مازندران باسوادترین استان کشور است و همچنین هرساله در سطح بالای امید به زندگی در میان مردان و زنان کشور، قرار میگیرد
آینده نگر
استان مازندران به مرکزیت شهر ساری در شمال ایران و در کرانههای جنوبی دریای خزر واقع است. این استان از پرجمعیتترین استانهای ایران و هممرز با استانهای گلستان، سمنان، تهران، البرز، قزوین و گیلان است. بزرگترین و پرجمعیتترین شهرش ساری است و همچنین پرجمعیتترین شهرستانش بابل است. قله دماوند مرتفعترین کوه ایران و بلندترین آتشفشان آسیا و خاورمیانه در مازندران و در شهرستان آمل قرار دارد. همچنین از بزرگترین شرکتهای نساجی آسیا و خاورمیانه در مازندران و در شهر قائمشهر تأسیس شد. این استان یکی از پرجمعیتترین مناطق ایران از لحاظ تراکم جمعیتی است.
دسترسی به زیرساختهای مناسب ارتباطی، به همراه تسهیلات ویژه زیربنایی آب، برق، فاضلاب و گاز همراه با شرایط آب و هوایی معتدل، اراضی بسیار حاصلخیز، طبیعت گوناگون و مفرح ساحلی، دشتی، جنگلی و کوهستانی مساعد برای توسعه صنعت گردشگری و دسترسی به بازارهای هدف داخلی و خارجی، امکان توسعه سریع را در قالب بخشهای محوری گردشگری، کشاورزی، صنعتی و تجاری، فناوری اطلاعات و ارتباطات یکجا در خود گرد آورده است. همچنین برخورداری از میراث فرهنگی غنی و بیشترین نرخ دانشآموختگان با تحصیلات دانشگاهی مازندران در میان استانهای کشور، شرایط مناسبی برای گسترش سرمایهگذاری داخلی و خارجی استان در سطح منطقه شمال و ایران فراهم آوردهاست. باید گفت مازندران باسوادترین استان کشور است و همچنین هرساله در سطح بالای امید به زندگی در ميان مردان و زنان کشور، قرار میگیرد. این استان رتبه اول میزان بازدید گردشگران را داراست.
برنج بر قله کشاورزی استان
مازندران از نظر کشاورزی، دامپروری، صید ماهی، جنگلداری و صنایع و معادن، وضعیت نسبتاً ممتازی دارد. بیش از 900 هزار هکتار از مساحت استان، زیر کشت برنج، پنبه، گندم، جو، دانههای روغنی (سویا)، مرکبات و چای قرار دارد. حدود نیمی از محصول مرکبات کشور از مازندران تأمین میشود. سیب، آلوی قطرهطلا و گلابی از سایر میوههای استان هستند.
در استان مازندران پرورش دام و انواع طیور هم به شکل سنتی و به هم به صورت صنعتی رواج دارد. مرتع قشلاقی، میانبند و ییلاقی آن از کانونهای عمده رمهگردانی و زنبورداری است. در نوار ساحلی و حاشیه اراضی باتلاقی، پرورش گاومیش نیز رواج دارد. پرورش کرم ابریشم و تولید پارچههای ابریشمی نیز یکی دیگر از فعالیتهاي اقتصادی در استان است. مجاورت استان مازندران با دریای خزر و جریان رودخانههای متعدد در آن، زمینه مساعدی را برای پرورش، تکثیر و صید انواع ماهی و توسعه شیلات فراهم آورد است. بهخصوص در سالهای اخیر مزارع پرورش ماهی فراوانی در استان مازندران تأسیس شده است.
یکی از مهمترین محصولات کشاورزی در مازندران برنج است اما در سالهای اخیر که برنج مازندران قیمت زیادی پیدا کرده، مشکلات مربوط به عرضه آن هم بیشتر شده است. حدود یک دهه از تجارت متقلبانه تخلیط برنج درجهیک ایرانی (طارم محلی) با خارجی و حتی برنج درجهدو و سه محلی در استانهای شمالی کشور از جمله مازندران میگذرد و با وجود ارائه انواع و اقسام راهکارها، همچنان این تجارت متقلبانه به دلایل منفعت بالا برای متخلفان، ادامه دارد. ایرنا گزارش داده است که منفعت بالای این تجارت متقلبانه در کنار عدم توازن در برخورد قانونی با منفعتطلبان در این بخش باعث شده که همهساله در آستانه ورود برنج محلی به بازار فروش، کار این تاجران که بنا به گفته مسئولان نظارتی و حتی بازرگانی، سرنخ آن در دست تاجرنماهای غیربومی است، رونق بیشتری میگیرد و دایره منافع حدود ۳۰۰ هزار کشاورز درگیر کاشت، داشت و برداشت این محصول راهبری مازندران تنگتر شود. کارشناسان حوزه بازرگانی در مازندران مهمترین راهکار برای کاهش تخلیط برنج ایرانی را تشدید برخورد قانونی با این پدیده میدانند به گونهای که متخلفان برای بار دوم به دلیل ضررهای مالی که در برخورد اولیه از قبل مجاری قانونی به آنها وارد میشود، توان ادامه کار متقلبانه را نداشته باشند. در شرایط فعلی میزان جرائم پیشبینیشده در قانون تعزیرات برای برخورد با این محصول راهبردی با میزان سودی که از این راه به جیب تاجران متقلب میرود، همخوانی ندارد و علاوه بر آن برنج تخلیط نیز به جای توقیف به نفع دولت، با قیمت کارشناسی فروخته میشود و سود این تجارت نیز این بار به صورت رسمی به جیب متخلفان میرود. برندسازی محصول برنج، الحاق بارکد شناسایی، راهاندازی نمایندگیهای فروش مستقیم در مراکز استان و مناطق پرمشتری از دیگر راهکارهای پیشنهادی از سوی کارشناسان بازرگانی برای کاهش تخلیط برنج محلی اعلام شده است. براساس آمار سالانه در مازندران حدود یک میلیون تن برنج تولید میشود که امسال بهطور میانگین بالای 20 هزار تومان قیمت داشته و در برخی از موارد به 30 هزار تومان هم رسیده است.
برخی از فعالان برنج مازندران از جمله یک عضو هیئت مدیره مرکز بينالمللي تجارت برنج ایران که در شهر آمل مستقر است معتقد است که سرنخ اصلی تخلیط برنج محلی درجهیک با سایر ارقام محلی و حتی وارداتی در خارج استان مازندران و در دست فروشندگان غیربومی است و احتمال همکاری برخی از فروشندگان متخلف بومی نیز با آنها وجود دارد. تداوم تخلف تخلیط برنج محلی به اعتبار این محصول در داخل کشور و حتی خارج میتواند خدشه وارد کند و باید نظارت سختگیرانه و برخورد شدید با این پدیده صورت گیرد تا بساط آن به طور کامل از استانهای شمالی از جمله مازندران برچیده شود. او راهکار پیشنهادی خود برای ریشهکن کردن این پدیده را علاوه بر تشدید نظارت و برخورد، شناسنامهدار کردن برنج، شناسایی مراکز بستهبندی و کددار کردن آنها و استقرار نمایندگی مرکز بينالمللي تجارت برنج در مراکز استانها به خصوص استانهای پرمشتری برنج محلی میداند. استقرار مرکز بينالمللي تجارت برنج در کنار کددار شدن مراکز بستهبندی میتواند تا حد زیادی از تقلب در این محصول راهبردی استان جلوگیری کند.
گردشگران فراوان
استان مازندران در بخش جهانگردی و ایرانگردی، چه بخش دریا و چه در بخش کوهپایه و هم از لحاظ تاریخی، ظرفیت و امکانات بالایی دارد و با داشتن بزرگترین دریاچه جهان و همچنین چشمههای آب معدنی، تالابها، رودخانهها، آبشارها و... ميتواند جزو مناطق محدود در جذب گردشگری داخل و خارج باشد. در نوروز امسال، تعداد مسافران مقیم استان به بیش از 13 میلیون نفرشب رسید و تعداد بازدید از اماکن گردشگری بالغ بر 10 میلیون نفر بود. مازندران علاوه بر گردشگرانی که از اماکن دیدنی استان بازدید میکنند، صنایع دستی زیادی هم دارد که به اقتصاد استان کمک میکند. صنایع دستی استان مازندران شامل قالیبافی، گلیمبافی، حصیربافی، چادر شب و جوراب پشمی، نخریسی، پارچهبافی، نمد، زیلو، جاجیم، ظروف گلی و وسایل چوبی است که مواد خام آنها در محل تهیه میشود.
معضلات محیطزیستی
مازندران همواره مورد توجه گردشگران و اهالی پرجمعیت استان تهران بوده است و همه این مسائل، با اینکه مزایای اقتصادی خوبی هم برای استان داشته، معضلاتي زیستمحیطی نیز برای این منطقه به بار آورده است. ریختن زباله در طبیعت، ورود فاضلاب به دریا و رودخانهها و نسلکشی پرندگان از مشکلات محیطزیستی استان است. تا از محیط زیست در مازندران نامی به میان میآید، ذهنها ناخواسته به سوی این سه موضوع سوق پیدا میکند، موضوعهایی که یا به آنها آنقدر پرداخته شده و از اصل غافل شدند یا توجهی به آنها نمیشود و به دست فراموشی سپرده شدهاند. ایسنا چندی پیش در گزارشی نوشته بود که شاید اگر از مردم و یا حتی مسئولان بپرسید دقیقاً در موضوعات زیست محیطی چهکاری انجام میشود پاسخ شفافی داده نشود اما کافی است تنها به کوه عمارت در آمل، سایت زباله در فریدونکنار و ساحل آلوده محمودآباد سری بزنید و به تماشای ورود شیرآبههای خطرناک و آلوده به رودخانهها و دریا، اراضی کشاورزی و آبهای زیرزمینی بنشینید.
عزیر عابسی، دبیر کارگروه محیط زیست و پسماند اتاق فکر توسعه و تعالی مازندران، معتقد است مازندران در شمال کشور، به دلیل سرسبز بودن، تمامی مولفههای زیست محیطی را دارا است. او میگوید که مازندران به دلیل شرایط آب و هوایی، رودخانههای پرماهی، جنگل سرسبز و غیره، مقصد مسافران و در حال حاضر مهاجران شده است. به اعتقاد عابسی، بهعلت افزایش ورود مسافران و مهاجران به مازندران، محیط زیست این استان طی 20 سال گذشته، بسیار آلوده شده و مشکلات دیگر مانند فرسایش خاک را باید به این موضوع اضافه کرد. حجم فراوان ورود شیرآبه محلهای دپوی زباله که در نزدیکی رودخانه و سواحل قرار دارند، موجب شده تا سلامت ماهیان خزری با تهدید روبهرو شود.
آب دریا به دلیل ورود شیرابههای خانگی، صنعتی، کشاورزی و غیره دچار آلودگی شده و فضای مناسبی برای شنا نیست، همچنین آبهای زیرزمینی مازندران پر از نیترات است و ساحلهای مازندران هر بار زباله بالا میآورد. آتشسوزی جنگلهای شمال نیز از دیگر مواردی است که گاهبهگاه دامن این منطقه را میگیرد. همچنین ورود آلودگیهای صنعتی به دریا و رودها معضل بزرگ مازندران است. فلزات سنگین تا یک میلیون سال دیگر هم در آب خواهند ماند و در دوهزار سال آینده برای پلاستیکهایی که در خاک دفن شدهاند هیچ تغییری حاصل نخواهد شد. برخی از کارشناسان معتقدند دانشگاهیانی که در بحث سواد در بالاترین سطح قرار دارند نقشی در مسائل مدیریتی و اجرایی ندارند بنابراین تا این موارد وجود دارد، اتفاقی اساسی در محیط زیست مازندران به وقوع نمیپیوندد.
تخریب جنگلهای شمال در استان مازندران نیز از مشکلات بزرگ محیطزیستی منطقه به شمار میرود. این مناطق دیدنی و ارزشمند به فروپاشی نزدیک شده و برداشتهای غیراصولی و غیرمجاز معادن و شن و ماسه از رودخانه و دریا و دهها مشکل دیگر محیط زیست این استان را با چالش بسیار بزرگ روبهرو کرده است. جمعی از کارشناسان و صاحبنظران نسبت به بهرهبرداری سنتی و بیرویه محصولات فرعی در جنگلهای هیرکانی خزری شمال کشور هشدار دادهاند. به گزارش ایرنا، جنگلهای هیرکانی دارای ۹۰ گونه درختی و ۲۱۱ گونه درختچهای و هزار و ۵۵۸ گونه علفی است و از آستارا در غرب استان گیلان تا گُلیداغ در شرق استان گلستان گسترش دارد. به گفته این کارشناسان، بهرهبرداری بیرویه محصولات فرعی جنگلهای شمال بدون داشتن طرح و برنامه مشخص، علاوه بر آسیب رساندن به گونههای درختی، درختچهای و نیز گیاهان مرتعی و بوتهای، اقدامی در جهت نابودی طبیعت و لطمه به بقای حیات وحش است. جنگلهای شمال کشور که به جنگلهای ناحیه رویشی هیرکانی یا خزری، جنگلهای مرطوب و جنگلهای صنعتی شمال شهرت یافتهاند همچون نوار سبزی حاشیه جنوبی دریای خزر و نیمرخ شمالی رشته کوه البرز از آستارا تا گلیداغ را به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر، عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر و ارتفاع ۲۸۰۰ متر از سطح دریا پوشاندهاند. مدیر پروژه ملی مدیریت چندمنظوره جنگلهای هیرکانی میگوید که برداشت محصولات فرعی جنگلهای شمال باید براساس توان اکولوژیکی این عرصه باشد اگرچه جزو منابع درآمدی جوامع محلی به شمار میآید اما اکوسیستم جنگل و موجود زنده نیز باید با تغذیه این محصولات به حیاتشان ادامه دهند. محصولات فرعی جنگلهای شمال مانند چوب اهمیت دارد و نباید اجازه داد تا تمام میوههای جنگلی و گیاهان دارویی از جنگل خارج شود اگر در بهرهبرداری از محصولات جنگلی نظارت و کنترلی وجود نداشته باشد در حقیقت گامی برای اختلال در پایداری جنگلهای شمال برداشتهایم.
بهترین مسیرهای ارتباطی
استان مازندران از لحاظ نزدیک بودن به پایتخت و قرار گرفتن در مسیر راههای اصلی کشور، ارتباط با قطب اصلی اقتصادی و خدماتی کشور از طریق سه محور و ارتباط با استانهای همجوار شمالی و کشورهای حاشیه دریای خزر و وجود بنادر و منطقه ویژه اقتصادی بنادر امیرآباد، نوشهر وفریدونکنار از اهمیت و جایگاه بالایی در صنعت حملونقل برخوردار است. طبق نظر کارشناسان، وجود بندر امیرآباد در منطقه شرق و ارتباط با کشورهای حوزه دریای خزر فضای بسیار مناسبی برای توسعه استان در بخش اشتغال و کارآفرینی و تولید و رشد اقتصادی است.
قرار گرفتن مازندران در ساحل جنوبی بزرگترین دریاچه جهان به نام دریای خزر و همجواری با چهار کشور ساحلی این دریا یعنی ترکمنستان، قزاقستان، روسیه و جمهوری آذربایجان از یک سو و واقع شدن در شمال کلانشهر تهران از سوی دیگر، باعث شده تا از موقعیت جغرافیایی استراتژیکی برخوردار شود و بتواند از مزیتهای اقتصادی فراوانی که چنین راههایی برایش فراهم میکند بهره بگیرد. امتیاز حمل و نقل دریایی با کشورهای همسایه از طریق منطقه ویژه اقتصادی بنادر امیرآباد، فریدونکنار و نوشهر و اسکله و سکوی نفتی نکا در شرق مازندران، اتصال این استان به راهآهن سراسری ایران، وجود فرودگاههای بینالمللی دشتناز ساری، نوشهر و رامسر، برخورداری از سه جاده شوسه ارتباطی با استان تهران و اقدام به سرمایهگذاری در طرح در دست ساخت آزادراه تهران - شمال با امکان دسترسی سریع با فاصله کوتاه ۱۲۱ کیلومتر ارتباط تهران ـ مازندران مزیت بزرگی برای استان مازندران به شمار میرود. در زمینه بینالمللی نیز شبکه ارتباطی بسیار قوی و گستردهای در مسیر کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب از هلسینکی (فنلاند)، به بندر لاوان (روسیه) تا ساحل دریای خزر راههای صادرات و واردات را برای مازندران فراهم کرده است.
صنعت زمینگیر
استان مازندران در سال ۱۳۴۲ شمسی و در بین ۱۲ استان کشور با ۸۸۳ واحد صنعتی و صنفی، ۱۶ هزار و ۵۰۴ نفر کارگر و حجم سرمایهگذاری ۴ میلیون و ۶۳۱ هزار و ۱۸۹ ریالی، پس از پایتخت صنعتیترین استان کشور بود. اما اکنون صنایع در مازندران اصلاً اوضاع خوبی ندارند بهطوریکه نساجی و صنایع چوب و کاغذ مازندران که دو صنعت مادر در استان به شمار میآیند در شرایط نگرانکنندهای قرار گرفتهاند.
فقدان صنایع مادر به عنوان عامل محرک، چالش بزرگ مازندران در حوزه صنعت است و پشتیبانی و حمایت از صنایع مادر راه نجات از مرگ صنایع در این استان است. بزرگترین مشکل صنعت در این استان به زنجیره ارزش مربوط است. برای مثال، مجموعهای مانند کاله نیاز به ظروف یکبار مصرف، پِت و پلاستیکی، ماشین کار و غیره داشته که این صنایع جانبی در کنار صنعت مادر و وابسته به آن فعالیت دارند اما اگر واحدهای خرد بدون صنعت مادر ایجاد شود در عمل جایی برای عرضه محصولات آنان وجود نداشته و وجود آنها بیفایده است. میدانیم که وجود بنگاههای کوچک و متوسط بدون نگرش به صنعت مادر مشکلات زیادی درست میکند و مازندران هرچقدر صنایع مادر بزرگتری داشته باشد صنایع وابسته و جانبی پایدارتر و در نتیجه موفقیت بیشتری در بخش صنعت خواهد داشت.
استان مازندران میتواند با شراکت با شرکتهای کشورهای دیگر در جهت رشد اقتصادی خود بکوشد. برای مثال، وجود منابع عظیم چوب در روسیه، بندر امیرآباد در استان مازندران و کارخانه چوب و کاغذ مازندران در قالب یک قرارداد و ایجاد سهام مشترک بین این شرکتهای بینالمللی میتواند بازارهای ترکیه و خلیج فارس را هدف قرار دهند و محصولات این بخش به راحتی در سطح جهانی عرضه شوند. سیاستگذاری و جهتدهی با شناسایی صنایع مادر در زمینه بازارهای بزرگتر عرضه و هدایت سرمایهگذاری در این سمت برعهده مدیران است. صنایع خرد استان مازندران عمدتاً زیانده هستند و باید تعطیل شوند. صنایع کوچک تکنولوژی پایین و مشکل بازاریابی دارند چرا که صاحب صنعت نبوده و تنها با هدف یک بهرهبرداری ساده راهاندازی شدهاند.
از سوی دیگر، بانکها هم هیچ کمکی به صنعت نمیکنند. نرخ تورم اخیراً در کشور بیش از 50 درصد بوده و اگر شما کسب و کاری داشته باشید که نتواند با سوددهی، بر تورم چیره شود پس زیانده است. کسب و کاری که نتواند سود معمول بانکی را بازپرداخت کند، نبودش بهتر از وجودش است چراکه تفاوت تسهیلات کمبهره و معمول رقمی شاید معادل چندصد میلیون تومان بوده و این میزان در معیار و اساس صنعت در قبال سرمایهگذاری میلیاردی بیمعنی است. تقویت صنایعی مانند کاله، مرغ مادر و گوشتی زربال و نظایر آنها میتواند در شکوفایی صنعت استان نقش داشته باشد. تقویت و حمایت همین اندک صنایعی که میتوانند به صورت مادر حرکت کنند و کسب و کارهای کوچک و متوسط جانبی ایجاد کنند سبب شکوفایی صنعت استان خواهد شد.
معدن
زغالسنگ، سرب، سنگآهک، سنگ مرمریت، نمکآبی، پوکه معدنی فلورین، بوکسیت و سیلیس از ذخایر معدنی استان هستد که برخی از آنها به طور وسیعی بهرهبرداری میشود. حدود 250 معدن در مازندران وجود دارد که از 110 معدن این منطقه بهرهبرداری صورت میگیرد. یکی از مشکلات بزرگ معادن مازندران این است که مسئول فنی در آنها وجود ندارد. در تیرماه امسال ایرنا گزارش داد که 70 درصد معادن این استان مسئول فنی ندارند. نبود مسئول فنی و ایمنی در معادن نقص بزرگ و نقض آشکار مقررات است و با توجه به اینکه بیشتر معادن زغالسنگ کشور در مازندران فعال است، نبود مسئول ایمنی و فنی در این معادن پرخطر قابل قبول نیست.
بنا به اعلام سازمان نظام مهندسی معدن مازندران از سه هزار و ۵۰۰ کارگر معدنی استان یک هزار و ۵۰۰ نفر در ۵۰ معدن زغالسنگ فعالیت میکنند. به گفته رئیس سازمان نظام مهندسی معدن مازندران در چهار سال اخیر چهار کارگر معدن استان حین کار دچار حادثه شدند و جان خود را از دست دادند. حضور مسئول فنی در معادن جزو الزامات در حین دریافت پروانه بهرهبرداری است. در آيیننامه اجرایی قانون معادن، حضور مسئول ایمنی در معادن بالای ۲۵ کارگر ضروری است اما با توجه به شرایط کار در معادن مازندران حضور مسئول ایمنی در تمامی معادن ضرورت دارد چراکه این افراد متخصص با بررسیهای تیمی و کارشناسی میتوانند جنبههای مختلف ایمنی معدن را ارزیابی بکنند به طوری که میتوان گفت محیط کار امنی را برای کارگران فراهم میکنند.
حدود یک هزار و ۵۰۰ فارغالتحصیل رشتههای معدنی مازندران عضو سازمان نظام مهندسی معدن هستند که از این تعداد ۴۵۰ نفر پروانه فعالیت دارند. آيیننامه اجرایی قانون معادن که در ماده ۶۵ آن عنوان شد انجام عملیات معدنی باید تحت نظر مسئول فنی و مسئول ایمنی و حفاظت در معادن انجام گیرد. همچنین در ماده ۶۶ این آييننامه در تعریف مسئول فنی عنوان شد که مسئول فنی عملیات کسی است که اداره کلیه امور فنی معدن به عهده اوست و توسط دارنده پروانه عملیات ازمیان افراد واجد شرایط انتخاب و به وزارت معادن و فلزات معرفی میشود.