یکی از تحولات چشمگیر پس از پیروزی انقلاب اسلامی، توسعه بخش پالایشگاههای کشور بوده است؛ بهطوریکه بر اساس آمارهای موجود در عملکرد این حوزه، ظرفیت اسمی پالایشگاهها و تولید پنج فراورده اصلی طی سالهای 1395-1357 بهصورت سالیانه حدود 2.7 درصد رشد داشته است. در جدول زیر ظرفیت اسمی پالایشگاهها و تولید انواع فراوردههای بین سالهای 1357 الی 1395 ارائهشده است.
در سالهای پس از پیروزی انقلاب، ذخایر هیدروکربوری و گاز طبیعی ایران درنتیجه انجام فعالیتهای اکتشافی افزایش داشته و طی سالهای 1357 تا پایان 1395 ذخایر نفت خام از 145.94 میلیارد بشکه به 156 میلیارد بشکه رسیده است. ذخایر قابل استحصال گاز طبیعی نیز طی این دوره از 12.75 تریلیون مترمکعب، به بیش از 33 تریلیون مترمکعب افزایشیافته و از منظر مجموع ذخایر هیدروکربوری، جایگاه ممتازی در بین سایر کشورهای جهان کسب کرده است. مرکز پژوهش های مجلس در گزارشی به دستاوردهای انقلاب در حوزه های مختلف انرژی پرداخته است.
*نفت
متوسط تولید نفت خام ایران در ابتدای سال 1357، 4.3 میلیون بشکه در روز بود، اما با آغاز جنگ تحمیلی این رقم تا حدود زیادی کاهش یافت و باعث وقوع شوک دوم نفتی در جهان شد. با آسیب دیدن تأسیسات نفتی ایران در اثر بروز جنگ تحمیلی، روند کاهشی تولید نفت ادامه داشت، بهطوریکه پس از جنگ در سالهای 1369 تا 1370 تولید نفت ایران به 3.5 میلیون بشکه در روز رسید. این رقم در سال 1387 به حدود 4.4 میلیون بشکه در روز افزایش یافت؛ اما در سال 1392 به دلیل شدت یافتن تحریمهای خصمانه غرب، تولید نفت کشور با کاهش زیادی همراه شد.
در سالهای 1394 و 1395 (دوره پسابرجام) تولید نفت خام کشور روند افزایشی به خود گرفت و متوسط آن در اردیبهشتماه 1396، به حدود 3.86 میلیون بشکه در روز رسید. این میزان در سه ماه نخست سال 1397 حدود 3.8 میلیون بشکه در روز برآورد شده است. در جدول زیر روند تغییرات برخی شاخصهای کلیدی صنعت نفت کشور طی سالهای 1397 -1357 بهاختصار ارائهشده است.
پس از شوک نفتی سال 1980 میلادی و کاهش چشمگیر تولید نفت ایران، رفتهرفته در دهه 1990 رتبه ایران در میان کشورهای منطقه ارتقا یافت. سیر تحولات سطح تولید نفت ایران در مقایسه با کشورهای منطقه طی دهههای 2000 تا 2010 با روند رو به رشد همراه بوده و ایران پس از عربستان در میان کشورهای منطقه در رده دوم قرار داشته، اما بهواسطه و عوامل بازدارندهای نظیر تحریمها، این روند بهکندی پیش رفته است. بهطوریکه عراق از ایران پیشی گرفته و سطح تولید نفت این کشور در سال 2018 به بیش از 4.6 میلیون بشکه در روز رسیده است.
*فراوردههای نفتی
یکی از تحولات چشمگیر پس از پیروزی انقلاب اسلامی، توسعه بخش پالایشگاههای کشور بوده است؛ بهطوریکه بر اساس آمارهای موجود در عملکرد این حوزه، ظرفیت اسمی پالایشگاهها و تولید پنج فراورده اصلی طی سالهای 1395-1357 بهصورت سالیانه حدود 2.7 درصد رشد داشته است. در جدول زیر ظرفیت اسمی پالایشگاهها و تولید انواع فراوردههای بین سالهای 1357 الی 1395 ارائهشده است.
بررسی آمار نشان میدهد که تولیدات پالایشگاهی کشور در طول سالهای پس از انقلاب روند رو به رشدی یافته است. تولید کل پنج فراورده اصلی پالایشگاههای کشور در سال 1357 حدود 99.74 میلیون لیتر در روز بوده درحالیکه این رقم در سال 1395 به 270.1 میلیون لیتر در روز رسیده است. همچنین در سال 1357 تنها پنج پالایشگاه در کشور فعال بود که امروز این تعداد به 9 پالایشگاه افزایشیافته است.
*گاز
در سال 1357 تولید گاز کشور روزانه به 144 میلیون مترمکعب میرسید که از این میزان 41 درصد به مصرف داخلی و صادرات اختصاص داشت و 59 درصد باقیمانده سوزانده میشد. این در حالی است که میزان گاز تولیدی کشور در سال 1396، به روزانه 845.8 میلیون مترمکعب رسیده است. جدول زیر روند تغییرات برخی از شاخصهای کلیدی بخش گاز طی سالهای 1357 الی 1396 را نشان میدهد.
در سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، فقط پنج شهر کشور بهطور بسیار محدود از شبکه گاز شهری برخوردار بودند و تعداد خانوارهای تحت پوشش گاز طبیعی 51 هزار مشترک بوده که این میزان در سال 1387 به حدود 11 میلیون مشترک رسیده و این رقم در پایان سال 1396 به 21.7 میلیون افزایشیافته است. همانطور که در جدول 5 ارائهشده، خطوط شبکه گاز احداثشده تا پایان سال 1357 فقط 2900 کیلومتر بوده که این رقم در سال 1396 به بیش از 323 هزار کیلومتر افزایشیافته است.
*برق
برقرسانی را میتوان یکی از افتخارآمیزترین فعالیتهای اقتصادی انقلاب اسلامی قلمداد کرد. در حال حاضر، 100 درصد ساکنان شهرها و 100 درصد ساکنان روستاهای بالای 20 خانوار از نعمت برق برخوردارند و این امر در تمام خاورمیانه و آسیا بینظیر است. خلاصه وضعیت صنعت برق کشور را طی سال 1357 الی 1397 در جدول 6 ارائهشده است.
همانطور که در جدول فوق نشان دادهشده است در سال 1357 قدرت نامی نیروگاههای کشور 7024 مگاوات بوده که این رقم در سال 1396 بیش از یازده برابر افزایش داشته است. تعداد روستاهای برقدار شده طی این 40 سال تقریباً 13 برابر شده و از 4367 عدد روستا در سال 1357 به 57030 در سال 1396 رسیده است. همچنین تعداد مشترکان برق 32 برابر شده و از 3.4 میلیون مشترک در سال 1357 به 34.8 میلیون مشترک در سال 1396 افزایشیافته است.