اشکال سرمایه که اجزای تشکیلدهنده ثروت در اقتصاد هستند عبارتاند از سرمایه خارجی، سرمایه فیزیکی، سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی.
فرزانه احمدیان یزدی، مسعود همایونیفر/ آینده نگر
توسعه مالی از موضوعات بسیار مهم در ارتباط با رشد و توسعه کشورهاي غنی از منابع است. چنانچه این کشورها با بهرهگیري از کارکردهاي اصلی توسعه بخش مالی، موجب هدایت رانت منابع به سرمایهگذاريهاي مولد و در نهایت تبدیل آنها به سایر اشکال سرمایه شوند، میتوانند رشد و توسعه پایدار در اقتصاد کشورشان ایجاد کنند. از آنجا که رانت منابع طبیعی داراي اثرگذاري متفاوتی بر انباشت اشکال مختلف سرمایه است، ارائه راهکاري در جهت بهبود نحوه این اثرگذاري میتواند براي کشورهاي دارنده این منابع مفید باشد. فرزانه احمدیان یزدی، مسعود همایونیفر، محمدحسین مهدوی عادلی، محمدعلی فلاحی و سید محمد حسینی، در پژوهشی دست به تحقیق در زمینه نقش توسعه مالی بر اثرگذاری رانت منابع طبیعی زدهاند که با همین عنوان، نتایج آن در آخرین شماره فصلنامه علمی – پژوهشی «پژوهشهای اقتصاد پولی، مالی» در دانشگاه فردوسی مشهد منتشر شده است.
***
توسعه مالی به خصوص در کشورهایی که صاحب منابع طبیعی فراوان هستند، داراي اهمیت بسزایی است زیرا رانت منابع طبیعی یکی از مهمترین منابع درآمد دولتها در کشورهاي غنی از منابع است و چنانچه بتوانند از این منابع طبیعی خدادادي و رانت حاصل از آنها در راستاي دستیابی به توسعه پایدار استفاده کنند میتوانند به رشد و توسعه اقتصادي دست یابند. بر اساس تحلیلهاي بانک جهانی، توسعه پایدار بسیار مرتبط با ثروت کل در هر کشور و شامل سرمایههای ملموس و سرمایههاي ناملموس است. سرمایههاي ملموس شامل سرمایه خارجی، فیزیکی و طبیعی (مانند نفت و گاز) و سرمایههاي ناملموس شامل سرمایه انسانی و اجتماعی است که مجموع آنها میتواند پشتوانهاي براي همه کشورها باشد.
بر اساس شواهد تجربی موجود، در دهههاي گذشته بسیاري از کشورها عمدتا با تکیه بر سرمایههاي طبیعی خود به سیاستگذاريهاي مبتنی بر رشد و توسعه پایدار میپرداختند، اما طی سالهاي اخیر استراتژي توسعهاي بسیاري از کشورها به سمت کاهش سهم منابع طبیعی در اقتصادشان تغییر کرده است. آمارهاي موجود نشان میدهند سهم سرمایه طبیعی طی سالهاي اخیر در بسیاري از کشورهاي جهان کاهش یافته است و این در حالی است که سهم سایر اشکال سرمایه و بهخصوص سرمایههاي ناملموس افزایش چشمگیري داشته است.
اشکال سرمایه که اجزاي تشکیلدهنده ثروت در اقتصاد هستند عبارتاند از سرمایه خارجی، سرمایه فیزیکی، سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی.
علت اثرگذاري منابع طبیعی بر سرمایه خارجی آن است که بسیاري از کشورهاي غنی عمدتا از طریق سرمایهگذاريهاي مالی متنوع سعی در استفاده از درآمدهاي حاصل از فروش این منابع در راستاي دستیابی به رشد و توسعه اقتصادي دارند و همین موضوع سبب مؤثر واقع شدن درآمد حاصل از این منابع بر شکلگیري سرمایه خارجی میشود. دو دیدگاه متضاد در ارتباط با نحوه اثرگذاري رانت منابع بر انباشت سرمایه فیزیکی مطرح شده است؛ نخست اينكه فراوانی منابع طبیعی منجر به کاهش انگیزه عوامل اقتصادي براي پسانداز و سرمایهگذاري شده و منجربه کاهش سرمایه فیزیکی میشود. دومین دیدگاه مطرحشده در ارتباط با اثرگذاري رانت منابع بر سرمایه فیزیکی آن است که فراوانی منابع طبیعی فرصتهاي مناسبی را براي تأمین مالی سرمایهگذاريهاي قابلتوجه در سرمایههاي حیاتی براي رشد اقتصادي فراهم میکند. بر اساس این دیدگاه، استخراج منابع طبیعی تجدیدناپذیر منجر به ایجاد رانت (سود بیش از حد معمول) میشود و اگر بهخوبی مهار و مدیریت شود، میتواند منجر به ایجاد سرمایه فیزیکی، انسانی و اجتماعی شود.
همچنین بسیاري از مطالعات نشان میدهند که رانت منابع میتواند منجربه اثرگذاري مثبت بر سرمایه انسانی شود. در حقیقت، این دسته از مطالعات نشان میدهند که کشورهاي درحالتوسعه غنی از منابع طبیعی، در بخشهاي اجتماعی عملکرد بهتري از کشورهاي فقیر از منابع طبیعی دارند. آموزش، به خصوص براي زنان در کشورهاي درحالتوسعه بیان میکند فراوانی منابع در کشورهاي غنی با انباشت سرمایه انسانی بالاتر همراه خواهد بود. از سوی دیگر، منابع طبیعی از طریق ایجاد رقابت میان گروههاي خاص که دسترسی به این منابع دارند، میتواند رفتارهاي رانتجویانهاي ایجاد کند که بر سرمایه اجتماعی اثرگذار باشد.
موضوعی که اخیرا مورد توجه قرار گرفته ارائه راهکاري جهت مدیریت منابع طبیعی از طریق بهبود رابطه رانت منابع طبیعی و انباشت اشکال مختلف سرمایه از طریق کمکردن اثر منفی یا تقویت اثر مثبت حاصل از رانت بر آنها در کشورهاي غنی از منابع است. بر اساس مطالعات انجامشده، یکی از مشکلات کشورهاي درحالتوسعه غنی از منابع طبیعی، نوسانی بودن درآمد حاصل از این منابع است که به اقتصاد این کشورها لطمات جدي وارد میسازد. از این رو، بهطور خاص یکی از توصیههایی که به این دسته از کشورها شده است، توسعه بازارهاي مالی داخلی است. به عبارت دیگر، با داشتن بخش مالی توسعهیافته امکان دستیابی به اهداف توسعهاي کشورهاي غنی از منابع طبیعی از طریق منابع طبیعیشان وجود خواهد داشت.
در مورد مفهوم توسعه مالی نیز باید گفت که از سال 2008 که براي نخستین بار گزارش توسعه مالی جهانی توسط مجمع جهانی اقتصاد منتشر شد، تعریف جدیدي از توسعه مالی ارائه شد. بر اساس تعریفی که در پنجمین گزارش این مجمع در سال 2012 ارائه شده، توسعه مالی، عوامل، سیاستها و نهادهایی است که به واسطهها و بازارهاي مالی کارآمد و دسترسی عمیق و وسیع به سرمایه و خدمات مالی منجر میشود. براساس مطالعات انجامشده در این حوزه، از هر کشوري که از سیستم مالی کاراتري برخوردار است، میتوان انتظار نرخ رشد بالاتري را داشت و رسیدن به رشد و توسعه اقتصادي مطلوب، بدون وجود نهادهاي مالی کارا و تجهیز مناسب منابع مالی، غیرممکن است. سیستمهاي مالی کارآمد میتوانند از طریق کارکردهاي خود در اقتصاد موجب تخصیص بهتر منابع و در نهایت افزایش رشد اقتصادي شوند.
در این پژوهش، بهمنظور طراحی یک الگوي کامل براي به تصویر کشیدن مکانیسم اثرگذاري رانت منابع بر انباشت اشکال مختلف سرمایه و همچنین نحوه ارتباط میان اشکال مختلف سرمایه، یک سیستم معادلات همزمان طراحی شد که تاثیر رانت منابع طبیعی بر عوامل مختلف چهار نوع شکل ثروت را دربر داشت و برای بررسی این تاثیر، از برآوردکننده علمی اسیوآر استفاده شد.
نتایج تحقیق نشان داد که رانت منابع طبیعی داراي اثرگذاري مثبت بر انباشت سرمایه خارجی است. بر اساس شواهد موجود با وجود نوسانات قابل ملاحظهاي که در روند مقدار عددي سرمایه خارجی طی دورههای مورد مطالعه وجود دارد انباشت این نوع از سرمایه طی دهه 60 و طی زمان جنگ ایران و عراق، به دلیل سیاستهاي انقباضی دولت وقت براي تأمین حداقل نیازهاي مردم، روند کاهشی چشمگیري داشته ولی از ابتداي دهه 70 شروع به افزایش کرده و با وجود کاهشی که از سال 1374 تا 1377 داشته، از سال 1377 تا 1388 روند افزایشی قابل ملاحظهاي داشته است. از سال 1388 به بعد نیز به دلیل سیاستهاي انقباضی دولت براي برطرف کردن تورم بهوجودآمده در اقتصاد و همچنین به دلیل اثرگذاري تحریمهاي نفتی و تحریمهاي بانکی، روند کاهشی به خود گرفته است. در حقیقت، یکی از دلایل مهم اثرگذاري معکوس توسعهبخش مالی بانکی بر انباشت این نوع از سرمایه، سیاستهاي دروننگر بوده که تنها توسعه ابعاد داخلی سیستم مالی ایران را هدف گرفته و توجهی به توسعه ابعاد خارجی آن نداشته است. بهعلاوه، وجود تحریمهاي بانکی نیز خود یکی از موانع اساسی بر آزادسازي مالی است که میتواند مانع بزرگی بر توسعه سیستم مالی در ابعاد خارجی آن در کشور باشد.
بر اساس برآوردهاي انجامشده براي پانزده بازه زمانی مورد مطالعه، رانت منابع طبیعی داراي اثرگذاري منفی بر انباشت سرمایه فیزیکی است. روند تغییرات سرمایه فیزیکی در ایران طی دوره مورد مطالعه نشان میدهد که طی دهه 60 داراي روند کاهشی محسوسی بوده است، اما از سال 1368 افزایش چشمگیري پیدا کرده است و این روند افزایشی تا سال 1371 ادامه یافته اما از این سال تا 1373 روند کاهشی شدیدي به خود گرفته است. از سال 1373 تا سال 1383 روند افزایشی ملایمی داشته است اما از این سال تا سال 1392 روند کاهشی ملایمی داشته است. در حقیقت با وجود آنکه طی سالهاي 1384 تا 1388 درآمدهاي نفتی قابلملاحظهاي نصیب کشور شده بود اما شواهد تجربی گویاي این واقعیت هستند که تأثیر مثبتی بر انباشت سرمایه فیزیکی در ایران طی این سالها نداشته است. عدم مدیریت ریسک در سیستم بانکی کشور و بهکارگیري درآمدهاي نفتی در پروژههاي پرریسک و بعضا با بازدهی پایین، از جمله عواملی است که منجر به اثرگذاري منفی رانت منابع طبیعی بر انباشت سرمایه فیزیکی در ایران شده است.
دستاوردهای تحقیق: توسعه مالی برای کاهش اثرگذاری منفی رانت
نتایج تحقیق نشان میدهد که رانت منابع طبیعی داراي اثرگذاري منفی بر سرمایه فیزیکی و اثرگذاري مثبت بر سرمایههاي خارجی و اجتماعی است. نحوه اثرگذاري رانت منابع بر انباشت سرمایه انسانی مختلف است، بهطوريکه در برخی دورهها مثبت و برخی دورهها منفی است. نتایج حاصل از آزمونهای علمی آماری براي هرکدام از معادلات تحقیق نشان میدهد که توسعه مالی موجب کاهش اثرگذاري منفی رانت منابع بر سرمایه فیزیکی و افزایش اثرگذاري مثبت آن بر سرمایه اجتماعی است؛ اما در مورد انباشت سرمایه خارجی و انسانی، توسعه مالی نتوانسته در راستاي بهبود اثرگذاري رانت منابع بر انباشت این دو شکل سرمایه در ایران عمل کند. در مجموع، بر اساس نتایج بهدستآمده از این مطالعه میتوان گفت که توسعه مالی بخش بانکی در ایران میتواند بهعنوان راهکاري در جهت بهرهگیري از مواهب حاصل از رانت منابع طبیعی در اقتصاد کشور مورد توجه ویژه سیاستگذاران و محققان قرار گیرد.
پژوهش: مطالعه نقش توسعه مالی بر نحوه اثرگذاري رانت منابع طبیعی بر اَشکال مختلف سرمایه در ایران