یزد بیشتر یک استان صنعتی و گردشگری است با این حال، کشاورزی در برخی از شهرهای آن رواج دارد.
همیشه گفته شده است که ایران میتواند اقتصاد خود را با رونق و توسعه گردشگری شکوفا کند و یکی از نمونههای این شکوفایی در سالهای اخیر را میتوان استان یزد دانست. یزد بهتدریج توانسته گردشگری خود را توسعه بخشد، در این زمینه فرهنگسازی کند و تا حد امکان زیرساختهای مناسب را برای گردشگران به وجود بیاورد. نوروز امسال، با اینکه گردشگری از سیل لطمه زیادی دید اما سفر به یزد بسیار پررونق بود بهحدی که مسئولان استانی از گردشگران میخواستند که بهدلیل شلوغی استان و پرشدن اماکن اقامتی، دیگر به یزد نیایند و مقصد دیگری برای سفرهای نوروزی انتخاب کنند. یزد از دیرباز بهشت معادن ایران بوده و صنعت نیز در آن رواج زیادی دارد. اما حالا شکوفایی اقتصادی این استان با گردشگری نیز آمیخته شده است.
استان یزد یکی از استانهای ایران به مرکزیت شهر یزد است. در سال ۱۳۴۸ یزد از استان اصفهان منتزع و به فرمانداری کل تبدیل شد. این استان تا سال ۱۳۵۲یکی از شهرستانهای استان اصفهان محسوب میشد که در سال ۱۳۵۲ با مصوبه هیئت وزیران به استان ارتقا پیدا کرد. یزد در مرکز ایران قرار گرفته و از اطراف با استانهای اصفهان، خراسان جنوبی، کرمان و فارس همسایه است. این استان در حدود 74.5 هزار کیلومتر مربع وسعت دارد و بهتنهایی چهار و نیم درصد از کل مساحت ایران را در بر میگیرد. در فصول بهار و تابستان، آبوهوای بیشتر مناطق استان، گرم و خشک و در فصول زمستان و پاییز سرد و نسبتاً مرطوب است. یزد دومین شهر ایران پس از بم است که در یونسکو به ثبت جهانی رسیده است.
یزد یکی از استانهای باستانی ایران به شمار میرود. این سرزمین از گذرگاههای مهم در دورههای تاریخی محسوب میشده است. این ناحیه در دوره هخامنشیان از راههای معتبر موسسههای راهداری، مراکز پستی و چاپاری برخوردار بوده است. راهداری در یزد از زمان قدیم چنان اهمیتی داشت که خاندان آل مظفر از منصب راهداری ناحیه میبد به پادشاهی رسیدند. این استان از درگیریها و جنگهای تاریخ کشور ایران تا حدودی ایمن بوده است. سختگذر بودن راهها بههمراه محدودیت منابع آبی مانع عمده تسخیر این منطقه توسط حکومتهای بزرگ و کوچک پیرامون این منطقه در طول تاریخ بوده است. وجود آثاری از مهر و آناهیتا، ایساتیس و هخامنشی و زندان اسکندر و برج و بارو و کهندژهای بزرگ و عظیم و پناهگاههای متعدد و موبدان و سران ساسانی و ابنیه و یادگارهای بعد از اسلام نظیر مساجد و امامزادهها و مزارها نشانگر فرهنگ و تمدن قبل و بعد از دوره اسلامی در این استان بوده است. در برخی از منابع، بنای اولیه برخی از شهرهای استان را به سلیمان پیامبر، ضحاک، اسکندر مقدونی و ابراهیم پیامبر نسبت دادهاند. آثاری چون دستافزارهای بهدستآمده از درههای شیرکوه، نگارههای کوه ارنان و سفالهای منقوش قلعه میبد نشاندهنده تمرکز مدنیت یزد در گذشته در چهار منطقه استان هستند که عبارتاند از بافق و فهرج، میبد و اردکان، یزد و رستاق.
رونق عظیم گردشگری
یزد شهری است که در آن مردمان زیادی از مناطق دیگر در رفتوآمد بودهاند. یزدیها با مردمان استانهای دیگر اکثرا خویشاوندی دارند. از قدیمالایام روابط تجاری و فامیلی قدرتمندی در این شهر با شهرهای انار و رفسنجان بهدلیل تجارت پسته، با شهرهای طبس و تربت حیدریه بهدلیل بودن بر سر راه مشهد و با شهرهای آباده، شهر بابک، نیریز، اقلید، بوانات و جندق و خور و بیابانک بهدلیل خرید و فروش محصولات کشاورزی و مرکزیت داشتن اداری، آموزشی و سیاسی یزد در مرکز ایران، وجود داشته است.
گردشگری یزد در سالهای اخیر بهشدت رونق گرفته است. در نوروز امسال، تعداد گردشگران نوروزی در یزد نسبت به سال گذشته 2.3 برابر شدند. البته بخشی از این اتفاق به وقوع سیل در استانهای دیگر کشور بازمیگشت اما بهطور کلی نمیتوان شکوفایی گردشگری در این استان را دستکم گرفت. تلاشهای بسیاری نیز برای معرفی یزد و ایجاد رغبت برای گردشگران برای سفر به استان یزد صورت گرفته که از جمله آنها میتوان به فعالیت و تبلیغات در فضای مجازی، حضور در نمایشگاههای مرتبط با صنعت گردشگری و نظایر آن اشاره کرد. طبق آمار، بیشترین بازدیدهای گردشگران در یزد از مجموعه امیرچخماق، مسجد جامع یزد، بافت تاریخی و باغ دولتآباد صورت میگیرد. استان یزد 2 هزار و 270 هكتار بافت تاریخی و 6هزار و 500 اثر تاریخی دارد كه از این تعداد تاكنون، یك هزار و 850 اثر به ثبت ملی رسیده است. یزد در كنار استانهای فارس و اصفهان بهعنوان مثلث طلایی گردشگری ایران، مقصد اول گردشگران خارجی و اروپایی است، بهگونهای كه استقبال از این شهر تا پنج برابر در سال 1396 افزایش یافت و همین امر گردشگری را محور توسعه استان قرار داد.
هر چند یزد بهدلیل داشتن بافتی پایدار، تاریخی و جهانی، شهری گردشگری در کشورمان تلقی میشود اما نسبت به شهرهای پررونق و باسابقه گردشگری مانند اصفهان و شیراز، در زمینه توسعه اماکن اقامتی طی این چهار دهه توسعه بسیار خوبی داشته است و رشد قابل توجه تعداد مراکز اقامتی و تختهای گردشگری نسبت به دو شهر دیگر برای سالهای آینده پیشبینی شده است. یکی از مسایلی که فعالان گردشگری یزد مد نظر قرار دادهاند، جذب گردشگر خارجی است. طبق آمار سازمان میراث فرهنگی، تعداد گردشگران خارجی که طی سنوات ۹۰ تا ۹۶ به استان یزد سفر کردهاند، به ترتیب ۹ هزار، ۱۲ هزار، ۲۵ هزار، ۶۰ هزار، ۶۵ هزار، ۱۳۵ هزار و ۱۶۰ هزار نفر بوده است.
یکی از دلایلی که یزد در سالهای اخیر توانسته گردشگران زیادی را جذب کند، ابتکاراتی بود که سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان بههمراه فعالان گردشگری یزد انجام داده است. در سال جاری حدود 20 جشنواره در این استان برگزار میشود که هر هفته با تخفیفهای ویژهای از سوی هتلها، مراکز خرید و کمپهای کویرنوردی برگزار میشود. همچنین بنا شده هزینههای سفر به استان از نیمه خرداد تا نیمه شهریور که فصل گرم سال است کاهش یابد. خردادماه امسال جشنوارههای «گل انار» در تفت، «محصولات لبنی» در ندوشن، «زردآلو فراغه» در ابرکوه و همچنین «رویدادهای فرهنگی بم و یزد»، «رویدادهای فرهنگی ایران و مجارستان» و جشنواره «پارچه و دستبافتهای سنتی فجر» در مرکز استان برگزار شدند. این جشنوارهها در تیر و مرداد و شهریور عبارتند از «جشنواره گونههای نادر جانوری»، «جشن ثبت جهانی»، «موسیقی کویرنشینان»، «پایتخت کتاب» و «نصرآباد بهشت میوهها» است که در شهرستانهای مهریز، تفت و یزد، جشنواره «شبهای مهریز»، جشنواره «کبوتر و پرندگان زینتی اردکان»، «آلبالو طزرجان»، «باز بافت و هفته گردشگری میبد» نیز به ترتیب در شهرستانهای مهریز، اردکان، تفت، یزد و میبد و مسابقات موتور کراس، مجسمههای شنی، لوک برتر و خرما به میزبانی شهرستان بافق و جشنوارههای صنعت چاپ و رالی کویر نیز به میزبانی شهرستان یزد.
با اینکه گاهی گفته میشود وقوع سیل نوروز باعث شد که گردشگری یزد در اول سال رونق خیلی زیادی بگیرد اما سیل نمیتوانست تنها عامل این شکوفایی در گردشگری باشد. نمیتوان نقش پررنگ تبلیغات و فعالیتهای صورتگرفته در این رابطه را نیز نادیده گرفت چراکه بیشترین تبلیغات داخلی و خارجی شامل تبلیغات فضای مجازی، شبکههای مجازی و استفاده از ظرفیت خبرنگاران داخلی و خارجی، از سوی استان یزد انجام شده بود. شکلگیری هسته کشورهای هدف گردشگری یزد نیز از دیگر اقدامات مؤثر در رونق گردشگری این استان بود. این هستهها با عضویت اعضایی از این کشورهای هدف گردشگری یزد شامل آژانسهای گردشگری، خبرنگاران، راهنمایان گردشگری و دیگر مبلغان این کشورها، فعالیت داشتند. بازخورد اخبار مربوط به گردشگری یزد در دنیا از نکات قابلتوجه شکلگیری این هستهها بود. اخبار مربوط به یزد در روزنامههای معتبر دنیا و شبکههای تلویزیونی کشورهای مختلف منتشر شد که در نهایت به تبلیغات وسیعی برای یزد انجامید.
فراتررفتن از شیرینیسازی و نساجی
نام استان یزد با صنعت و فعالیتهای تولیدی و صنعتی همراه بوده و صنعتگران این استان از گذشتههای دور در تأمین کالاهای مورد نیاز کشور نقش شاخص و قابل توجهی داشتهاند. سختکوشی، دلسوزی، قناعت و پسانداز با جوهره مردم این استان کویری آمیخته شده و زمینهساز فرهنگ بالا و رشدیافتهای بهلحاظ کار و تولید شده است. این زمینه خوب فرهنگی همراه با مزیتهای نسبی دیگر مانند مدیران و کارفرمایان کاردان و باتجربه رشد مطلوب و آموزش عالی، غنای معادن، قرارگرفتن در مرکز کشور و امکانات زیربنایی و خدمات مناسب در زمینه راه، راهآهن، فرودگاه، انرژی، مخابرات و غیره بستر مناسب برای توسعه صنعت در استان را فراهم کرده است. صنعت شیرینیسازی در استان از قدمتی دیرینه برخوردار است و محصولات آن صاحب شهرتی شدهاند که از مرزهای ایران فراتر رفته است. مهمترین شیرینیجات یزدی با نامهای قطاب، پشمک و باقلوا شهرت دارند.
بهطور کلی صنعت غالب در استان یزد از گذشته صنایع نساجی بوده و با توسعه صنعت بهویژه از ابتدای برنامه اول توسعه تاکنون تقریبا در همه شاخههای صنعت مانند کاشی و سرامیک، سیم و کابل و صنایع فلزی واحدهای قابلتوجهی در استان به بهرهبرداری رسیده و مشغول فعالیتاند. بیشترین تولیدات واحدهای صنعتی شهر را منسوجات، کاشی و سرامیک و فرش ماشینی تشکیل میدهد. واحدهای صنعتی استان یزد عمدتاً در شهرکهای صنعتی یزد و میبد متمرکز شدهاند.
صنعت بافندگی استان یزد از شهرت زیادی برخوردار است و حداقل از زمان سلجوقیان بهعنوان یکی از مراکز مهم بافندگی در ایران شناخته میشده است. یزدیها در عصر صفویه با معرفی برترین استادان بافندگی در به اوج رسیدن صنعت نساجی نقش بسزایی داشتند. در قدیم صنعت نساجی با نام شعربافی شناخته میشده که بهمعنی بافت هر نوع پارچهای با دستگاههای سنتی بافندگی بوده است. تا چند دهه، پیش واژه «کارخانه» در شهر یزد تنها برای کارگاههای شعربافی به کار میرفته است و پارچههای بافتهشده در این کارگاهها را «کار» مینامیدند. البته در بسیاری از خانههای یزدی کاربافی وجود داشته و این تنها مختص به کارگاههای شعربافی نبوده است. پارچههای یزدی در قرنهای گذشته بهاندازهای شهرت داشتند که این شهر را به پارچههایش میشناختند. به غیر از ترمه و دارایی از جمله پارچههای معروفی که در یزد دوخته میشده است میتوان به دیباج اشاره کرد که گاه با تاری از نخهای زرین بافته میشده است. پارچه مخمل زرین یزد را باید باارزشترین پارچه زمان صفویان دانست. ساتن یزد نیز از تولیدات معروف این شهر در عصر صفویه بوده است. خواجه غیاتالدین علی نقشبند یزدی یکی از بزرگترین هنرمندان صنعت نساجی است وی مسئول اداره کارخانه زریبافی و مخملبافی سلطنتی در اصفهان بود و به عنوان یک طراح و بافنده در این صنعت ابداعاتی را به وجود آورد و مثلا توانست پارچه چندتایی را عرضه کند. هنرمندان یزدی همچون غیاثالدین نقشبند هنر پارچهبافی را در دوره شاه عباس صفوی به درجهای از تعالی رساندند که برای پیشرفت صنعت در کشورهایی همچون هندوستان نیز از آنها دعوت به عمل میآمد. اما پس از صفویه نساجی سنتی نتوانست هیچگاه به رونق پیشین خود بازگردد و بافتههای نساجی ایرانی و یزدی نمیتوانست با قیمت پایین عرضه شود و بافندگان یزدی که بیشتر به بافتن پارچههای ارزشمند خو گرفته بودند بازار پارچههای معمولی را از دست دادند و در نهایت سالبهسال از رونق شعربافی کاسته شد و دیگر بهندرت میتوان کارگاههای بافندگی سنتی را در یزد یافت.
امروزه یزد بهعنوان قطب صنعت نساجی کشور دارای دو هزار واحد نساجی است که با اشتغال ۲۰ هزار نفر، ۲۵ درصد سهم اشتغال این استان را به خود اختصاص داده است. هنر و صنعت نساجی در استان یزد، از اصیلترین، سودآورترین و پیشتازترین صنایع محسوب میشود بهطوری که این استان را یکی از مهمترین کانونهای نساجی سنتی کشور ساخته است. ذوق و هنر صنعتگران یزدی را در تولیداتی بهشکل سجاده، روتختی، پتو، احرامی، شال و روسری، دستمال ابریشمی و پارچههای ترمه، زری و مخمل و همچنین دارایی که شیوه رنگرزی آن در ایران منحصر به یزد است میتوان یافت. در حال حاضر ۲۷ درصد محصولات نساجی کشور در استان یزد تولید میشود، اگرچه صنعت غالب استان یزد، صنعت کاشی و سرامیک است اما در حوزه نساجی نیز بخش قابل توجهی از واحدها فعال هستند بهنحوی که در حال حاضر ۲۰ درصد واحدهای صنعتی استان، در بخش نساجی فعالیت میکنند.
قطب کاشی و سرامیک
استان یزد را قطب صنایع کاشی و سرامیک ایران دانستهاند و میتوان گفت که مهمترین صنعت در این استان است. به گزارش ایرنا، استان يزد بزرگترين توليدكننده كاشي و سراميك ايران و نهمين توليدكننده اين محصول در عرصه بينالمللي است. اقتصاد حدود 300 هزار نفر یعنی 30 درصد از جمعيت استان يزد به اين صنعت وابسته است اما نبود زيرساخت مناسب براي صادرات و نبود رايزن اقتصادي ايران در بسياري كشورهاي هدف، مهمترين چالش اين بخش محسوب ميشود. واحدهاي كاشي و سراميك يزد نهتنها مستقيما زمينه اشتغال تعدادي از جويندگان كار را فراهم كرده بلكه استان را به قطب مهم اين صنعت ايران نيز تبديل كرده است.
يزد با 76 واحد توليد كاشي و سراميك فعال در اين صنعت پيشتاز است. ميزان توليد كشور 550ميليون مترمربع است كه بيش از نيمي از آن در استان یزد توليد و روانه بازار ميشود. کارشناسان میگویند در بهترين شرايط اقتصادي سرانه مصرف كاشي و سراميك حدود چهار متر مربع است ولي با توجه به ركود اقتصادي مصرف داخلي و توقف ساختوسازها خصوصا مسكن مهر، مصرف اين محصول بهشدت كاهش يافته بهطوري كه كارخانهها ظرفيت توليد را كاهش دادهاند. قبلا 40 درصد توليد کاشی و سرامیک به صادرات اختصاص داشت که این رقم بهشدت کاهش یافته است. هرچند تحريمها بر صادرات تاثير داشت، دولت هم برنامه اساسي براي صادرات كاشي و سراميك نداشته است. نداشتن تفاهمنامه مبادلات تجاري با كشورهاي همسايه از ديگر مشكلات است و این امر موجب شده حقوق و عوارض گمركي براي ايران نسبت به كشورهاي ديگر همچون عراق و سوريه افزايش يابد و توان صادراتی تولیدکنندگان این صنعت کم شود.
یکی ديگر از مشكلات هزينه بالاي حملونقل است كه قدرت رقابت با توليدكنندگان خارجي را سلب ميكند. در كنار اين موضوع، بايد نبود مشوقهاي صادراتي را هم اضافه كرد. در گذشته، دولت مشوقهاي صادراتي براي توليدكنندگان را در نظر ميگرفت كه براي فعالان صنعت و توليد دلگرمكننده بود اما اكنون نهتنها از مشوقها خبري نيست بلكه ابلاغ برخی بخشنامهها عملا موجب دلسردي و به يكي از عوامل بازدارنده صادرات تبديل شده است. براي مثال، هنوز اقدامي براي همكاري بين بانکهاي ايراني و كشورهاي همسايه در زمينه گشايش اعتبار صورت نگرفت، در صورتي كه صادركنندگان اجناس خود را با ارز خارجي بفروشند امكان انتقال وجه وجود ندارد. مشكلات بانكي، افزايش ماليات، بالا بودن هزينههاي آب، برق، گاز و تامين اجتماعی از جمله مهمترين مشكلات اين صنعت است. دولت در شرایط کنونی از خود نرمشي در اين زمينهها براي بهبود شرايط صنايع انجام نميدهد و از طرف دیگر، مشكلات قدرت رقابت توليدكننده ايراني را با رقباي خارجي سلب كرده است.
بالا بودن سود وامهای بانکی و نوسان قیمت ارز نیز از مشکلات تولیدکنندگان و صنعتگران در استان یزد است. در سالهای اخیر، بسياري از كارخانهها برخي مواد اوليه و دستگاههاي خود را بهصورت چكی و از خارج خريداري كردهاند که تفاوت قيمتهای اخیر در قیمت ارز موجب ايجاد مشكلات عظيمي براي آنها شده است.
همه این دلایل موجب شده است که کارخانهها تولید خود را کاهش دهند یا اگر هم تولید میکنند نتوانند آن را در بازار بفروشند و ناچار شدهاند محصولات را انبار کنند. در حال حاضر، بخشي از توليد در انبار كارخانهها موجود است و تعدادي از كارخانهها با 50 درصد ظرفيت و البته واحدهايي نيز با 100درصد ظرفيت فعاليت دارند. در یک برآورد کلی میتوان گفت که كارخانههاي يزد با 70 درصد ظرفيت كار ميكنند. آينده صنعت کاشی و سرامیک یزد بستگي به حمايت جدي دولت دارد و با مديريتي كه در بخش خصوصي وجود دارد، این امید هست که صنعتگران بر مشكلات غلبه كنند.
دومین قطب معدنی کشور
یزد ذخایر معدنی بزرگی را در خود جای داده است و دومین قلب معدنی کشور به شمار میرود. این استان از نظر ذخیره معدن سرب و روی در کشور در صدر قرار دارد. در حال حاضر، بیش از ۳۳ نوع ماده معدنی در ۵۶۵ معدن با ظرفیت استخراج سالانه بیش از ۶۰ میلیون تن بهرهبرداری میشود. میزان اشتغال بخش معدن در یزد، افزون بر ۱۱ هزار و ۸۰۰ نفر است و معدن چادرملو، سنگ آهن بافق، فلات مرکزی (چاه گز و آنومالی شمالی) و سرب و روی مهدیآباد که جزو معادن بزرگ کشور به شمار میروند در این استان هستند. این استان 2 میلیارد تن ذخیره معدنی دارد و در سال ۱۳۹۶ با اکتشافهای جدیدی که در مناطق مستعد انجام شد، ۹۰ میلیون تن ذخیره سنگ آهن به ذخایر موجود استان افزوده شد. استان یزد از ۱۷.۳ درصد ذخایر فلزی و ۶ درصد ذخایر غیر فلزی کشور برخوردار است. ارزش ذخایر معدنی کشور بر اساس برآوردها، ۷۰۰ میلیارد دلار است که با اکتشافات جدید تا ۱۴۰۰ میلیارد دلار خواهد رسید.
کشاورزی محدود
یزد بیشتر یک استان صنعتی و گردشگری است با این حال، کشاورزی در برخی از شهرهای آن رواج دارد. باغهای انار یزد شهرتی ملی دارند و محصول انار این استان هر سال در سراسر کشور توزیع میشود. انار یزد بیشتر در شهرهای تفت، اردکان و میبد تولید میشود و انار مهریز و عقدا در سراسر ایران شناختهشده است. بهدلیل خشکی آبوهوا و اندک بودن میزان بارندگی بین استانهای ایران کمترین منبع آب کشاورزی در یزد قرار دارد. عمده محصولات کشاورزی این استان در شهرستان خاتم تولید میشود، این شهرستان قطب کشاورزی استان یزد و دارای منابع آبی فراوانی است و محصولاتی همچون گندم، ذرت، زردآلو، انار، بادام، پسته، انگور و غیره در آن تولید میشود و اغلب با شهرستانهای شمال فارس مبادلات کشاورزی خود را انجام میدهند. از دیگر محصولات کشاورزی استان یزد میتوان به خرما اشاره کرد که در شهرستان بافق تولید میشود. علاوه بر این مناطق، در بهاباد کشت زعفران و در صدوق و یزد کشت گلخانهای رواج دارد. منطقه قاسمآباد در جنوب شهر یزد از قدیم محل کاشت محصولات صیفی و سبزیجات بوده است.
اتاقی با 9 دهه سابقه
اتاق بازرگانی یزد حدود 9 دهه در عرصه اقتصاد و تجارت و تولید در کویر مرکزی ایران سابقه دارد. این اتاق از اولین اتاقهای بازرگانی بود که ابتدا تحت عنوان اتاق تجارت تاسیس شد و بعد به اتاق بازرگانی تغییر نام یافت. بهدنبال تصویب مجلس شورای وقت در مهرماه 1309 مبنی بر تأسیس 36 اتاق تجارت در شهرهای بزرگ، اتاق تجارت یزد در بهمنماه 1310 هجری شمسی و با حضور 12 نفر از تجار شامل آقایان ابوالحسن وکیلالتجار، علینقی ناجی، حسینعلی هراتی، ملاعلی اردکانیان، محمد گلشن، یدعلی اصغرآقا، غلامعلی خراسانی، غلامرضا مرشد، محمد پاپلی، میرزا قاسم رسولیان، میرزا ابوالقاسمخان معین و شیخ محمود ریسمانی تشکیل شد. مدتی فعالیت اتاقها بهعلت فشار دولت به حالت تعلیق درآمد و پس از رفع تعلیق، 16 اتاق از جمله اتاق یزد به فعالیت خود ادامه دادند. در دهه 1320 شمسی، با تلاش بازرگانان قانون تشکیل اتاق بازرگانی به تصویب رسید. در سال 1343 با رونقگرفتن بخش صنعت و تمایل به بهرهبرداری از معادن، اتاق صنایع و معادن تشکیل شد و در سال 1348 اتاق بازرگانی، صنایع و معادن از ادغام دو اتاق به وجود آمد.