ایران در میان معدود کشورهایی قرار دارد که به تکنولوژی مورد نیاز برای حفاری نفت در اعماق آب و how know (فوت و فن)های لازم برای حفاری در آبهای عمیق دست یافته است که دستاوردی بسیار بزرگ برای صنعت نفت و اقتصاد ایران محسوب میشود. از طرف دیگر در نتیجه سالها تحریم، ایران راه دور زدن تحریمها و کسب درآمد را پیدا کرده است.
آینده نگر/ مونا مشهدی رجبی
تحریمهای اخیر امریکا صنعت نفت ایران را هدف قرار داده است و این کشور در نظر دارد صادرات نفت ایران را به صفر برساند. به همین بهانه در این گزارش به بررسی وضعیت صنعت نفت ایران در گذر زمان پرداختیم تا چالشها و تحولات اساسی در صنعت نفت را در طول زمان مورد مطالعه قرار دهیم. مطالعات ما نشان داده است در طول تاریخ بارها صنعت نفت با بحرانهایی روبهرو بوده است ولی هربار با سیاستگذاری دقیق امکان خروج از این چالشها برای صنعت نفت و اقتصاد کشور وجود داشت و انتظار میرود اینبار هم قاعده تکراری قبل وجود داشته باشد.
ایران یک قطب بزرگ انرژی در دنیا است و صنعت نفت این کشور نقش بسزایی در اقتصاد کشور و در بازار جهانی نفت ایفا میکند. در سال ۲۰۰۴ ایران ۵.۱ درصد از نفت دنیا را تولید میکرد که معادل ۳.۹ میلیون بشکه در هر روز است. در آن سال درآمد ایران از فروش نفت بین ۲۵ میلیارد تا ۳۰ میلیارد دلار بود و نفت اصلیترین منبع تامین ارز خارجی در این کشور محسوب میشد. در سال ۲۰۰۶ سطح تولید نفت در ایران رشد کرد و درآمد حاصل از صادرات نفت به مرز ۱۸.۷ درصد تولید ناخالص داخلی رسید ولی اهمیت این صنعت در اقتصاد ایران بیش از اینها بود. مطالعات نشان داده است صنعت نفت و گاز طبیعی همواره موتور اصلی رشد اقتصادی کشور محسوب میشدند و به طور مستقیم روی اجرای پروژههای توسعه اقتصادی تاثیرگذار بودند. درآمد نفت ایران روی بودجه سالانه دولت و تامین منابع ارزی خارجی هم بسیار اثرگذار بود.
اهمیت نفت در اقتصاد ایران به اندازهای است که مطالعات زیادی در زمینه تاثیر نوسانات قیمت نفت روی بازار انجام شده است. طبق گزارش تهیهشده توسط سازمان کشورهای صادرکننده نفت هر یک دلار تغییر در قیمت نفت در بازار جهانی میتواند درآمد ایران از محل فروش نفت را یک میلیارد دلار تغییر دهد. البته این آمار در وضعیتی تهیه شده است که ایران با تحریم نفتی روبهرو نبود و این کشور با حداکثر توان اقدام به صادرات نفت میکرد. اوپک در گزارش دیگری که در سال ۲۰۱۲ تهیه کرده بود نوشت: در سال ۲۰۱۲ ایران روزانه ۱.۵ میلیون بشکه نفت خام صادر کرده است و از نظر حجم صادرات نفت در میان کشورهای عضو این سازمان جایگاه دوم را دارد. ولی این جایگاه ایران در بازار نفت به دنبال تحریمهای نفتی امریکا در سال ۲۰۱۲ اندکی آسیب دید.
این تحریمها از جولای سال ۲۰۱۲ شروع شد و تا ژانویه سال ۲۰۱۶ ادامه پیدا کرد. بعد از برداشته شدن تحریمها دوباره رشد تولید ایران شروع شد و این کشور اقتدارش در بازار جهانی را به دست آورد ولی چندی نگذشته بود که دوباره امریکا اقدام به تحریم ایران کرد و از روز ۵ نوامبر سال ۲۰۱۸ تحریم نفتی شروع شد. سالهای متمادی تحریم و مشکلات مالی ناشی از سالهای جنگ و بحرانهای اقتصادی مختلف باعث شد تا ایران سرمایهگذاری کافی در صنعت نفت خود انجام ندهد. مطالعات نشان داده است اگر سرمایههای لازم در این صنعت جذب شود، ایران میتواند میزان تولید خود را افزایش دهد و از این محل درآمد بیشتری به دست آورد. به دلیل اهمیت این مسئله است که ایران در نظر گرفته است با استفاده از سرمایههای خارجی به افزایش توان تولید بپردازد. ایران اعلام کرده است برای تولید با حداکثر توان باید تا سال ۲۰۲۵، ۵۰۰ میلیارد دلار در بخش نفت و گاز طبیعی سرمایهگذاری کند.
تاریخچه صنعت نفت ایران
اول: دوره تسلط شرکتهای غربی بر صنعت نفت
تاریخچه صنعت نفت ایران از سال ۱۹۰۱ و زمانی که انگلیسیها اجازه اکتشاف نفت در ایران را پیدا کردند شروع شد. کشف نفت در سال ۱۹۰۸ و ایجاد شرکت انگلو-پرشین در سال ۱۹۰۹ شروع درآمدزایی ایران از صنعت نفت بود. در سال ۱۹۱۴ بخش اعظم سهام این شرکت توسط دولت انگلیس خریداری شد و از همان زمان کنترل این شرکت برای ۳۷ سال در اختیار دولت بریتانیا درآمد. در سال ۱۹۳۳ قرارداد دیگری بین ایران و بریتانیا منعقد شد مبنی بر اینکه برای بازهای ۶۰ ساله ایران برای هر تن نفت خامی که صادر میکند ۴ پوند بریتانیا دریافت کند و ایران هیچ حقی در قبال صادرات نفت ندارد.
در سال ۱۹۵۰ بود که زمزمه ملی شدن صنعت نفت و خارج شدن ایران از زیر بار این توافقها مطرح شد و یک سال بعد شرکت ملی نفت ایران راهاندازی شد ولی تحولات سیاسی در داخل کشور، مانع از این شد که ایران از این صنعت ملی بهره ببرد. بالاخره در سال ۱۹۵۴ تصمیم بر این شد که قرارداد تازهای بین دولت بریتانیا و ایران منعقد شود و به موجب آن سود به صورت مساوی بین شرکت ملی نفت و کنسرسیومی بینالمللی که جایگزین بریتانیا شده بود تقسیم شود و در سال ۱۹۷۳ قرارداد تازهای با این کنسرسیوم امضا شد.
از اواخر دهه ۱۹۵۰، شمار زیادی از توافقهای نفتی بینالمللی نتایج مورد انتظار را در پی نداشت. در زمان انقلاب اسلامی یعنی سالهای ۱۹۷۸ و ۱۹۷۹، پنج شرکت بزرگ بینالمللی که با شرکت ملی نفت ایران توافقنامه داشتند تنها ۱۰.۴ درصد از تولید نفت ایران را در اختیار خود قرار میدادند.
در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ صنعت نفت ایران از دیگر صنایع به خصوص از صنایع تولیدی جدا شده بود و همین مسئله سبب شد تا ناکارآمدی در اقتصاد صنعتی ایران افزایش یابد. در سال ۱۹۷۳ یعنی زمانی که ایران دومین صادرکننده بزرگ نفت در دنیا بود جنگ اعراب و اسرائیل زمینه را برای افزایش قیمت نفت فراهم کرد و از این محل درآمد زیادی نصیب اقتصاد ایران شد.
دوم: دوره ملی شدن صنعت نفت، ۱۹۷۹ تا حال
بعد از انقلاب، شرکت ملی نفت ایران کنترل صنعت نفت را بر عهده گرفت و تمامی توافقهای بینالمللی نفتی ایران را کنسل کرد زیرا این دیدگاه وجود داشت که این توافقها بر خلاف منافع ایران است. در سال ۱۹۸۰، اکتشاف، تولید، فروش و صادرات نفت در اختیار وزارت نفت کشور قرار داشت. در ابتدا، سیاستهای نفتی بعد از انقلاب ایران بر مبنای میزان نیاز به ذخایر ارزی در کنار حفاظت از این سرمایه ملی در دراز مدت بود. ولی بعد از پایان یافتن جنگ ایران و عراق هدف اصلی وزارت نفت حداکثر کردن صادرات و استفاده از این درآمد در جهت افزایش نرخ رشد اقتصادی در کشور بود. از سال ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۸، ایران هیچ توافقی را با شرکتهای نفتی خارجی امضا نکرد و سپس تمرکز روی توسعه صنعت نفت و گاز ایران قرار گرفت. در این سالها نفت به عنوان یک سرمایه ملی که باید تمامی نسلها از آن استفاده کنند معرفی شد و از آن به عنوان سرمایهای که زمینهساز رشد اقتصادی و توسعه صنعتی در کشور میشود نام برده شد. در نتیجه این سیاستگذاری ایران موفق شد تا در فاصله سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۴ بالغ بر ۴۰ میلیارد دلار برای توسعه ظرفیتهای تولیدی نفت و کشف و شناسایی حوزههای جدید سرمایهگذاری کند. تامین مالی این پروژهها یا توسط شرکت ملی نفت انجام شد یا پیمانکاران داخلی و شرکتهای خارجی تامین مالی آنها را بر عهده گرفتند.
تولید نفت ایران
ایران مالک ۱۰ درصد از ذخایر نفتی دنیا و ۱۳ درصد از ذخایر تاییدشده نفتی در سازمان اوپک است. بالغ بر ۷۰ درصد ذخایر در حوزههای ساحلی قرار دارد و بقیه ذخایر تاییدشده نفتی در حوزههای فراساحلی خلیج فارس قرار گرفته است. طبق گزارش نشریه نفت و گاز طبیعی، حجم ذخایر تایید شده نفتی در ایران در ابتدای سال ۲۰۱۸ برابر با ۱۵۷ میلیارد بشکه اعلام شده است.
در سال ۲۰۱۷ ایران روزانه ۴.۷ میلیون بشکه نفت و میعانات تولید کرد که ۳.۸ میلیون بشکه از آن نفت و بقیه میعانات و گاز مایع هیدروکربن بود. آمار نشان میدهد متوسط تولید ماهانه نفت در ایران در سالهای ۱۹۷۶ و ۱۹۷۷ برابر با ۵.۵ میلیون بشکه در هر روز بود و حداکثر میزان تولید در این بازه زمانی ۶ میلیون بشکه در روز بود. بعد از انقلاب اسلامی، ایران هیچگاه نتوانست به تولید قبل برسد که دلایل زیادی برای این مسئله وجود دارد. اول اینکه در جریان انقلاب و بعد جنگ تحمیلی فشار مالی زیادی به اقتصاد ایران وارد شد و سرمایهگذاران خارجی از همکاری با ایران امتناع میکردند. از طرف دیگر تحریمهای اقتصادی، کاهش سرمایهگذاری در صنعت نفت، عدم ورود تکنولوژیهای روز دنیا، کاهش تولید گاز طبیعی در ایران، افزایش متوسط عمر حوزههای نفتی و کاهش نرخ تولید در آنها از عوامل مهمی است که یاد میشود.
بررسیهای تاریخی نشان میدهد در سال ۱۹۷۶ تولید نفت ایران به بالاترین سطح خود رسید. در این سال ایران روزانه ۶.۶ میلیون بشکه نفت صادر میکرد. تا سال ۱۹۷۸ ایران به دومین تولیدکننده و صادرکننده بزرگ نفت در اوپک تبدیل شد و جایگاه چهارمین تولیدکننده بزرگ نفت در دنیا را از آن خود کرد. اما در جریان جنگ توان تولید ایران کم شد و از سال ۱۹۸۷ به تدریج روند افزایش تولید از سر گرفته شد. باید در نظر داشت ایران بعد از انقلاب همواره تحت تحریم اقتصادی قرار داشته است و فشارهای حاصل از آن مانع از این شد که این کشور با تمام توان رشد کند.
در سال ۲۰۰۸ توان تولید نفت ایران به ۳.۹ میلیون بشکه در روز رسید و این کشور ۲.۴ میلیون بشکه از نفت تولیدی خود را صادر میکرد. در این زمان سهم ایران در تولید نفت دنیا برابر با ۵ درصد بود و دوباره توانست جایگاه دومین تولیدکننده نفت اوپک را به خود اختصاص دهد. برآوردها نشان میدهد در این سال ایران ظرفیت تولید ۴.۴ میلیون بشکه نفت در هر روز را داشته است و اگر ایران میتوانست سرمایههای خارجی را جذب کند، این پتانسیل در ایران وجود داشت که تولیدش را به ۵ میلیون و حتی ۷ میلیون بشکه در روز ارتقا دهد. نرخ تولید نفت پایدار ایران برای بلندمدت برابر با ۳.۸ میلیون بشکه در روز برآورد شده است. گزارشهای رسمی منتشرشده توسط دولت ایران نشان میدهد که حجم ذخایر تاییدشده نفتی در ایران به اندازهای است که این کشور میتواند برای ۱۰۰ سال به تولید و صادرات نفت بپردازد و اگر سرمایههای خارجی را جذب کند، توان تولیدش افزایش پیدا خواهد کرد. این در حالی است که اغلب کشورهای خاورمیانه حداکثر برای ۶۰ سال آینده امکان و توان تولید نفت دارند و شمار زیادی از کشورها هم اعلام کردهاند که حوزههای نفتی آنها تنها برای ۳۰ سال آینده میتواند به تولید ادامه دهد.
در سال ۲۰۰۶، ایران اعلام کرد حجم ذخایر تاییدشده نفتی کشور برابر با ۱۳۲.۵میلیارد بشکه است که ۱۵ درصد کل ذخایر تاییدشده اوپک و ۱۱.۴ درصد کل ذخایر تاییدشده در دنیا است. اما گزارشهای ارائهشده توسط آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد بعد از کشف حوزههای تازه در نزدیکی بوشهر حجم ذخایر نفی ایران برابر با ۳۲ درصد از کل ذخایر دنیا است و ارزش ذخایر تاییدشده نفتی ایران در شرایطی که قیمت هر بشکه نفت برابر با ۷۵ دلار باشد برابر با ۱۰ هزار میلیارد دلار است.
در اوایل قرن ۲۱ میلادی، شرکتهای بزرگ نفتی از کشورهای چین و فرانسه و هند و ایتالیا و روسیه و بریتانیا قراردادهایی برای توسعه حوزههای نفت و گاز ایران امضا کردند. در سال ۲۰۰۴ چین یک توافق بزرگ برای خرید نفت و گاز طبیعی با ایران امضا کرد و تصمیم بر آن شد که توسعه حوزه یادآوران هم بر عهده این کشور قرار گیرد. ارزش این قرارداد ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیارد دلار بود و قرار بود طی ۲۵ سال اجرا شود. در سال ۲۰۰۹، چین یک توافق تازه با ایران امضا کرد که به موجب آن مالکیت ۷۰ درصد حوزه نفتی آزادگان بعد از پرداخت ۹۰ درصد هزینه توسعه این حوزه به چین واگذار میشد. میزان سرمایه مورد نیاز برای توسعه این حوزه ۲.۵ میلیارد دلار پیشبینی شده بود. اوایل همان سال توسعه حوزه آزادگان شمالی هم به چین واگذار شده بود.
یکی دیگر از قراردادهای نفتی بسیار مهم ایران، قراردادی است که این کشور با هند امضا کرد و اکتشاف و تولید نفت در حوزههای جنوبی ایران بر عهده هند قرار گرفت. اما تهدیدهای پیدرپی امریکا علیه این کشور سبب شد تا نرخ سرمایهگذاری هندیها در این پروژه بسیار کند باشد.
اما این تحریمهای سخت به خصوص در صنعت نفت مانع پیشرفت ایران نشد. هماکنون بخش اعظم تجهیزات مورد استفاده در صنعت نفت ایران در داخل کشور و توسط مهندسان کارآزموده این کشور تولید میشود و ایران تا حد زیادی از این نظر بینیاز است. از طرف دیگر ایران در میان معدود کشورهایی قرار دارد که به تکنولوژی مورد نیاز برای حفاری نفت در اعماق آب و how know (فوت و فن)های لازم برای حفاری در آبهای عمیق دست یافته است که دستاوردی بسیار بزرگ برای صنعت نفت و اقتصاد ایران محسوب میشود. از طرف دیگر در نتیجه سالها تحریم، ایران راه دور زدن تحریمها و کسب درآمد را پیدا کرده است.
توان تولید پالایشگاهی در ایران
در فاصله سالهای ۱۹۸۱ تا ۲۰۱۰، مصرف داخلی فراوردههای نفتی از ۰.۶ میلیون بشکه در روز به ۱.۸ میلیون بشکه در روز رسید که معادل رشد ۳.۷ درصدی در هر سال است. در فاصله سالهای ۱۹۸۱ تا ۲۰۰۴، مصرف بنزین سالانه ۶ درصد رشد کرد ولی تولید داخل تنها میتوانست ۷۵ درصد از نیاز مصرفی داخل را تامین کند. در سال ۲۰۰۴ ایران ۱.۶ میلیارد دلار بنزین وارد کرد و در سال ۲۰۰۶ بالغ بر ۴۱ درصد از بنزین مورد نیاز کشور وارداتی بود. اما در سال ۲۰۱۰ واردات بنزین در ایران کاهش یافت و تنها ۱۹.۵ درصد از بنزین مصرفی در کشور وارد شد. این موفقیت در نتیجه سرمایهگذاریهای کلان در پالایشگاههای کشور و افزایش توان تولید فراوردههای پالایشگاهی که موجب افزایش ظرفیت تولید میشد، حاصل شد. ایران در نظر دارد توان تولید بنزین خود را افزایش دهد و تا انتهای دهه جاری میلادی به جرگه صادرکنندگان این محصول پرمصرف صنعت نفت درآید ولی انتظار میرود فشار دوباره تحریمهای اقتصادی و تحریمهای صنعت نفت در ایران، تحقق این هدف را دشوارتر کند. در دهه اول قرن بیست و یکم ظرفیت پالایشگاهی در ایران ۱۸ درصد رشد کرد و در دومین دهه این قرن نرخ رشد ظرفیت پالایشگاهی برابر با ۲۲ درصد پیشبینی شده است. ایران در نظر دارد ظرفیت پالایشگاهی خود را تا مرز ۳.۵ میلیون بشکه در روز برساند.
اصلیترین مقاصد صادرات نفت ایران
آمارها نشان میدهد در سال ۲۰۱۷ بخش اعظم نفت ایران به کشور چین صادر میشد. این کشور ۲۴ درصد از مجموع نفت صادراتی ایران را جذب کرده بود. هند با وارد کردن ۱۸ درصد از کل نفت صادراتی ایران دومین خریدار بزرگ نفت ایران بود.
ایران در سالهای اخیر سرمایهگذاری زیادی در بازاریابی برای محصولات نفتی در کشورهای آسیایی انجام داد و در این زمینه هم بسیار موفق عمل کرد. سومین خریدار بزرگ نفت ایران کشور کره جنوبی بود که ۱۴ درصد از کل صادرات ایران را جذب کرد. کشورهای ترکیه، ایتالیا، فرانسه و ژاپن دیگر خریداران بزرگ نفت در این کشور محسوب میشوند.
در سال ۲۰۱۷ ایران ۶۶ درصد از نفت صادراتی خود را وارد بازار کشورهای آسیایی کرد و در میان خریداران اروپایی هم ترکیه رکورددار بود.
در شش ماه گذشته هشت کشور از تحریم خرید نفت ایران معاف شدند و توانستند نفت مورد نیازشان را علیرغم آغاز تحریمهای نفتی از ایران وارد کنند. اما از ماه میامریکا اعلام کرده است که معافیتها تکرار نمیشود. حال باید دید ایران از کدام راهها برای صادرات استفاده میکند و تا چه اندازه میتواند نفت را وارد بازارهای جهانی کند.