سهم مجموع صنایع تولید مواد و محصولات شیمیایی و تولید محصولات لاستیکی و پلاستیکی از تولید و اشتغال بخش صنعت به ترتیب حدود 22 و 16 درصد است.
صنایع پاییندستی پتروشیمی، سهم مهمی در تولید و اشتغال را به خود اختصاص میدهند. اما همواره با چالشهایی مواجهاند. مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی با توجه به موضوع اصلی چالشها و راهکارهای رونق تولید در سال 1398 روی صنایع پاییندستی پتروشیمی تمرکز کرده است.
طبق این گزارش، با توجه به اینکه یکی از الزامات توسعه صنایع پاییندستی پتروشیمی تأمین مواد اولیه موردنیاز این صنایع است، سهم تولیدات صنایع بالادستی پتروشیمی در تأمین نیاز بازار داخل بررسی شد. در سال 1397 از 53.3 میلیون تُن محصول پتروشیمی تولیدشده در صنایع بالادستی پتروشیمی نزدیک به 38 میلیون تُن آن قابلفروش بوده که حدود 8.5 میلیون تُن آن بهطور خالص در داخل به فروش رفت. واقعیت این است که روند تولید محصولات صنایع بالادستی پتروشیمی کشور طی سالهای اخیر همراستا با نیاز صنایع پاییندستی پتروشیمی نبوده است. بهطوریکه در مورد برخی از محصولات انحصار درفروش وجود دارد و زمانی که واردات این محصولات با چالش مواجه شود، سبب بروز التهاب در بورس کالا، افزایش سقف رقابت و بهتبع آن افزایش قیمت مواد اولیه تولیدکننده داخلی میشود. در مورد برخی از محصولات نیز که کمبود تولید در کشور وجود ندارد، گاهی به دلیل نوسان در عرضه و کنترل قیمت توسط تولیدکنندگان، سقف رقابت در بورس کالا افزایش مییابد. تفاوت نرخ ارز نیمایی و نرخ ارز غیررسمی نیز از دیگر دلایل ورود تقاضای سوداگری در بورس کالا و البته ضعف سامانه بهینیاب در غربالگری این تقاضاهاست. انتظارات تورمی، مجوز خرید محصولات خارج از بورس برای کالاهای استراتژیک، از دیگر دلایل ایجاد التهابهای مقطعی در بورس کالاست.
این گزارش همچنین می نویسد: هدفمند نبودن سیاستهای حمایتی بهتناسب ارزشافزوده، مشکلات مربوط به واردات مواد افزودنی صنایع پاییندستی، مسائل مرتبط با تعیین ارزش پایههای صادراتی، تعدد دستورالعملهای صادرشده، نوسانات نرخ ارز و بیثباتی قیمت مواد اولیه و افزایش هزینههای مبادله از دیگر مشکلات صنایع پاییندستی پتروشیمی است که در این گزارش به آنها اشارهشده است. در ادامه متناظر با هریک از چالشها راهکارهایی به تفکیک اجرایی و نظارتی و در بازه زمانی کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت ارائهشده است.
مقدار فروش داخلی محصولات پتروشیمی در داخل کشور از سال 1390 تا پایان سال 1397 بهطور متوسط سالیانه 6.3 درصد رشد داشته و از 11.86 میلیون تُن در سال 1390 به 17.7 میلیون تُن در سال 1397 افزایشیافته است. همچنین میزان صادرات نیز با متوسط رشد سالیانه 2.7 درصد از 18.2 میلیون تُن در سال 1390 به 20.3 میلیون تُن در سال 1397 افزایشیافته است.
در سال 1397 حدود 53.3 میلیون تُن محصول پتروشیمی در کشور تولیدشده است. از این مقدار محصول تولیدی حدود 38 درصد صادر، حدود 17 درصد در داخل بین مجتمعهای پتروشیمی به فروش رسیده، حدود 29 درصد در داخل مجتمعها بهعنوان محصول واسطه مصرفشده و فقط حدود 16 درصد آن معادل 8.5 میلیون تُن از 17.7 میلیون تُن فروش داخلی بهطور خالص در داخل به فروش رسیده که عمدتاً از طریق بورس معاملات آن صورت میگیرد. به عبارتی سهم صنایع پاییندستی (نهایی) از کل 38 میلیون تُن محصول قابلفروش پتروشیمی در کشور، حدود 8.5 میلیون تُن بوده است.
این در حالی است که سهم مجموع صنایع تولید مواد و محصولات شیمیایی و تولید محصولات لاستیکی و پلاستیکی از تولید و اشتغال بخش صنعت به ترتیب حدود 22 و 16 درصد است.
در نمودارهای زیر سهم صنایع پاییندستی پتروشیمی در تولید و اشتغال نسبت به مجموع صنایع تولید مواد و محصولات شیمیایی و تولید محصولات لاستیکی و پلاستیکی ارائهشده است.
