راه اندازی بورس انرژی با وجود اینکه اقدامی در کل مثبت ارزیابی می شود، ولی به اعتقاد کارشناسان در ایران زمینه های لازم برای شکل گیری آن فراهم نیست
بالاخره بعد از مدت ها انتظار برای ارائه نفت خام در بورس انرژی به نظر می رسد که به زمان موعود نزدیک می شویم و اولین محموله ششم آبان ماه در سایت بورس انرژی ایران به میزان یک میلیون بشکه عرضه خواهد شد. طبق اطلاعیه ای شرکت ملی نفت ایران آمده است:« فروش به صورت ۲۰ درصد ریالی و ۸۰ درصد ارزی خواهد بود که تسویه بخش ریالی (بر اساس نرخ تسعیر سنا) بصورت نقدی قبل از تحویل محموله و تسویه بخش ارزی به صورت اعتباری، با ارائه ضمانتنامه بانکی تعهد پرداخت ریالی معتبر از بانکهای مورد قبول شر کت ملی نفت ایران، پس از تحویل محموله صورت میگیرد.»
متقاضیان خرید جهت شرکت در معامله، باید ۱۰ درصد ارزش سفارش را به صورت ریالی به میزان پیش پرداخت قبل از عرضه به حساب اعلامی شرکت سپرده گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه واریز کنند که در صورت انجام معامله بخشی از ۲۰ درصد ریالی محسوب خواهد شد. خریداران بر اساس قیمت پایه اعلامی شرکت ملی نفت ایران که بر اساس قیمتهای معاملاتی امور بین الملل این شرکت خواهد بود، روی قیمت نفتخام رقابت می کنند که انتظار میرود ایجاد چنین فضای رقابتی منجر به کشف قیمت مناسب و شفاف شود. همچنین تحویل نفت خام به خریداران در محمولههای حداقل ۵ هزار تنی (معادل حدود ۳۵ هزار بشکه استاندارد) قابل انجام بوده و البته، خریداران می توانند با تجمیع قراردادهای خرید، نسبت به برداشت محمولههای بزرگتر اقدام کنند.
اما قیمت پایه چقدر در نظر گرفته شده است؟ و نفت چگونه تحویل می شود؟ در اطلاعیه شرکت ملی نفت ایران نوشته شده:« عرضه نفت خام به قیمت پایه هر بشکه ۷۹.۱۵دلار عرضه خواهد شد. همچنین براساس زمان بندی و شرایط تحویل، سررسید تحویل کالا منتهی به ۷ آذرماه ۱۳۹۷ و مکان تحویل فوب جزیره خارک با هدف بازارهای بین المللی و به صورت فله خواهد بود.»
راه اندازی بورس انرژی با وجود اینکه اقدامی در کل مثبت ارزیابی می شود، ولی به اعتقاد کارشناسان در ایران زمینه های لازم برای شکل گیری آن فراهم نیست و در این بین نگرانی های بسیاری وجود دارد که این اتفاق باعث شکل گیری یک رانت بزرگ شود که اتفاقا در تالار بورس و به صورت کاملا شفاف رخ دهد. موضوع عرضه نفت خام در بورس انرژی چند سالی است که مطرح بوده ولی هیچ وقت رنگ اجرایی به خود نگرفته است و حالا باید دید این بار این اتفاق و در آستانه شروع تحریم های نفتی رخ خواهد داد؟ حدود سه ماه پیش و بعد از خروج آمریکا از برجام اسحاق جهانگیری معاون اول رئیس جمهور خواستار عرضه نفت خام در بورس شد و از بخش خصوصی خواست که به این عرصه وارد شوند. در واقع دولت به دنبال آن است که با شروع تحریم ها بخشی از نفت کشور را از طریق بخش خصوصی که حساسیت های کمتری روی آن وجود دارد به فروش برساند.
اما در این میان چالش های جدی هم وجود دارد که فعالیت بخش خصوصی در این مسیر را بسیار سخت و ناهموار می کند:
1-ساختار فروش نفت: طبق ساختار وزارت نفت و قانون صرفا وزارت نفت و بخش بین الملل آن مامور فروش نفت است و از نظر قانونی برای فروش نفت از سوی بخش خصوصی محدودیت شدید وجود دارد.
2-تعیین قیمت: مکانیزم بازار سرمایه و بورس عرضه و تقاضا است و این نکته قیمت را مشخص می کند ولی طبق آن چه اعلام شده قیمت پایه را امور بین الملل شرکت ملی نفت قرار است تعیین کند و در این شرایط عملا عرضه و تقاضا نقش کلیدی ندارد و خریداران باید به قیمت مشخص شده، خرید را انجام دهند.
3- روش پرداخت و قیمت: باتوجه به قیمت جهانی نفت و اینکه گفته می شود شرکت ملی نفت ایران قیمت عرضه را حدود 75 دلار در نظر گرفته است، خریداران احتمالی باید نقدینگی بسیار زیادی برای خرید در اختیار داشته باشند که در عمل هیچ بخش خصوصی واقعی در ایران این میزان نقدینگی را در اختیار ندارد.
4- ارتباط بین المللی برای صادرات نفت: نفت خریداری شده در بورس باید صادر شود آن هم در شرایطی که تحریم های نفتی به زودی و به صورت رسمی از سوی آمریکا کلید خواهد خورد و از هم اکنون نیز آثار سوء آن مشاهد می شود؛ سوال این است که آیا ما هم اکنون در کشورمان شرکت های خصوصی واقعی که با پالایشگاه های بین المللی ارتباط داشته باشند و بتوانند نفت خریداری شده خود صادر کنند و به پالایشگاه ها بفروشند داریم؟ سوالی که پاسخ آن قطعا خیر است.
به اعتقاد کارشناسان در حال حاضر زیر ساخت های لازم برای عرضه نفت در بورس وجود ندارد و اگر دولت بر این موضوع مصر است باید مکانیزم های لازم را در این حوزه فراهم کند. چندی قبل حسین عبدهتبریزی کارشناس ارشد بورس با اشاره به طرح فروش نفت در بازار سرمایه و بورس گفت:« بورس نفت و انرژی ماهیت بین المللی دارد و اصولا هم در بورسهای کالایی مانند بورس نفت، بورس انرژی، فولاد، برق و ... مردم عادی نمیتوانند ورود کنند. در این بازارهای سرمایه معمولا کسانی درگیر میشوند که در این کسبوکارها حضور دارند و رقمهای بالایی در دستشان است. مردم عادی شناختی از بورسهای کالایی ندارند و بیشتر درگیر بورس اوراق بهادار میشوند و ما هم به مردم توصیه نمیکنیم که وارد بورس کالا و بورس انرژی شوند حتی ما به مردم توصیه میکنیم در بورس اوراق بهادار هم وارد صندوقها شوند تا در شرایط نوسانات بازار سرمایه دچار زیان نشوند.»