گزارش از بلایای طبیعی سال‌های اخیر ایران

در محاصره...

یزدان مرادی/آینده نگر

ایران جزو 10 کشور نخست دنیا از نظر میزان وقوع بلایای طبیعی است؛ همین خبر نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد بخش مهمی از درآمد ایران باید صرف پیشگیری یا رفع پیامدهای بلایای طبیعی شود؛ همان حادثه‌هایی ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌که به دلیل عدم آمادگی قبلی انسان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ برای مواجه با آنها، بلا خوانده می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شوند. در ایران سیل، زلزله و طوفان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌جزو پرتلفات‌ترین بلایای طبیعی به شمار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌روند. جدیدترین نمونه آن، سیل فروردین 98 در 15 استان کشور بود که حدود 70 کشته برجای گذاشت و خسارت 6 هزار میلیارد تومانی را به اقتصاد کشور تحمیل کرد. نابودی زیرساخت‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شهری و روستایی و از بین رفتن خانه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ و مراکز اداری از مهم‌ترین پیامدهای اقتصادی بلایای طبیعی است. خسارت‌هایی ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌که دولت برای جبران آنها باید از منابع خود خرج کند. این در حالی است که به گفته رئیس کل بانک مرکزی، حجم خسارت‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سیل بر زیرساخت‌ها، منازل و دارایی‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مردم، بخش کشاورزی و دام‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ به اندازه‌ای ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است که بودجه 98 امکان پاسخ‌گویی به آن را ندارد. ناصر همتی تاکید کرد باید در کنار تسهیلات بانکی از منابع صندوق توسعه ملی استفاده شود. خبرگزاری ایسنا به نقل از فاطمه ذوالقدر، نماینده مجلس نوشته است: «رئیس‌جمهور در قالب نامه‌ای دستور برداشت 2 میلیارد یورو از صندوق توسعه ملی که معادل ریالی آن با توجه به نوسانات نرخ ارز حدود ۲۷۰۰۰ میلیارد تومان است را صادر کرده تا این مبلغ هرچه سریع‌تر به مناطق سیل‌زده اختصاص پیدا کند.» این در حالی است که ایران در سال جاری با مشکلات اقتصادی متعددی روبه‌رو ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خواهد بود که به کاهش درآمدها می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌انجامد. البته ایران به خسارت‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ناشی از بلایای طبیعی عادت دارد؛ از زلزله بم در سال 82 که حدود 1.5 میلیارد دلار زیان اقتصادی وارد کرد تا سیل اخیر. آتش‌سوزی جنگل‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ نیز سالانه صدها میلیارد تومان خسارت روی دست کشور می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گذارد در حالی که تجهیزات مناسب و پیشرفته خاموش کردن حریق در اختیار نیست. «آینده‌نگر» تعدادی از مهم‌ترین بلایای طبیعی را که ایران در سال‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گذشته با آن روبه‌رو ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شده و خسارات اقتصادی ناشی از آنها را بررسی کرده است.

  سیل فروردین 98؛ طغیان آب در 2 هزار شهر و روستا و جاده

تاریخ وقوع: فروردین 98

امدادگر در حالی که نفس‌هایش به شماره افتاده بود رو به دوربین تلویزیون کرد و گفت: «زندگی مردم زیر آب رفته. به خیلی چیزها نیاز دارند. غذا، پتو، قایق و...» اواخر اسفند 97، فقط 5 روز بارندگی در استان‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شمالی کشور کافی بود تا سیل جاری شود و خیابان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ را در اختیار بگیرد به نحوی که تنها راه تردد در شهر، قایق باشد. تصاویر خانه‌هایی ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌که تا نیمه در آب فرو رفته بودند، بیشترین بازخوردها را در فضای مجازی به خود اختصاص داده بود. از 29 اسفند 97 به این سو طی 5 روز، 300 میلی‌متر بارش در استان‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شمالی گلستان و مازندران ثبت شد که بین 50 تا 70 درصد کل بارش سالانه این استان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ در کمتر از 5 روز بود. این شرایط باعث جاری شدن سیل بی‌سابقه شد به نحوی که 13 نفر جان خود را از دست دادند، حدود 10 هزار خانه در گلستان و 6500 خانه در مازندران تخریب و حدود 3500 میلیارد تومان نیز به بخش کشاورزی این دو استان خسارت وارد شد. سیل به بخش‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دیگر از جمله دامداری و پرورش ماهی نیز خسارات قابل توجهی وارد کرده بود. در استان گلستان، تعداد ۵۹۴ هزار و ۵۰۰ قطعه نیمچه مرغ گوشتی، ۷۸ هزار قطعه مرغ مادر و تخم‌گذار، ۲۴۴۴ راس دام سبک و ۶۲ راس دام سنگین تلف شدند. ۵۰۰ هکتار مزرعه پرورش آبزیان نیز خسارت دید. همچنین در استان مازندران ۷۶ هزار قطعه مرغ مادر، ۸۷ هزار قطعه مرغ گوشتی، ۸ هزار قطعه مرغ بومی، ۵۸ راس دام سنگین، ۱۳۰۹ راس دام سبک و ۵۶۸۰ کلنی زنبور عسل از بین رفت. آمارها نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داد شهرهای آق‌قلا و گمیشان، بیشترین خسارت را از سیل دیده بودند. ششم فروردین، قایق حامل نیروهای مردمی که برای جلوگیری از نفوذ آب به شهر گمیشان تلاش می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کردند، واژگون شد و 6 نفر جان خود را از دست دادند. چند روز پس از سیل، ساکنان برخی مناطق آسیب‌دیده برای جلوگیری از ورود آب رودخانه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ به خانه‌هایشان با کیسه‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شن، مانعی دورتادور خانه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ چیدند. علت اصلی وقوع سیل در گلستان، پر شدن سدهای گلستان و وشمگیر، لایروبی نکردن مصب رودخانه‌ها و محدود بودن خروجی آب به سمت دریا اعلام شد. سیل گلستان اما تازه شروع ماجرا بود؛ بارندگی‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شدید به مرور حدود 2 هزار شهر، روستا و جاده‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ایران را در بر گرفت و میزان تلفات جانی و خسارات مالی را افزایش داد.

پنجم فروردین 98، چند کلیپ کوتاه از سیل در دروازه قرآن شیراز مخابره شد که ده‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ دستگاه خودروی سواری را غوطه‌ور در جریان خروشان سیل نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داد. چند ساعت بعد اعلام شد سیل شیراز که پس از 10 دقیقه بارش جاری شده، جان 21 نفر را گرفته و 119 نفر را هم مصدوم کرده است. بارش بی‌وقفه و شدید باران به نحوی بود که به‌یکباره ۱۸ میلی‌متر آب در مدت ۱۰ دقیقه بارید و باعث به راه افتادن سیلاب از کوه‌های اطراف شیراز به سمت دروازه قرآن در شاهراه ورودی شمال شیراز شد. این سیل اتومبیل‌های پارک شده و در حال تردد در دروازه قرآن را تا مسافتی با خود برد و بر روی هم انباشت. رئیس مرکز اطلاعات و کنترل ترافیک پلیس راهور ناجا اعلام کرد که طغیان مسیل در شیراز بیش از ۲۰۰ خودرو را با خود برد. در نتیجه سیلاب دوم، در محلات شرق شیراز از جمله محله سعدی خانه‌های بیشتری آسیب دید و دچار آب‌گرفتگی شد. براساس آمارهای اعلام‌شده، بیشترین خسارت به بافت مسکونی شیراز در منطقه شهرک سعدی شیراز، بلوار هفت‌تنان، منازل حاشیه دروازه قرآن و بلوار قرآن و خیابان‌های منشعب از آن بر جای ماند. بیش از ۹ هزار و ۵۰۰ واحد مسکونی و تجاری استان فارس بر اثر بارش‌ باران و جاری شدن سیل آسیب دیده است که از این تعداد یک هزار و ۹۴۰ واحد به تجدید بنا و ۳ هزار و ۷۰۲ واحد به تعمیر نیاز دارند. در شهر شیراز ۲۸۳ واحد سیل‌زده باید بازسازی شود و ۲۹۷ واحد نیازمند تعمیرات است و بیشترین خسارت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ به ساکنان شهرک سعدی وارد آمده است. در روستاها نیز ۴ هزار و ۲۹۸ واحد به تعمیر نیاز دارند و ۳ هزار و ۲۸۵ واحد باید بازسازی شوند. سیل در بخش تجاری نیز ۸۵ واحد را در استان فارس تخریب کرد و ۲۳۷ واحد نیز نیازمند تعمیرات جدی شد. علت اصلی جاری شدن سیل در دروازه قرآن شیراز به اقدامی نادرست در 15 سال پیش برمی‌گردد. آن زمان خندقی کنار دروازه قرآن وجود داشت که شهرداری آن را با نخاله و ریختن آسفالت پر کرد و عملا مسیر عبور سیلاب را مسدود کرد.  به گفته کارشناسان شهرسازی علاوه بر اینکه پوشاندن مسیل برای شهرها دردسرساز است، آسفالت و سیمان کردن زمین‌های اطراف آن نیز مشکلی مضاعف در هنگام بازندگی‌های شدید ایجاد می‌کند؛ سفت شدن زمین باعث می‌شود که زمین حالت آبکشی خود را از دست بدهد و آب به اطراف سرازیر شود.

سیل اما خیال ایستادن نداشت؛ دهم فروردین‌ماه اعلام شد شش استان خوزستان، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد، ایلام، کرمانشاه و چهار محال و بختیاری تا سیزدهم فروردین به دلیل بارندگی‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شدید در خطر جاری شدن سیل قرار دارند؛ در خوزستان و لرستان وضعیت فوق‌العاده اعلام شد و ده‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ روستا دستور تخلیه گرفتند. پیش‌بینی‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ به سرعت به واقعیت تبدیل شد. ابتدا لرستان؛ این استان شرایط به مراتب وخیم‌تری نسبت به سایر استان‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سیل‌زده کشور به خود گرفت. کلیپی کوتاه از سیل در یکی از روستاهای لرستان که جریان شدید آب و بلعیده شدن خانه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ را نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داد، هزاران بار در شبکه‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اجتماعی دست به دست شد. صدای یک کودک در کلیپ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آمد که از مادرش می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پرسید: «خانه ما کدام‌یکی است؟» سیل لرستان حدود 14 کشته برجای گذاشت و براساس برآوردهای اولیه 15 هزار میلیارد تومان خسارت وارد کرد. حدود 7200 واحد مسکونی را تخریب کرد و دست‌کم 57 دستگاه پل و 250 کیلومتر راه اصلی و بزرگراه را از بین برد. استان لرستان 850 هزار هکتار اراضی زراعی دارد که بر اثر سیل 30 هزار هکتار از این زمین‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ نابود شد. همچنین 150 مزرعه پرورش ماهی استان، حدود 25 درصد از کل این مزارع تخریب شد. 55 مدرسه نیز که محل تحصیل 4 هزار دانش‌آموز بود، خسارت 100 درصدی دید. در خوزستان نیز شهرهای شمالی با سیل روبه‌رو ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شدند. به گفته وزیر کشور، شهرها و روستاهای استان‌های کرمانشاه، لرستان، خوزستان و چهارمحال و بختیاری بیش از سایر نقاط ایران دچار سیل شدند. رحمانی فضلی گفت: 400 شهر و روستای ایران در 15 استان دچار سیل و آب‌گرفتگی شد. ۷۸ جاده بین شهری و ۲۱۹۹ جاده روستایی بر اثر سیلاب مسدود شدند. وزیر کشور تعداد پل‌های تخریب‌شده را ۸۴ دهنه اعلام کرد و افزود: در ۱۵ استان درگیر در حوادث سیل اخیر ۱۴۱ رودخانه طغیان داشتند و ۴۰۹ مورد رانش زمین گزارش شده است که بیشتر رانش‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ مربوط به استان چهار محال و بختیاری بوده است. برآورد اولیه بنیاد مسکن انقلاب اسلامی از خسارت دیدن 151 هزار واحد مسکونی حکایت دارد. همچنین هلال احمر گفته است شهرها، روستاها و جاده‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کوهستانی درگیر سیلاب حدود 2 هزار مورد برآورد شده است.

وقوع سیل از ۲۶ اسفندماه در مجموع 70 کشته و ۷۶۸ مصدوم داشت که ۶۱۳ نفر از آن‌ها به مراکز درمانی اعزام و ۱۵۵ نفر به صورت سرپایی در محل درمان شدند. به گفته اورژانس ایران از مجموع افراد منتقل‌شده ۳۸ نفر در مراکز درمانی بستری شدند و ۷۰ نفر جان خود را از دست دادند. بیشترین تعداد فوتی‌ها مربوط به استان‌های لرستان با ۱۴ فوتی و استان فارس با ۲۳ فوتی بود. استان گلستان با ۸ فوتی، مازندران و همدان هرکدام با پنج فوتی، استان خراسان شمالی و کهگیلویه و بویر احمد هرکدام با سه فوتی و سایر استان‌های خراسان رضوی، سمنان، خوزستان، کرمانشاه، زنجان، قزوین، اصفهان، قم و ایلام هرکدام یک فوتی داشتند. همچنین استان‌های لرستان و فارس به ترتیب با ۲۵۶ و ۱۹۰ مصدوم بیشترین آمار مصدومیت را داشتند و پس از آن به ترتیب استان‌های خوزستان با ۹۸ مصدوم، گلستان با ۷۷ مصدوم، مازندران با ۴۹ مصدوم و سایر استان‌ها شامل استان‌های خراسان رضوی، کرمان، یزد، سمنان، تهران، همدان، کرمانشاه، قزوین، اصفهان، البرز و ایلام مجموعا ۹۸ مصدوم داشتند.

هلال احمر ایران اعلام کرده است از ابتدای جاری شدن سیل در کشور به حدود 270 هزار نفر در کل کشور امدادرسانی کرده است. 107 هزار نفر نیز تحت اسکان اضطراری قرار گرفتند. بیش از 18 هزار چادر بین سیل‌زده‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ توزیع شد و ده‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ هزار بسته غذایی نیز در اختیار خانوارهای آسیب‌دیده قرار گرفت. مردم ایران نیز مثل سایر حادثه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌ در صحنه حضور داشتند و کمک‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مالی و غیرمالی خود را در اختیار نهادهای مختلف از جمله مهم‌ترین آن هلال احمر قرار دادند. به گفته علی‌اصغر پیوندی، رئیس جمعیت هلال احمر، مردم بیش از ۶۵ میلیارد تومان به حساب­‌های این سازمان واریز کردند و اقلام تحویلی نیز بیش از ۲۵ میلیارد تومان شد. به گفته پیوندی، برآوردهای اولیه نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد خسارت‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ناشی از سیل در استان‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌لرستان، ایلام، خوزستان، گلستان و مازندران بالغ بر 60 هزار میلیارد ریال است؛ امدادرسانی به شهرهای سیل‌زده همچنان ادامه دارد. این در حالی است که به مرور با فرو نشستن آب، گل و لای که گاه ارتفاعشان تا یک و نیم متر نیز می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد، خود را نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد. به گفته مسئولان این گل و لای به دلیل تراکم شدید، نیاز به دستگاه‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سنگین برای تخلیه شدن از خانه‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مردم دارد.