شاید آن کشورهایی که ثبات یا کاهش جمعیت را در آینده خود میبینند اما اتوماسیون را سرلوحه سیاستهای بازار کار خود قرار دادهاند نباید نگران باشند
آینده نگر/ آدیر ترنر، پژوهشگر انستیتو تفکرات اقتصادی جدید در انگلیس
هر دو سال یک بار، سازمان ملل متحد پیشبینیهایش را درباره روندهای جمعیتی آینده بشر منتشر میکند. در پیشبینی این سازمان که امسال منتشر شد، آمده که ثبات جمعیت در اکثر نقاط جهان یا حاصل شده و یا خواهد شد. بر این اساس، جمعیت جهان از 6.4 میلیارد نفر کنونی به 6.5 میلیارد نفر در سال ۲۱۰۰ میلادی خواهد رسید؛ یعنی فقط دو درصد افزایش نشان خواهد داد. البته قاره آفریقا بیشتر از بقیه نقاط جهان در این مورد نقش خواهد داشت؛ به طوری که جمعیت آن از 1.34 میلیارد نفر به 4.28 میلیارد نفر خواهد رسید.
اصولا پیشبینی روندهای افزایش جمعیت در آینده در فاصلهای بیشتر از چند دهه، خیلی دشوار است چون عواملی که میزان زاد و ولد در جهان را تغییر میدهند در فواصل زمانی مختلف به شدت تغییر میکنند. یک مسئله که به شدت در دهههای اخیر در نظریات جمعیتشناسان مطرح بوده، نگرانی آنها درباره تبعات منفی کاهش جمعیت متعلق به سن کار در جهان بوده؛ یعنی تقریبا سنین بین ۱۵ تا ۶۴ سال. از آنجا که نسبت رشد جمعیت این رده سنی در قیاس با رده سنی بالای ۶۵ سال در بسیاری از کشورهای غربی کم بوده، این کشورها برای حفظ رشد اقتصادی خود و تامین نیروی کار لازمشان، به پذیرش مهاجر روی آوردهاند. اما اینجا یک مسئله دیگر هم مطرح است: در جهانی که پتانسیل اتوماسیون در آن دارد با سرعت بالا میرود، چرا باید کاهش جمعیت رده سنی کاری را چنین تهدید بزرگی به حساب بیاوریم؟ توانایی بشر در اتوماتیزهکردن امور در تمام بخشها- از کشاورزی گرفته تا صنعت و خدمات مختلف- باعث شده که حفظ جمعیت نیروی کار به عنوان عامل حفظ رشد اقتصادی اهمیت کمتری پیدا کند. درواقع رفاه آینده بشر دیگر به چنین عاملی وابسته نیست. مثلا وضعیت هند را در نظر بگیرید. نرخ زاد و ولد کلی در این کشور کاهش یافته و به ۲.۲۴ درصد رسیده. این نرخ در ایالاتی از هند که اقتصاد موفقی دارند - از جمله در کرالا، ماهاراشترا و گجرات- حتی کمتر از دو درصد است ولی در ایالات فقیرتر مثل اوتار پرادش و بیهار همچنان بالای دو درصد است. اما از آنجا که نرخ زاد و ولد در هند از گذشته بالا بوده، جمعیت هند که در حال حاضر ۱.۳۸ میلیارد نفر است احتمالا همچنان بالا خواهد رفت و تنها در دهه ۲۰۵۰ میلادی به ثبات خواهد رسید و روی ۱.۶۵ میلیارد نفر قرار خواهد گرفت. بنابراین جمعیت سن کار هند احتمالا تا چند دهه، سالانه ده میلیون نفر بالا خواهد رفت. آیا این جمعیت واقعا به اشتغال دست مییابد؟ پاسخ منفی است.
چنین رشد سریعی که معمولا به عنوان یک عامل مطلوب جمعیتشناختی در نظر گرفته میشود، درواقع یکی از بزرگترین مشکلات اقتصادی هند است. با وجود آن که رشد سالانه تولید ناخالص داخلی در پنج سال گذشته، به صورت متوسط حدود ۷ درصد بوده، اما شرکتهای بزرگ در این کشور استفاده از تکنولوژیهای بسیار جدید را سرلوحه کار خود قرار دادهاند و با این ترتیب، مشاغل جدید زیادی ایجاد نشده است. حتی سهم فزایندهای از جمعیت هند هم با مشکل بیکاری یا ماندن در شغلهای کممهارت و کمدستمزد مواجه هستند. درواقع اینجا مجبوریم به سیاقی مخالف با دیدگاههای پیشین در خصوص کاهش جمعیت عمل کنیم: شاید آن کشورهایی که ثبات یا کاهش جمعیت را در آینده خود میبینند اما اتوماسیون را سرلوحه سیاستهای بازار کار خود قرار دادهاند نباید نگران باشند. نگرانی اصلی متوجه قارهای مثل آفریقا باید باشد که از یک سو در آینده با افزایش شدید جمعیت مواجه است و از سوی دیگر هم برای مشکلات اقتصادی ناشی از این افزایش جمعیت آمادگی ندارد.
بر اساس تاریخچه اقتصادی هفتاد سال اخیر، این را میدانیم که فقط یک راه برای حرکت از سمت فقر به سوی سطوح درآمد متوسط و بالا وجود دارد و آن هم مرحلهای است که در آن، مشاغل در بخشهای تولیدی صادراتمحور ایجاد میشوند. کشورهایی مثل کره، تایوان، چین و بنگلادش این الگوی توسعهای را دنبال کردند و ظاهرا برخی کشورهای آفریقایی هم باید آن را در پیش بگیرند. اما این الگو در دنیایی که تولید در آن میتواند کاملا اتوماتیزه شود، بیاثر خواهد شد. مثلا کشوری مثل اتیوپی را در آفریقا در نظر بگیرید. پیشبینیها نشان میدهند که جمعیت اتیوپی از ۴۳ میلیون نفر در سال ۲۰۱۵ به ۱۱۰ میلیون در سال ۲۰۵۰ خواهد رسید. در این کشور سیاستهای اقتصادی مناسبی دنبال میشود اما حتی همین سیاستها هم نمیتوانند آن قدر فرصت شغلی ایجاد کنند که جمعیت عظیم و فزاینده نیروی کار را در این کشور به خدمت بگیرد.
با این اوصاف به نظر میرسد که پاسخ آسانی برای سوالات در مورد چالشهای جمعیتشناختی و تاثیر آنها روی توسعه وجود ندارد. اما شاید بد نباشد اگر این جرئت را داشته باشیم که بگوییم جمعیت کمتر از رفاه بیشتری برخوردار خواهد بود و مشکل کمبود نیروی کار را هم اتوماسیون حل خواهد کرد. بنابراین جای نگرانی برای آینده نیست.