در سال ۲۰۰۰ میلادی کشورهای خاورمیانه بالغ بر ۵۰۰ هزار تن گوشت مرغ وارد کرده بودند ولی هماکنون میزان واردات آنها بالغ بر ۲ میلیون تن است. در سال ۲۰۰۸ میزان واردات گوشت مرغ به خاورمیانه برابر با واردات کشورهای شرق آسیا و روسیه بود.
آینده نگر/ مونا مشهدی رجبی /بیزینس مانیتور
افزایش جمعیت کره زمین باعث شده است تا در بسیاری از کشورها تامین غذا یک دغدغه جدی باشد ولی رشد جمعیت تنها مسئله در این بازار نیست. تغیيرات جوی که باعث شده است تولید برخی از محصولات غذایی کار دشواری باشد یک معضل جدی است. کمبود آب در بسیاری از کشورهای دنیا کشاورزی و دامپروری را به امری دشوار و بعضا غیرممکن تبدیل کرده است و بحرانهاي سیاسی هم تجارت را سختتر از قبل کرده است. فارغ از این مسائل شرایط اقتصادی هم روی سرمایهگذاری در بخش کشاورزی و دامپروری تاثیر منفی داشته است. در بسیاری از کشورها با افزایش فشارهای تورمی، مردم توان تامین نیازهای اولیه خود را ندارند و تولیدکنندگان به منظور تامین هزینههاي جاری خود چارهای جز صادرات ندارند. تمرکز روی صادرات باعث ميشود تا عرضه محصولات غذایی و دامی در داخل کشور کم شود و بازهم فشار بیشتری روی قیمت این محصولات وارد شود. خاورمیانه هم از این قاعده مستثنا نیست. این کشورها در سالهایی که قیمت نفت در بازار دچار تحول منفی یا افت زیاد ميشود با چالشهای اقتصادی روبهرو ميشوند. از طرف دیگر سیستم اقتصادی و سیاسی در اغلب کشورهای خاورمیانه به گونهای است که بازار ارز با نوسانهاي زیادی روبهرو است و این نوسانها باعث افزایش آسیبپذیری اقتصاد ميشود.
تغییرات آب و هوایی که معضلی بسیار جدی در دنیا است هم کشاورزی را سخت کرده است و تامین غذا برای کشورهای خاورمیانه را به یک چالش تبدیل کرده است. البته همواره گزینه واردات برای این کشورها وجود دارد ولی واردات هزینههاي زیادی دارد و باعث وابسته شدن اقتصاد یک کشور به خارج ميشود . به همین دلیل ضمن بهرهگیری از واردات باید روی افزایش تولید در کشورها هم سرمایهگذاری شود.
بررسی بازار گوشت در دنیا در سالهای اخیر نشان ميدهد که در این بازار یک تغییر بزرگ ایجاد شده است و آن هم صادراتمحور شدن این بازار به خصوص در کشورهای خاورمیانه است که ميتواند چالشآفرین باشد.
یکی از اصلیترین مواد غذایی در این منطقه گوشت سفید پرندگان است که سهم زیادی در سبد غذایی مردم دارد. کمتر بودن قیمت گوشت پرندگان در مقایسه با گوشت قرمز باعث شده است تا تمامی اقشار جوامع از این ماده پروتئینی استفاده کنند ولی به نظر ميرسد این بازار طی پنج سال آینده با تهدیدات بسیار جدی و بزرگی روبهرو است.
بازار جهانی گوشت پرندگان
طبق گزارش سازمان خواروبار و کشاورزی جهانی در سالهای اخیر بازار گوشت سفید پرندگان نشانههایی از افول را نشان داده است. افول در نرخ رشد تولید گوشت پرندگان به خصوص مرغ که در سالهای اخیر به اصلیترین ماده غذایی مصرفی در میان مردم تبدیل شده است. تقاضا برای این ماده غذایی در کشورهای خاورمیانه و کشورهای در حال گذار بیش از دیگر کشورها رشد کرده است که دو دلیل برای این تغییر ذکر شده است. اول رشد قیمت گوشت قرمز که باعث شد تا تقاضا برای گوشت مرغ به عنوان گوشت جایگزین بیشتر شود و دوم رشد اقتصادی در کشورهای در حال گذار که باعث افزایش درآمد قابل استحصال مردم شده است و تقاضا برای گوشت را در این کشورها بیشتر کرده است.
طبق آمارهای ارائه شده توسط سازمان فائو متوسط نرخ رشد تولید گوشت پرندگان که در اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوایل قرن بیست و یکم میلادی به اوج خود رسیده بود، در سالهای اخیر با سرعت زیادی کاهش پیدا کرده است که این مسئله باعث نگرانی سازمانهایی شده است که به موضوع تامین غذای مردم دنیا رسیدگی ميکنند. طبق این گزارش اگر تغییر الگوی تولید به دلیل وضعیت محیط زیست باشد باید هرچه زودتر برای اين بحران چارهای اندیشید. اما نکته مهمتر گزارش اینجاست که با وجود افت نرخ رشد تولید سالانه گوشت مرغ در دنیا، درآمد صادراتی حاصل از این بخش از سال ۲۰۱۱ تاکنون تقریبا بدون تغییر باقی مانده است و این نشان ميدهد که برای تامین نیاز شماری از مصرفکنندگان در دنیا که اغلب در کشورهای صنعتی و توسعهیافته ساکن هستند، نیاز شمار زیادی از مردم در کشورهای در حال توسعه پاسخ داده نمیشود.
خطر شیوع بیماری آنفلوانزای پرندگان در بسیاری از کشورهای دنیا، تغییر سیاستهای تجاری در شماری از کشورهای صنعتی و ایجاد ممانعت از صادرات آزادانه مواد غذایی به خصوص انواع گوشتها، اختلال در عرضه گوشت سفید به مصرفکنندگان داخلی در شماری از کشورهای صادرکننده، در کنار نوسانات بازار ارز در اقتصادهای در حال گذار دنیا باعث شد تا بازار جهانی این ماده غذایی ظرف پنج سال آینده بازاری پرچالش پیشبینی شود. چالشهایی که ميتواند باعث تهدید سلامت انسانها شود و حتی تامین نیازهای غذایی آنها را نیز مشکلتر کند.
چالش در بازار گوشت جدی است
البته این وضعیت بحرانی تنها شامل بحران گوشت سفید پرندگان نیست بلکه بازار گوشت دنیا تا پنج سال آتی با این چالش روبهرو است و اگر برای حل بحران چارهای اندیشیده نشود، این بحران ميتواند باز هم ادامه پیدا کند. اما ریشه این بحران در کجاست؟ مطالعات نشان داده است در سالهای آتی ما شاهد افزایش میزان تولید گوشت در دنیا خواهیم بود و میزان تقاضا هم ثابت باقی ميماند. در سال ۲۰۱۹ تولیدکنندگان بزرگ گوشت در دنیا یعنی کشورهای برزیل و امریکا فضای مساعدی برای تولید خواهند داشت و بدون شک تولیدشان رشد ميکند. نرخ رشد اقتصادی در کشورهای صنعتی در سال ۲۰۱۹ مثبت است و همین مسئله موجب رشد تقاضا ميشود. از طرف دیگر احتمال شیوع بیماریهاي پرندگان در این سال کم است.اما از سال ۲۰۰۸ تاکنون، گوشت سفید پرندگان اصلیترین و مهمترین گوشت در بازارهای صادراتی دنیا است. جالب اینجاست که تا سال ۲۰۰۸ یعنی سالی که رکود اقتصادی در دنیا ایجاد شد، تمایل برای مصرف گوشت قرمز بیشتر بود و حجم و ارزش صادراتی آن هم بالاتر بود ولی از سال ۲۰۰۸ به بعد حجم و ارزش صادراتی گوشت سفید افزایش پیدا کرد. به خصوص در میان کشورهای در حال گذار که میزان مصرف آنها به دنبال رشد قدرت خریدشان بیشتر شده است.
طبق گزارش وزارت کشاورزی امریکا در سال ۲۰۱۸ میلادی ۱۱.۲ میلیون تن گوشت مرغ در دنیا صادر شده است که حتی از صادرات گوشت گاو هم بیشتر بود. در این سال حجم صادرات گوشت گاو برابر با ۱۰.۶ میلیون تن گزارش شده است. این استقبال زیاد از گوشت مرغ در بازارهای جهانی باعث شده است تا بسیاری از تولیدکنندگان به جای توجه به بازارهای داخلی، اقدام به صادرات آن کنند و اغلب تولیدکنندگان در کشورهای خاورمیانه هم در این دسته قرار ميگیرند.
بازار صادراتی داغ است
پیشبینی ميشود استقبال از این محصول در بازارهای بینالمللی همچنان بالا خواهد بود. طبق مطالعات واردات گوشت مرغ در کشورهای افریقایی، بخشهایی از امریکای لاتین، آسیای شرقی و حتی خاورمیانه رشد ميکند زیرا کشورهای خاورمیانه در این سالها با کمبود جدی گوشت مرغ روبهرو ميشوند به خصوص که در کشورهای خاورمیانه گوشت مرغ اصلیترین گوشت پرنده مصرفی است و گوشت دیگر پرندگان چندان مورد استقبال مصرفکنندگان قرار ندارد. طی یک دهه اخیر واردات گوشت مرغ به خاورمیانه رشد زیادی کرده است و هماکنون بزرگترین واردکننده گوشت مرغ در دنیا محسوب ميشود. دلیل این مسئله را ميتوان در رشد تقاضا و شمار دیگری از تغیرات ساختاری مشاهده کرد. در سال ۲۰۰۰ میلادی کشورهای خاورمیانه بالغ بر ۵۰۰ هزار تن گوشت مرغ وارد کرده بودند ولی هماکنون میزان واردات آنها بالغ بر ۲ میلیون تن است. در سال ۲۰۰۸ میزان واردات گوشت مرغ به خاورمیانه برابر با واردات کشورهای شرق آسیا و روسیه بود.
در طرف دیگر معادله کشور روسیه قرار دارد که پیش از سال ۲۰۰۸ یکی از واردکنندگان بزرگ مرغ در دنیا بود ولی از سال ۲۰۰۸ تاکنون به یک صادرکننده خالص تبدیل شده است و همانطور که در نمودار مشاهده ميشود وارداتش با سرعت زیادی کاهش یافته است. البته در کشورهای اروپای غربی هم ما شاهد افت واردات گوشت مرغ در سالهای اخیر بودیم ولی این کاهش چندان زیاد نیست.
مانع اصلی رشد تولید چیست؟
در شرایطی که تقاضا برای گوشت مرغ در خاورمیانه با سرعت زیادی رشد کرده است، این سوال ایجاد ميشود که چرا در این کشورها روی تولید گوشت مرغ سرمایهگذاری نمیشود؟ آیا مانعی جدی در این راه وجود دارد؟
اصلیترین و مهمترین مانع افزایش تولید گوشت مرغ در خاورمیانه کمبود آب است. این منطقه همیشه از نظر میزان تولید گوشت مرغ در وضعیت بدی قرار داشته است زیرا واقع شدن در بخشهای خشک دنیا مانع از دسترسی آنها به آب کافی برای تولید محصولات کشاورزی و دامی است. از طرف دیگر کمبود زمینهاي مورد استفاده برای تولید محصولات کشاورزی، وابستگی به واردات برای تامین غذای مرغداریها و در نهایت نرخ بالای مرگ و میر مرغها به دلیل بالا بودن شیوع بیماریهاي مربوط به آنها و در نهایت هزینه بالای تولید به دلیل بالا بودن هزینه سرد نگه داشتن مرغداریها در کشورهایی که اغلب در منطقه بسیار گرم دنیا واقع شدهاند، همگی مانع اصلی رشد تولید مرغ برای مصرف در خاورمیانه است.
حال تصور کنید این موانع در وضعیتی که دنیا به سمت گرمتر شدن حرکت ميکند و سطح بارندگیها در دنیا رو به افول است، چه وضعیتی خواهد داشت. شاید به همین دلیل باشد که در مورد تغییر الگوی غذایی و عدم سرمایهگذاری برای تولید محصولات کشاورزی و دامی خاص که نیاز به آب زیادی برای تولید دارند، صحبت ميشود. برای حل مشکلات غذایی دنیا، یک راه تلاش و سرمایهگذاری برای افزایش تولید است ولی راه دیگری هم وجود دارد و آن هم تغییر الگوی مصرفی مواد غذایی است که ميتواند سریعتر از راه اول معضلات را برطرف کند.