جمعیت جهان یکی از مهمترین دغدغههای انسانهاست. افزایش یا کاهشِ آن میتواند تأثیری جدی روی وضعیت جهان بر جای بگذارد. سازمان ملل و بسیاری از دیگر نهادها تلاش میکنند پیشبینیهایی در این زمینه داشتهباشند. اما نرخ باروری چه میشود؟
ترجمه: نسیم بنایی/ آینده نگر / منبع اصلی: اکونومیست
زنان در نیجر به طور متوسط هرکدام هفت فرزند دارند. اما در کرهجنوبی هر زن به طور متوسط یک فرزند دارد. اندازه جمعیت جهان در آینده بستگیِ زیادی به این مسئله دارد که عادت فرزندآوریِ زنان در نیجر شبیه به زنان در کرهجنوبی بشود. اگر زنان در کشورهایی که نرخ باروری در آنها بالاست همچنان فرزندان زیادی به دنیا بیاورند، جمعیت افراد در جهان بسیار زیاد خواهد شد. اما اگر دست از باروری بردارند میتوان انتظار داشت که جمعیت جهان نیز در مسیر نزولی قرار بگیرد.
پیشبینیهای سازمان ملل اینطور نشان میدهد که نرخ باروری به مرور کاهش پیدا خواهد کرد ولی امید به زندگی بالا خواهد رفت. به همین خاطر است که پیشبینی میشود جمعیت جهان از 7.7میلیارد نفرِ امروز به 11.2میلیارد نفر در سال 2100 برسد. البته این بهترین تخمین است؛ طبق برآوردهای سازمان ملل به احتمال 95 درصد جمعیت تا آن سال بین 9.6میلیارد تا 13.2میلیارد نفر خواهد بود. اما این رشد چه تأثیراتی بر جای خواهد گذاشت؟ عدهای میگویند افزایش جمعیت جهان برابر با فجایع زیستمحیطی است. اما عدهای دیگر معتقدند میلیاردها مغز جدیدی که به جمعیت جهان اضافه خواهند شد میتوانند به بشریت کمک کنند تا راهکارهایی برای مسائل و مشکلات خود بیابد.
اما اگر این پیشبینیها اشتباه باشد چطور؟ برخی از جمعیتشناسان میگویند سازمان ملل در برآوردهای خود کاهشِ ناگهانیِ نرخ باروری را نادیده گرفتهاست. در واقع تا همین حالا هم نرخ باروری کاهش زیادی را تجربه کردهاست. دادههایی که مربوط به پیش از انقلاب صنعتی است آنقدر دقیق نیست اما به وضوح نشان میدهد که در مورد برخی از کشورها نظیر امریکا، زنان به طور متوسط هفت فرزند یا حتی بیشتر به دنیا میآوردهاند. نرخ باروری جهانی تا سال 1960 به پنج سقوط کرد. امروز این نرخ به 2.4 رسیدهاست. این نرخ تنها کمی بالاتر از نرخ معمول که 2.1 است به شمار میآید. با نرخ 2.1 جمعیت میتواند ثابت بماند. یعنی هر نسل جایش را به نسل بعدی میدهد. دلیل اینکه این نرخ بالای 2 است نیز این است که هر بچهای که متولد میشود بزرگ نخواهد شد.
*عدم تعادلِ نرخ باروری
نرخ باروری در کشورهای حوزه OECD برابر با 1.7 است. این نرخ در کشورهای با درآمدِ متوسط نزدیک به 2.3 است. اما در کشورهای فقیر نرخ باروری هنوز بالاست و میتواند سوخت لازم را برای رشد جمعیت فراهم کند. برای مثال نرخ باروری در آفریقا برابر با 4.8 است. به این ترتیب تنها کشورهای فقیر هستند که هنوز نرخ باروری بالا را دارند.
اخیراً آفریقا نیز با کاهش نرخ باروری مواجه شده اما این کاهش کمتر از حد انتظار بودهاست. اگر رویه افزایش جمعیت در آفریقا به همین شکل ادامه پیدا کند باید انتظار افزایش جمعیت آینده جهان را داشتهباشیم. البته برخی از کارشناسان میگویند این امر اتفاقی است و نرخ باروری در آفریقا کاهش پیدا خواهد کرد.
مدلهایی در زمینه پیشبینی نرخ باروری وجود دارند که تحصیلات و آموزش زنان را مد نظر قرار میدهند. بر اساس این مدلها، پیشبینیهای متفاوتی درباره نرخ باروری میشود. برای مثال طبق یکی از این پیشبینیها جمعیت جهان در سال 2100 برابر با 12میلیارد نفر خواهد بود. برخی از پیشبینیها نیز میگویند جمعیت جهان تا سال 2075 روند صعودی خواهد داشت اما بعد از آن رویه نزولی را در پیش خواهد گرفت. طبق این پیشبینی جمعیت جهان به 9میلیارد نفر میرسد و بعد دوباره به 7میلیارد نفر سقوط خواهد کرد. سناریوهای مختلفی در رابطه با جمعیت جهان در این زمینه وجود دارد.
مرگ کودکان در مناطقی مانند نیجر امری طبیعی است که باید مد نظر قرار بگیرد. زنان بابت تعداد فرزندانی که سالم به دنیا میآیند و زنده میمانند به خود میبالند. آنها امید دارند که بچههای زیاد به دنیا بیاورند. اما همیشه اینطور نمیشود. به هر حال این هم مسئلهای است که باید مورد توجه قرار بگیرد. بسیاری از این زنان در مناطقی زندگی میکنند که شرایط برای زیست بسیار دشوار است اما باز هم تمایل به فرزندآوری دارند و به همین خاطر نرخ باروری آنها بالاست. البته اخیراً بچهها در شرایط بهتری بزرگ میشوند و شاید آیندهای متفاوت از مادران خود داشتهباشند. یعنی شاید نخواهند این تعداد بچه به دنیا بیاورند. برای مثال وقتی از آنها میپرسید: «بزرگ که شدی قصد داری چهکار کنی؟» یا میگویند پزشک و یا میگویند مهندس. ظاهراً برای آنها آینده به شکل دیگری تعریف شدهاست.