کسی که در شرکتهای بزرگ آینده مسئول انتخاب و استخدام نیرو است باید مثل یک افسر ضداطلاعات فکر کند چون مسئله اصلی در رقابتهای جهان امروز و آینده، حفاظت از اطلاعات حساس و به خصوص اطلاعات تکنولوژیک است.
آینده نگر/ منبع: فارن پالسی
اینکه تعادل قدرت در جهان تغییر کرده موضوع جدیدی نیست، اما اینکه جاسوسها هم از این بابت به دردسر افتاده باشند در نوع خودش تازگی دارد. واقعیت این است که جهان خیلی برای جاسوسها تغییر کرده. جوامع بستهتر حالا از لحاظ اطلاعاتی در موقعیتی بهتر نسبت به جوامع بازتر قرار دارند. پیشرفتهای تکنولوژیک هم اوضاع را تغییر دادهاند و حالا دیگر جمعآوری اطلاعات از منابع انسانی بیش از اندازه پرهزینه و پردردسر است. در عین حال شکافی عظیم بین ابرقدرتهای رمزنگاری جهان - مثل آمریکا، انگلیس، فرانسه، روسیه و چین- با بقیه دنیا به وجود آمده که بیشتر هم خواهد شد. در این عرصه تکنولوژی است که حرف اول را میزند، نه نیروی انسانی.
یک جنبه دیگر قضیه هم این است که مرزبندیها بین کار اطلاعاتی در بخش عمومی و خصوصی دارد مبهمتر و نامشخصتر میشود. پیمانکاران خصوصی حالا به بخش مهمی از دنیای جاسوسی بدل شدهاند. افسران دولتی اطلاعاتی بعد از پایان خدمتشان به راحتی وارد بخش خصوصی میشوند و دیگر قاعده «یا هستی یا نیستی» در موردشان صدق نمیکند. این وضع باعث شده بعضی از جاسوسان سابق پول زیادی به دست بیاورند و آن پنهانکاریهای سابق در مورد کار و هویتشان دیگر وجود نداشته باشد.
در کشورهای غربی موقعیت جاسوسان و نیروهای اطلاعاتی به جذابیت سابقش نیست. در گذشته هالیوود و رمانهای جاسوسی فضایی را برای جذابیتبخشیدن به کار اطلاعاتی ایجاد کرده بودند اما حالا افکار عمومی این کار را راهی برای رسیدن به پولهای پشت پرده و تامین منافع شخصی و شرکتی قلمداد میکنند. خیلی از روسای اطلاعاتی دائم مجبورند در کشورهای غربی به رسانهها در مورد کارهایشان توضیح بدهند.
اما بزرگترین اختلال در جهان جاسوسها را پیشرفت تکنولوژیک رقم زده است. ابزارهای جاسوسی سنتی که مبتنی بر ایجاد هویتهای جعلی و عملکردن در چارچوب آنها بودند، به خاطر پیشرفتهای تکنولوژیک بیاثر شدهاند. از آن بدتر اینکه راه خوراندن اطلاعات اشتباه هم از طریق تکنولوژی بسیار هموارتر شده و بنابراین نتایجی که در جهان امروزی از جاسوسی سنتی به دست میآید قابل اعتماد نیست.
برای توضیح بیشتر قضیه، یک کانادایی را در نظر بگیرید که برای جاسوسی به روسیه رفته است. تا همین چند سال پیش، او میتوانست خودش را مثلا دانشجوی معماری جا بزند. فرض کنید که ماموران ضداطلاعات روسیه به او مشکوک میشدند: مدارک او را میگشتند، از او سوالات زیادی میکردند و چند نفر هم باید مسئول این میشدند که او را زیر نظر بگیرند تا فرد مظنون بالاخره جایی اشتباهی مرتکب شود و او را گیر بیندازند. اما آن دوران دیگر سپری شده. ساختن آن هویت جعلی که شاید بیست سال پیش بی هیچ دردسری یک جاسوس را دانشجوی معماری جا میزد، حالا از سوی نرمافزارهای تشخیص چهره مورد تهدید قرار دارد. این نرمافزارها به دولتها اجازه میدهند که در شمار نامحدودی اطلاعات چهرهای سرچ کنند و مظنون را در زمانهای گذشته و در موقعیتهای مختلف پیدا کنند. اگر اطلاعات شخصی امروزی فرد مظنون با این دیتاهای قبلی تطابق نداشته باشد، او به عنوان جاسوس لو میرود.
یکی از واضحترین دردسرهای جاسوسی در عصر امروز هم تلفن موبایل است که دسترسی به آن و جمعآوری اطلاعاتی مثل رکورد مکالمات و یا نصب بدافزارها، کنترل آن را بسیار ساده کرده است. این سادگی گریبان خود جهان جاسوسها را هم گرفته است. آنها مجبورند یا از موبایل استفاده نکنند و یا از خطهای موقتی و بینام استفاده کنند. اما داشتن همین خطها باعث میشود ظن نسبت به کار آنها بالاتر برود. اگر جمعآوری اطلاعات در مورد آن دانشجوی معماری کانادایی نشان بدهد که او موبایل نداشته یا تازه آن را گرفته، ظنها نسبت به او بالا میرود. همین روش را در مورد هر کارت اعتباری و بانکی و اصولا هر تراکنش مالی او در گذشته میتوان انجام داد.
مجموعه این عوامل باعث شده که دستگاههای جاسوسی امروزی مجبور شوند از نیروهای تازهنفسی که سابقه شخصی بیابهامی دارند و تازه وارد این کار شدهاند برای ماموریتهای حساس استفاده کنند؛ صرفا به این جهت که ردگیری گذشته آنها دردسرساز نیست. با وجود این، نیروها دائم در معرض سوختشدن قرار دارند و برخی از آنها بعد از اتمام هر ماموریتی باید کنار گذاشته شوند. راه دررو دیگر برای سرویسهای اطلاعاتی و جاسوسی این است که جاسوسی را فقط از راه دور انجام بدهند و بیشتر روی جمعآوری اطلاعات مجازی و غیرمیدانی متمرکز شوند، اما این رویکرد هم جای انحراف و اشتباه زیادی را باز میگذارد.
در چنین جهانی، دستگاههای اطلاعاتی و جاسوسی در آینده چطور کارشان را انجام خواهند داد؟ این وضع در آژانسهای اطلاعاتی کشورهای غربی سختتر جلوه میکند. در این کشورها دغدغه عمومی در مورد حریم خصوصی و عدم ورود دولت و دستگاههایش به آن به موضوعی بسیار حساس بدل شده و یکی از عوامل آن هم آزادی غولهای بزرگ تکنولوژیک مثل فیسبوک برای استفاده از اطلاعات شخصی مردم بوده. مردم حس میکنند دولتها برای حفاظت از این اطلاعات کاری انجام ندادهاند و این مسئله در آینده هم فشارهای حقوقی و قضایی را روی هر دستگاهی که بخواهد اطلاعات مردم را جمعآوری کند بالا خواهد برد. جاسوسان در چنین شرایطی وادار خواهند شد دائم از مشاوران حقوقی و وکلا کمک بگیرند و این یعنی هر عملیات آنها با محدودیتهای بزرگتری نسبت به قبل همراه خواهد بود. دستگاههای جاسوسی همچنین برای وادار کردن غولهای الکترونیک به ارائه اطلاعات افراد باید به راههای قانونی یا دورزدن قانون دست پیدا کنند.
اما از سوی دیگر، بخش خصوصی جاسوسی هم دارد به شدت رشد میکند و در آینده شاید با غولهای الکترونیک همکاری نزدیکی برقرار کند. اصلا شکی نیست که جاسوسی دارد به نوعی تجاری میشود. یکی از این نمونهها که فاش شده، شرکت اسرائیلی اناساو است که مهارت هکرهای دولتی سابق را به فروش میگذارد؛ یعنی آنها را با دولتها و نهادهایی که به دنبال چنین خدماتی باشند مرتبط میکند. یکی از مشتریان اصلی این شرکت، عربستان سعودی بوده است.
اما بخش خصوصی در فعالیتهای جاسوسی بسیار فاسدتر از بخش دولتی عمل خواهد کرد. سرقت اطلاعات الکترونیک و یا دسترسی به رکوردهای یک تلفن موبایل یا موارد مشابه توسط بخش خصوصی به این معنی است که باید به دولتیها رشوه داده شود و این خودش یک معضل بزرگ و پرفساد خواهد بود که دولتها را دچار دردسرهایی غیرقابل پیشبینی خواهد کرد.
درست است که هزینه انجام عملیات جاسوسی- مثل پول و وقت- در دنیای امروز کاهش یافته، اما جاسوسی هم از آن فاز پیچیده و پرابهامش خارج شده است. جاسوسی در آینده نزدیک به وضوح به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره مثل امور طلاق، امور مالی، کسب و کار و هر چیز دیگر که فکرش را بکنید تبدیل خواهد شد. اصلا دنیای مدرن امروزی به شدت مردم و نهادها را ترغیب میکند که نحوه تفکر و عمل جهان جاسوسی را در امور خود به کار بگیرند تا از قافله اطلاعات عقب نمانند. این نوع جاسوسیها در زمینههای مختلفی مثل استخدام نیرو و مسائل دیگر به کار گرفته خواهد شد. درواقع کسی که در شرکتهای بزرگ آینده مسئول انتخاب و استخدام نیرو است باید تفکرش مثل یک افسر ضداطلاعات باشد. مسئله در جهان امروز و آینده - که به شدت روی رقابت تکنولوژیک برای برتری جهانی متمرکز است- حفاظت از اطلاعات حساس است و آنها که قادر نباشند از اطلاعات حساس محافظت کنند، در جهان حرفهای آینده جایی نخواهند داشت.
نکته دیگر که برای جاسوسان آینده ضروری است، آشنایی کامل آنها با جهان مالی و کسب و کارهای بزرگ است. آنها باید بدانند که چه سطحی از اطلاعات طبقهبندیشده مالی و تجاری را از چه راههایی میتوان هک کرد. جاسوسان آینده با رقابت سنگینی از سوی بخشهای مختلف مواجهاند و باید برای این رقابت آماده باشند. این آمادگی به آنها اجازه میدهد با بازیگرانی خارج از جهان جاسوسی همکاری کنند تا از یک سو بدانند که در بخشهای دیگر چه میگذرد و از سوی دیگر هم بتوانند با تزریق بموقع اطلاعات به این بخشها، اهداف خودشان را تامین کنند. این به خصوص در مورد رسانهها و تاثیرگذاری بر آنها موضوعی پراهمیت است.
در این میان، جاسوسان آینده قادر خواهند بود با استفاده از تکنولوژی هوش مصنوعی و الگوریتمها، به اطلاعات کاملا درجه یک درمورد افراد تحت نظرشان دست پیدا کنند. در این تکنولوژیها حتی زبان بدن افراد هم در موقعیتهای مختلف میتواند توسط هوش مصنوعی تحلیل شود و به جاسوسان آینده اطلاعاتی بدهد که در گذشته اصلا نمیشد با این سرعت و سهولت به آنها دست پیدا کرد. اما مشکل بزرگ تکنولوژیهای پیشرفته برای جاسوسان این است که به قول معروف خیاط را هم در کوزه میاندازد. اینکه چقدر ردپای خود جاسوسان هم با این تکنولوژیهای پیشرفته شناسایی شود و دولتهای مختلف را دنبال آنها بیندازد، مسئلهای است که به وضوح دارد آینده جاسوسی را تیره و تار جلوه میدهد.
به هر ترتیب، جهان جاسوسی دارد تحولات تکنولوژیکی، سیاسی، حقوقی، اجتماعی و تجاری زیادی را تجربه میکند و ممکن است بخشهای زیادی از این جهان از تحولات جدید جان به در نبرند. برندگان آینده آنهایی خواهند بود که از قواعد قدیمی بازی فراتر بروند و قواعد جدید آن را پیدا کنند.