1312 با لغو قراردادهای آن زمان با انگلیسیها و عقد قرارداد جدید نفتی شتاب بیشتری گرفت. نقطهعطف در قرارداد جدید این بود که پیشبینیهای لازم برای تعلیم و آماده کردن ایرانیان برای جانشینی خارجیها بشود. به همین منظور پایههای دانشکده نفت آبادان نیز ریخته شد. این دانشکده در سال 1319 افتتاح شد. در جنگ جهانی دوم، بعد از آنکه متفقین نفت و پالایشگاه برمه را از دست دادند، توجه بیشتری به گسترش پالایشگاه آبادان شد. آبادان تبدیل شد به بزرگترین پالایشگاه جهان و بهدلیل تهیه و تحویل بنزین هواپیما در زمان جنگ تا 25 هزار بشکه در روز، شهرت جهانی یافت بهطوریکه تهیه بنزین هواپیماهای جنگی متفقین از پالایشگاه آبادان سهم بسزایی در پیروزی آنان داشت.
با ملیشدن صنعت نفت در سال 1329 و خروج خارجیها در سال 1330، تأمین فرآوردههای نفتی برای مصارف داخلی، نگهداری و محافظت صنعتی از این پالایشگاه عظیم به کارکنان شاغل در آن زمان سپرده شد. در سال 1333 قراردادی با کنسرسیوم بینالمللی نفت امضا شد که طبق آن، بار دیگر فرآوردههای پالایشگاه آبادان تا 300 هزار بشکه در روز روانه بازارهای بینالمللی شد. در دوران این قرارداد، دستگاههای کوچک و قدیمی برداشته و به جای آنها دستگاههای بزرگتر نوسازی و به ظرفیت آنها اضافه شد. در دوره قرارداد طرح معروف چم و در اثر اجرای آن، صادرات نفت خام در جزیره خارک متمرکز شد و در نتیجه، بندر ماهشهر که بندر صادراتی نفت خام بود تحویل پالایشگاه آبادان شد و پس از نوسازی به بندر صادراتی فرآوردههای نفتی پالایشگاه آبادان تبدیل شد.
در مرداد ماه 1352 با توشیح قانون حاکمیت ایران بر منابع نفتی، اداره و کنترل پالایشگاه آبادان مستقیما تحت نظر شرکت ملی نفت ایران قرار گرفت. پس از اداره و کنترل پالایشگاه توسط شرکت ملی نفت ایران، طرح توسعه پالایشگاه آبادان از ظرفیت روزانه 460 هزار بشکه در روز به 600 هزار بشکه ارائه و بلافاصله تصویب شد. کارهای طراحی و ساختمانی این پروژه در خردادماه 1356 شمسی به اتمام رسید و از شهریور 1356 مورد بهرهبرداری قرار گرفت و پالایشگاه آبادان با این گسترش مجددا مقام جهانی خود را به دست آورد و بزرگترین پالایشگاه جهان شد.
در اولین روز جنگ تحمیلی به پالایشگاه آبادان حمله شد و در طول جنگ عملا نشد از این پالایشگاه بهاندازه کافی استفاده شود. در دوران جنگ، از تجهیزات پالایشگاه حفاظت شد تا صدمه اساسی نبیند. با این حال، پالایشگاه آبادان پیش از جنگ تحمیلی دارای چهار دستگاه تقطیر هریک به ظرفیت تقریبی 100 هزار بشکه در روز، یک واحد تقطیر با ظرفیت 130 هزار بشکه در روز، تعداد زیادی واحدهای تولیدی و پالایشی فرآورده متنوع و نیز 850 مخزن ذخیره مواد نفتی بوده که در دوران جنگ بسیاری از واحدها تخریب شدند. پس از پذیرش قطعنامه، فاز یک پالایشگاه با ظرفیت 130 هزار بشکه در روز بازسازی شد و در مدار تولید قرار گرفت.
هماکنون پالایشگاه آبادان با ظرفیت 400 هزار بشکه در روز، فرآوردههای متنوعی را تولید میکند که عبارتاند از گاز مایع، بنزین موتور، نفت سفید، نفت گاز، سوخت جت، نفت کوره، انواع روغن موتور پایه، انواع قیر، انواع حلالهای نفتی، گوگرد، نفتای (خوراک آروماتیک پتروشیمی بندر امام) و گاز (خوراک پتروشیمی آبادان).
در طرحهای توسعه آتی پالایشگاه آبادان، توجه به مسائل زیستمحیطی از اهمیت ویژهای برخوردار است. انواع مختلف فیلترها و اسکرابرها جهت جلوگیری از آلودگی هوا، تصفیه پساب صنعتی و سیستم مداربسته آب خنککنندهها استفاده خواهد شد. آبادان علاوه با پالایشگاه بسیار معروفش، صنعت پتروشیمی گستردهای نیز دارد. پتروشیمی آبادان شرکتی سهامی عام است که در دهه 1340 تاسیس شده بوده است. در اواخر سال 1342 انستیتو نفت فرانسه از طریق سازمان برنامه و بودجه مامور شد تا در مکان ایجاد صنایع پتروشیمی در ایران مطالعات جامعی به عمل آورد. این مطالعات منجر به تاسیس شرکت سهامی پتروشیمی آبادان با مشارکت 74 سهم شرکت ملی پتروشیمی و 26 سهم شرکت بی اف گودریج آمریکا شد. در سال 1346 عملیات ساختمانی مجتمع توسط شرکت لاماس آمریکا آغاز شد و در سال 1348 رسما به بهره برداری رسید. ظرفیت اولیه تولید سالانه 20 هزار تن پیویسی، 10 هزار تن دودسیل بنزن و 24 هزار تن سود سوزآور بود. در سال 1354 طرح گسترش به منظور افزایش تولید پیویسی به 60 هزار تن در سال به اجرا درآمد. مجتمع پتروشیمی آبادان در طی سالهای 1359 تا 1367در اثر آتش جنگ 8 ساله ایران و عراق ویران شد. پس از پایان جنگ، پتروشیمی آبادان توسط نیروهای متخصص مجتمع بازسازی شد. در سال 1384 نیز تولید پیویسی به حدود 60 هزار تن افزایش یافته است.
محاصره در جنگ
آبادان پيش از جنگ تحميلي با 4.5 ميليون اصله نخل، پايتخت خرماي كشور بود اما در طي جنگ، مردم روستاها كه نخلدار بودند به شهرهاي ديگر مهاجرت كردند و طي آن 8 سال، بخش زيادی از اين نخلها خشكيده شد و باردهي نداشت. همچنین بندر آبادان به همراه خرمشهر از بنادر مهم کشور قبل از جنگ بودند و سهم زیادی از صادرات و واردات كشور، از طريق اين بنادر انجام ميشد اما در طول جنگ تحميلي آسيبهاي فراواني به آن وارد شد. از سوي ديگر آسيبهاي جدي به صنايع آبادان از جمله پالايشگاهها و پتروشيميها وارد شد.
آبادان در زمان جنگ، آماج تهاجمهای هوایی و زمینی ارتش عراق قرار گرفت و خسارات جانی و مالی فراوانی به آن وارد شد. این جنگ به پالایشگاه، تأسیسات نفتی، بندرگاهها، فرودگاه و دیگر مراکز صنعتی و اقتصادی، شبکه آبرسانی، تأسیسات برق و نیز به ساختمانها، آسیب فراوانی رساند و موجب کاهش جمعیت شهر شد. تولید نفت پایین آمد و فعالیتهای اقتصادی راکد شدند. بر اثر فروریختن انواع مواد آتشزا و مخرب و نیز به دلیل بیآبی، بخش مهمی از فضای سبز از بین رفت و این اتفاق، برای شهری مثل آبادان که آبوهوایی گرم دارد، بسیار زیانبار بود. آبادان پس از عملیات ثامنالائمه و در سال ۱۳۶۰ از محاصره آزاد شد.
بعد از جنگ تحميلي برنامههاي راهبردي كمكم در حال اجرا است. دولت براي اجراي برنامه راهبردي توسعه آبادان قول توسعه در 3 بخش صنعت صيد و صيادي، بهبود وضعيت كشاورزي و احياي نخليات و افزايش صادرات و واردات در منطقه آزاد اروند را داده است. احداث بازارچه مرزي يكي از برنامههاي مهم است. اين بازارچه علاوه بر توسعه صادرات خوزستان و كشور، برای هفت هزار نفر در آبادان ايجاد اشتغال ميكند. احداث واحدهای پتروشیمی در شهركهاي صنعتي آبادان و پايانه صادراتي شلمچه ازجمله ظرفيتهاي بسيار خوب آبادان است كه دروازه صادرات به عراق به شمار ميرود. از آنجايي كه تجار زيادي تمايل به خريد محصولات كشور ما دارند، اين پايانه ميتواند سهم بالایی در توسعه صادرات استان و كشور داشته دارد.
منطقه آزاد اروند
منطقه آزاد تجاری- صنعتی اروند در شمال غربی خلیج فارس و جنوب غربی استان خوزستان در شهرستانهای آبادان و خرمشهر با وسعت 37 هزار و 400 هکتار در محل تلاقی اروندرود و کارون واقع و همجوار با کشورهای عراق و کویت است. این منطقه بر اساس طرح جامع تهیه شده شامل سه بخش اصلی شهرکهای صنعتی خرمشهر و آبادان، شلمچه و جزیره مینو است. از کل مساحت اراضی این منطقه هشت هزار و 600 هکتار به فعالیتهای صنعتی و چهار هزار و 800 هکتار به سایر بخشها در زمینه بازرگانی، گردشگری و اداری و سه هزار و 800 هکتار به بخشهای بندری، انبارداری و و ترانزیت اختصاص یافته است. منطقه آزاد اروند در نیمه دوم سال ۱۳۸۲ به تصویب رسیده است و بزرگترین منطقه آزاد تجاری و صنعتی کشور محسوب میشود. استان خوزستان به واسطه استعدادهای ویژه از جمله عبور حدود ۳۰ درصد از آبهای کشور از این جلگه، وجود دشتهای مستعد کشاورزی و فعالیتهای منظم کشت و صنعت، قرارگرفتن بخش عمده ذخایر نفت کشور، مرز زمینی و وجود مرز شلمچه با کشور همسایه، مرز هوایی و وجود فرودگاههای بینالمللی و... دارای برتری خاصی نسبت به سایر مناطق کشور است. در منطقه آزاد اروند نیز که در این استان واقع شدهاست امکان ترانزیت کالا از کشورهای مختلف از جمله کشورهای حوزه خلیج فارس و شرق آسیا به عراق و کشورهای حوزه قفقاز در این منطقه وجود دارد. از آنجایی که بازار کشور عراق در حال حاضر نیازمند واردات کلان از منطقه است و با توجه به همجواری با منطقه آزاد اروند و امکانات ترانزیتی، این منطقه میتواند یکی از بهترین گزینهها در ترانزیت کالا به کشورهای حوزه خلیج فارس و حوزه قفقاز باشد و به اقتصاد آبادان کمک شایانی کند.
اتاقی بهیادگارمانده از دهه 1350
در سال ۱۳۲۴ اتاق بازرگانی آبادان بهصورت مشترک با اتاق خرمشهر شروع به فعالیت کرد. کمکم با گسترش فعالیتهای بازرگانی در بندر آبادان و افزایش تعداد تجار آبادانی عضو اتاق مشترک، بازرگانان آبادانی تصمیم گرفتند بهصورت مستقل اتاق آبادان را تاسیس کنند. بنابراین در سال ۱۳۵۳ با رایزنیهای انجامشده اتاق آبادان بهشکل مستقل در محلی واقع در محله بریم راهاندازی شد. در سال ۱۳۵۹ و همزمان با شروع جنگ تحمیلی اتاق آبادان بهصورت موقت به اهواز منتقل شد و پس از پایان جنگ تحمیلی و آغاز دوران بازسازی، بار دیگر اتاق بازرگانی در آبادان مستقر شد و شروع به فعالیت کرد.
در دوره جديد فعاليت اتاق که بعد از دوران جنگ و در دوران سازندگي شروع شد، با فعاليت مجدد بندر آبادان و بازگشت تجار آباداني، اتاق آبادان در پي گسترش خدمات بازرگاني و بازگشت رونق گذشته، همواره سعي کرده است مشکلات بازرگانان را حل کند و پل ارتباطي ميان بخش خصوصي و دولتي باشد. در طول ساليان اخير، چندين هيئت خارجي بهمنظور گسترش بازارهاي هدف و افزايش مبادلات بازرگاني بهدعوت اتاق آبادان از اين شهر بازديد به عمل آوردند. هماکنون اين اتاق با بيش از ۳۵۰۰ نفر عضو فعاليت گستردهاي در امر خدمترساني به بخش بازرگاني آبادان دارد و با توجه به راهاندازي منطقه آزاد اروند و وجود پتانسيلهاي بالقوه در منطقه نظير چهار بندر آبادان، خرمشهر، چوئبده، اروندکنار و فرودگاه بينالمللي و راهآهن و نزديکي به منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر، اميد ميرود اتاق بازرگانی آبادان بتواند بیش از گذشته شاهد فعالیتهای اقتصادی کارآمد و مولد باشد.