ایتالیا یکی از کشورهایی در اروپاست که دیر وارد عرصه صنعتیسازی شد و بخش سنتی کشاورزی این کشور هنوز اهمیت زیادی دارد؛ بخشی که با تولید روغن زیتون درجهیک و محصولات دیگری مثل گوجهفرنگی و برنج، جایگاه ایتالیا را در صادرات محصولات کشاورزی حفظ کرده است.
کاوه شجاعی/ آینده نگر
۱.ایتالیا را بهتر بشناسیم
ایتالیا در جنوب شرقی اروپا و در قلب دریای مدیترانه، یکی از شناختهشدهترین شکلها روی نقشه جهان است. ایتالیا هشتمین اقتصاد بزرگ دنیاست و یکی از شرکای تجاری ایران نیز به شمار میرود.
مناطق مختلفی از ایتالیای امروز از زمانهای گذشته نقش مهمی در تجارت بینالمللی ایفا میکردهاند. ونیز و جنوا از اولین بنادر تجاری جهان بودند و مناطق دیگری در شمال ایتالیا مثل فلورانس و میلان هم بازرگانانی از تمام دنیا را جذب خود میکردند. این مسئله در کنار امنیت نسبی ونیز و جمعیت بالای آن به تدریج باعث شد جمهوری ونیز به اولین مرکز مالی بینالمللی جهان بدل شود و از قرن نهم تا چهاردهم میلادی در اوج خود باشد. حتی در بسیاری از دولتشهرهای ایتالیا از نوعی از اوراق بهادار نیز استفاده میشد.
وضعیت ممتاز تجاری دولتشهرهای ایتالیا در قرون بعد از رنسانس تغییر کرد. به خصوص در فاصله قرون هفده تا نوزده میلادی ایتالیا شاهد افول موقعیت اقتصادی خود بود. مناقشات نظامی و سیاسی، کاهش پتانسیل فعالیت مالی و تغییر جهت تجارت جهانی به سوی شمال غرب اروپا و آمریکا باعث شد توسعه ایتالیا دچار اختلال شود.
بعد از وحدت ایتالیا در اواخر قرن نوزدهم، اقتصاد این کشور همچنان با کندی رشد دست و پنجه نرم میکرد. در اوایل قرن بیستم هم دو جنگ جهانی و دوران فاشیسم در انتظار ایتالیا بود که اقتصاد این کشور را در وضعیت سختی قرار داد؛ هرچند که ایتالیای بعد از جنگ جهانی دوم توانست تحولات بزرگی را در ساختار اقتصادیاش ایجاد کند و خود را از یک اقتصاد کشاورزی به یکی از صنعتیترین اقتصادهای اروپا و جهان تبدیل کند. نیروی پشت این معجزه اقتصادی پساجنگ، توسعه شرکتهای کوچک و متوسط در صنایع مرتبط با صادرات بود. البته در دهههای بعدی، اقتصاد ایتالیا فراز و نشیبهای زیادی را تجربه کرد که برخی از آنها تا امروز هم به شکلهای مختلف ادامه یافتهاند.
از آنجا که ایتالیا کشوری با ذخایر طبیعی محدود است، مسئله وابستگی به واردات نفت در این کشور همواره جدی بوده است. اقتصاد ایتالیا در دهه ۱۹۷۰ از دو بحران سنگین نفت ضربه خورد و نتیجهاش این بود که نوعی تورم ناشی از رکود را تجربه کرد: رشد ضعیف اقتصادی که با افزایش شدید نرخ بیکاری و تورم همراه بود. اقتصاد ایتالیا بعد از آن توانست در اوایل دهه ۱۹۸۰ و با اجرای برنامه احیای اقتصادی، اوضاع خود را بهبود ببخشد. سیاستهای پولی محدودکننده باعث پایینآوردن نرخ تورم شد و همزمان، سیاستهای مالی و رشدمحور باعث کاهش هزینههای عمومی و محدودکردن کسری بودجه شد.
پیش از دهه ۱۹۸۰، اکثر شرکتهای دولتی ایتالیا نقشی مهم در پیشبردن رشد اقتصادی این کشور ایفا میکردند. درواقع میراثی که از دوران فاشیسم به جا مانده بود، سهم عظیم دولت در صنایع بود. مثلا دولت ایتالیا صاحب ۸۰ درصد از صنعت کشتیسازی و ۴۰ درصد از صنایع ریلی بود. اما در اواسط دهه ۱۹۸۰، بخش دولتی باعث اختلالهایی در اقتصاد ایتالیا شد و سوءمدیریت هزینههای دولتی باعث سختی تامین هزینههای عمومی شد و فساد گستردهای را به همراه داشت.
در همین میان، مجموعهای از خصوصیسازیها در پایان دهه ۱۹۸۰ و اوایل دهه ۱۹۹۰ در ایتالیا انجام گرفت و نقش رو به کاهش دولت در اقتصاد ایتالیا فضای بیشتری را برای سرمایهگذاری خصوصی به وجود آورد. در سال ۱۹۹۹، ایتالیا صلاحیت آن را پیدا کرد که وارد اتحادیه پولی اروپا شود و یورو را به عنوان واحد پولش بپذیرد. در اول ژانویه سال ۲۰۰۲ یورو رسما واحد پول ایتالیا شد و حجم تجارت ایتالیا بعد از پیوستن این کشور به حوزه یورو به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کرد. به رغم رقابتهای فزاینده جهانی، ایتالیا در سال ۲۰۱۳ دهمین صادرکننده بزرگ و یازدهمین واردکننده بزرگ جهان شد.
ویژگیهای اقتصاد ایتالیا در دوران مدرن
ویژگیهای جغرافیایی ایتالیا از گذشته روی وضعیت سیاسی و اقتصادی مناطق مختلف این کشور تاثیرگذار بوده است. بسیاری از مناطق ایتالیا در گذشته به دلیل سختی شرایط جغرافیایی به هم وصل نبودند و درنتیجه هرکدام خودکفایی و استقلال خاص خود را داشتند. حتی در قرن حاضر هم تفاوت بین مناطق شمال و جنوب ایتالیا به وضوح دیده میشود. بخش شمال صنعتیتر و توسعهیافتهتر است و ۷۵ درصد از ثروت کشور در آن تولید میشود. بخش جنوب بیشتر کشاورزی- محور است و توسعه کمتری را تجربه کرده است. درنتیجه، در شمال ایتالیا در قیاس با جنوب، بیکاری پایینتر و درآمد سرانه بالاتر است.
ساختار اقتصادی ایتالیا عمدتا مبتنی بر خدمات و تولید است. بخش خدمات تقریبا تشکیلدهنده سهچهارم تولید ناخالص داخلی است و ۶۵ درصد از افراد شاغل در ایتالیا در این بخش کار میکنند. بخش صنعت یکچهارم از تولید کل ایتالیا را تشکیل میدهد و حدود ۳۰ درصد از کل نیروی کار هم در این بخش مشغول به کارند. در صنعت ایتالیا تولیدات متنوعی وجود دارد و اکثر آنها کالاهایی با کیفیت بالا هستند که در کارگاههای کوچک خانوادگی و حرفهای تولید میشوند. بقیه تولید ناخالص داخلی ایتالیا نیز به بخش کشاورزی مربوط میشود و چهار درصد از کل نیروی شاغل در این کشور را تشکیل میدهد. اصولا ایتالیا یکی از کشورهایی در اروپاست که دیر وارد عرصه صنعتیسازی شد و بخش سنتی کشاورزی این کشور هنوز اهمیت زیادی دارد؛ بخشی که با تولید روغن زیتون درجهیک و محصولات دیگری مثل گوجهفرنگی و برنج، جایگاه ایتالیا را در صادرات محصولات کشاورزی حفظ کرده است.
از آنجا که تقاضای داخلی برای کالا در ایتالیا بالا نیست، عملکرد در بخش صادرات برای این کشور اهمیت زیادی دارد. یکی از مهمترین ستونهای اقتصاد ایتالیا تولید محصولات با کیفیت بالا در بخشهای ماشینآلات، نساجی، طرحهای صنعتی و اسباب و اثاثیه است و این محصولات به وضوح روی صادرات ایتالیا تاثیر میگذارند. اما از آنجا که ایتالیا ذخایر طبیعی زیادی ندارد، بخش انرژی و تولیدی آن به شدت به واردات وابسته هستند و وقتی قیمتهای جهانی سوخت بالا میرود، ایتالیا دچار دردسر میشود. مثلا در فاصله سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۱ که قیمت نفت هم بالا بود، ایتالیا دچار کسری بودجه شد.
اصولا ایتالیا در زمانهای مختلفی از بیثباتی سیاسی، رکود اقتصادی و نبود اصلاحات ساختاری رنج برده است. پیش از بروز بحران مالی سال ۲۰۰۸، ایتالیا داشت در وضعیت سختی دست و پا میزد و رشد اقتصاد آن در فاصله سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۷ به صورت متوسط ۱.۲ درصد بود. بحران مالی جهانی اوضاع را برای ایتالیا که از قبل هم اقتصادش آسیبپذیرتر شده بود سختتر کرد. در سال ۲۰۰۹، اقتصاد ایتالیا ۵.۵ درصد کوچک شد که بدترین تجربه آن ظرف چند دهه بود. از آن پس، اقتصاد ایتالیا نشانههای واضحی از بهبود را به نمایش نگذاشته است. مثلا در سالهای ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ اقتصاد ایتالیا به ترتیب ۲.۴ و ۱.۸ درصد کوچک شد.
به منظور مقابله با رکود اقتصادی، دولتهای ایتالیا دو بسته ریاضت اقتصادی را معرفی کردند. اولی در ماه می ۲۰۱۰ و در زمان دولت سیلویو برلوسکونی معرفی شد و مبلغش به ۲۴ میلیارد یورو میرسید. در دسامبر سال ۲۰۱۱ نیز دولت ماریو مونتی بسته ۳۰ میلیارد دلاری ریاضت اقتصادی را ارائه داد. بسته اول تمرکزش روی کاهش هزینههای دولتی به منظور پایینآوردن کسری بودجه و بدهیهای عمومی بود؛ اما بسته دوم بیشتر روی افزایش مالیات متمرکز شده بود. بعد از آنها هم در دولت ماتیو رنتزی تمرکز روی مقابله با تبعات بحران مالی قرار گرفت. دولت او اصلاحات اقتصادی و ساختاری را ارائه داد که مهمترین آنها اصلاحات سنا، اصلاحات بازار کار و اصلاحات انتخاباتی بود. با این حال اقتصاد ایتالیا در آینده هم چالشهای بزرگ زیادی را پیش روی خود میبیند که بیکاری یکی از مهمترین آنهاست. نرخ بیکاری در ایتالیا در سالهای اخیر افزایش زیادی داشته و مثلا در سال ۲۰۱۳ به شکل بیسابقهای بالا رفت و به ۱۲.۵ درصد رسید. نرخ بالای بیکاری در ایتالیا بیش از هر چیز ضعفهای بازار کار ایتالیا و تاثیر رقابت فزاینده جهانی بر آن را نشان میدهد. چالش دیگر هم موقعیت دشوار مالی ایتالیاست چون این کشور با مشکل بدهیهای شدید مواجه است. دولت سعی کرده که هزینههایش را محدود کند اما بدهی عمومی نجومی این کشور بالای ۱۱۵ درصد تولید ناخالص داخلی بوده است. ایتالیا از همین بابت با اتحادیه اروپا درگیر است و بانکهایش هم بحرانهای مختلفی را تجربه کردهاند. با وجود این، اقتصاد ایتالیا در فاصله سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ رشدی یکدرصدی داشت و در سال ۲۰۱۷ نیم درصد به این رشد اضافه شد. با وجود آنکه نرخ بیکاری در این کشور همچنان خیلی بالاست (نرخ عمومی بیکاری ۱۱.۴ درصد و نرخ بیکاری جوانان ۳۷ درصد) همچنان انتظار میرود که تولید ناخالص داخلی ایتالیا در حال رشد بهتری نسبت به سالهای اخیر باشد. ایتالیا در عین حال معضلات قدیمی خود در زمینه فرارهای مالیاتی و فساد در سطوح بالا را همچنان تجربه میکند.
۲.آیا تجارت با ایتالیا دشوار است؟
بانک جهانی در رتبهبندی سال ۲۰۱۹ خود ایتالیا را به لحاظ آسانی بازرگانی و راهاندازی کسب و کار در رتبه ۵۱ جهان قرار داده است.
۳
فرصتهای سرمایهگذاری در ایتالیا
در کدام حوزهها وارد شویم؟
در ایتالیا بهتر است به حوزههایی وارد شوید که رقیب داخلی نداشته باشید. وزارت بازرگانی آمریکا ورود به این حوزهها را به تجار علاقهمند به بازار ایتالیا توصیه کرده است: تولید پیشرفته، قطعات خودرو، بیوتکنولوژی، محصولات آرایشی بهداشتی، دارو، امنیت سایبری، تکنولوژیها و تجهیزات پزشکی، توریسم، شبکه هوشمند انرژی، تجهیزات امنیت منازل.
۴
چالشهای سرمایهگذاری در ایتالیا
میزان رشد اقتصاد در ایتالیا کمتر از میانگین اتحادیه اروپاست اما میزان مصرف داخلی کمکم دارد بالا میرود و این نشانه خوبی است. میزان بیکاری در ایتالیا هم بالاتر از میانگین اتحادیه اروپاست.
ایتالیا بازاری پیچیده است و جای رشد زیادی برایش باقی نمانده، به همین خاطر حواستان باشد در این بازار باید با رقبای قدرتمند ایتالیایی و اروپایی دست و پنجه نرم کنید.
قوانین و مقررات تجاری در این کشور پیچیده و گاهی اوقات غیرشفاف و ناکارآمد هستند، چیزی شبیه وضعیت کشورهای در حال توسعه. سختگیری در حوزههای مواد غذایی، بهداشت و محیطزیست بالاتر از بقیه حوزههاست.
ضریب نفوذ اینترنت در ایتالیا پایینتر از باقی کشورهای اتحادیه اروپا است. تجارت الکترونیک هم در این کشور نسبت به باقی اروپا کمتر توسعهیافته است.
۵
استراتژی ورود به بازار ایتالیا
ایجاد و حفظ رابطههای شخصی از بخشهای کلیدی انجام کسب و کار در ایتالیاست. به همین خاطر پیدا کردن شریک، کارگزار یا شرکت توزیع مناسب اهمیتی حیاتی دارد. اگر در اتحادیه اروپا شریک یا کارگزار دارید خیلی به صلاحتان نیست که روی او در ایتالیا هم حساب کنید. ایتالیا شریک ایتالیایی میطلبد.
طرف ایتالیایی شما باید شبکهای گسترده از روابط تجاری داشته باشد و قوانین و مقررات را بلد باشد.
سرعت انجام کارها در ایتالیا بالا نیست، پس باید برای ورود به بازار و آغاز روابط تجاری صبر پیشه کنید.
۶
آداب مذاکره با ایتالیاییها
صبر: اگر با ایتالیاییها قراری میگذارید سر وقت حاضر شوید اما فراموش نکنید که به احتمال زیاد طرف ایتالیایی سر وقت نخواهد رسید. دیر رسیدن را نشانه بیاحترامی یا بیتوجهی تلقی نکنید. ایتالیاییها عادت دارند چند کار را همزمان انجام دهند، پس اگر وقتتان تنگ است حتما این موضوع را به آنها گوشزد کنید.
لباس: میلان یکی از چهار مرکز مد دنیاست و ایتالیاییها از خوشلباسترین ملل جهان به حساب میآیند. پوشیدن لباس گران و شیک نشانه خاستگاه اجتماعی، ثروت و موفقیت شماست. سعی کنید در جلسات تجاری کت و شلوار تیره برند سطح بالا بپوشید.
گفتوگو: بهتر است که تماس اولیه از طریق ایمیل باشد اما ایتالیاییها در کل مذاکره رودررو را ترجیح میدهند.
غذا: بخشی مهم در فرهنگ ایتالیاست. مذاکرات تجاری در ایتالیا به دعوت به غذا ختم میشود. خیلی اوقات مذاکرات مهم سر میز غذا انجام میشود. میتوانید برای آغاز یک رابطه تجاری طرف مقابل را به رستورانی سطح بالا دعوت کنید. فراموش نکنید که میزبان صورتحساب غذا را پرداخت میکند، اما اگر مهمان بودید تعارفی کوتاه مانعی ندارد.
۷
مهمترین اکسپوهای ایتالیا
نمایشگاههای تجاری فرصتی عالی برای شماست تا کسبوکارتان را به نمایش بگذارید و مشتریها و شرکای آیندهتان را ملاقات کنید. این لیست مهمترین اکسپوهایی است که در طول سال در ایتالیا برگزار میشود:
۸.تراز تجاری ایتالیا
همانطور که در نمودار میبینید طی دو دهه اخیر صادرات و واردات ایتالیا رابطه تنگاتنگی با هم داشتهاند. مازاد تراز تجاری ایتالیا در سال ۲۰۱۷ حدود ۴۰ میلیارد دلار بوده است. (در سال ۱۹۹۵ مازاد تراز تجاری این کشور ۲۵ میلیارد دلار بود.)
۹.به ایتالیا چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟
ایتالیا، در سال ۲۰۱۸ حدود ۵۴۶.۶ میلیارد دلار کالا به جهان صادر کرد که نسبت به سال ۲۰۱۴ رشدی ۳.۲ درصدی و نسبت به سال ۲۰۱۷ رشدی ۸.۷ درصدی داشته است.
