قدیمترها میگفتند که افراد یا قومها با اسلحه میجنگند. صنایع نظامی جهان که پیشرفت کرد، نوع جدیدی از جنگ پدید آمد: جنگ به خاطر اسلحه. اما در یک قرن اخیر با موضوعی یکسره نو روبهروییم: جنگیدن بر سر فروش اسلحه. همانطور که حدس میزنید نقش اول این داستان امریکاست.
ترجمه: نسیم بنایی/ آینده نگر / منبع اصلی: اکونومیست
همین چند ماه پیش بود که کاناداییها درباره این بحث میکردند که آیا قرارداد 12میلیارد دلاری برای تحویل ماشینهای نظامی به عربستان سعودی را اجرا کنند یا خیر. حکومت این کشور موافقت خود را با این کار اعلام کرد اما نگرانیهای منتقدان را هم با اعلام این مسئله رفع کرد که از یک معاهده بینالمللی پیروی خواهد کرد که فروش اسلحه به گروههای بدسابقه را محدود میکند.
با تمام این تفاصیل، مسائل به جهتی دیگر رفتند. این سعودیها بودند که قرارداد را به سمت عدم قطعیت بردند. پس از اینکه وزیر امور خارجه کانادا درخواست آزادی برخی زندانیان سیاسی را از طریق توئیتر اعلام کرد، حکومت سعودی اعلام کرد که تمام مبادلات جدید با کانادا را به صورت معلق درخواهد آورد. کاناداییها دیگر مطمئن نبودند که این پادشاهی هنوز هم سلاحها را میخواهد و اگر سعودیها از این معامله کنار بکشند، کشورهای بسیاری هستند که با کمال میل به آنها خواهند فروخت مثلا ترکیه، کره جنوبی یا برزیل.
در همین حال بود که کنگره امریکا به دنبال تصویب قانونی بود که بنابر آن خریداران خارجی مجبور بودند بین امریکا و روسیه یک کدام را انتخاب کنند، اما پنتاگون اشارهای محو به آنها کرد که قدرت دیپلماتیک ایالات متحده آنقدرها هم زیاد نیست. مسئولان وزارت دفاع امریکا به این رضایت دادند که برخی مشتریان به خرید خود از روسیه ادامه دهند اما به مرور زمان این مسئله را کنار بگذارند.
این مسائل نشاندهنده یک بازار سلاح غیرقابل کنترل است. تقاضای اسلحه به طور کلی رو به رشد است و عرضهکنندگان هم تعداد بیشتری پیدا کرده و سلطه قدرتهای غربی را به چالش کشیدهاند. از سوی دیگر هم خریدارانی مانند هند، عربستان سعودی، مصر و امارات متحده عربی این حق را بیش از پیش به خود میدهند که در بازار چرخی بزنند.
*کورس جنونآمیز
با اینکه اعداد و ارقام نشان میدهد که امریکا بزرگترین فروشنده اسلحه در جهان است، اما دولت این کشور اقداماتی را در دست طراحی دارد تا فروشش را بسیار بیشتر از پیش هم بکند. اگر سالهای 2007 تا 2017 را به دو وقفه 5ساله تقسیم کنیم، متوجه خواهیم شد که سهم امریکا در بازار اسلحه از 30درصد به 34درصد رسیده و این در حالی است که اندازه این بازار هم رشد 10درصدی داشته. طی این دوران امریکا به همراه نزدیکترین رقیبانش که 5 کشورِ روسیه، فرانسه، آلمان، چین و بریتانیا هستند، حدود 80درصد از کل بازار را به خود اختصاص دادهاند.
سال گذشته بریتانیا با رسیدن به سهم 12درصدی به رتبه سوم رسید و امریکا با سهم 53درصدی رکورد شکست. روسیه نیز با 16درصد در رتبه دوم قرار گرفت. علیرغم این پیشرفت و سهم بالای امریکا، این کشور با ورود کشورهای جدیدی مانند چین و از ترس پیشرفتهای تکنولوژیک این کشور، تلاش خود را برای حضور در بازار بسیار بیشتر کرده.
چین تاکنون یک خریدار عمده تسلیحات - عمدتا از روسیه- بود اما اخیرا وارد فاز فروش جدی اسلحه شده و برای خود حتی سلاحهای سنگینی مانند زیردریایی هم تولید میکند. امریکا از سوی دیگر در مورد مسائل تکنولوژیک با فرانسه در رقابت است و بسیاری از قراردادها را به این کشور باخته. از سوی دیگر مسائل حقوقی پیچیدهای در این میان وجود دارند که خرید و فروش سلاح را پیچیده میکنند. برای مثال اگر یک رادار هواپیمای فرانسوی از یک تکنولوژی سختافزاری امریکایی استفاده کند، کشور فرانسه حق فروش آن رادار به طرف سومی را ندارد. این مسئله دقیقا بر سر فروش جنگندههای رافال فرانسوی به مصر، پیش آمد.
در حالی که کشورهای بزرگی مانند فرانسه و انگلستان تا حد زیادی برای حفظ صنایع دفاعی خود نیازمند فروش جهانی هستند، کشورهای نوظهوری نظیر ژاپن و کُره و ترکیه هم سهمهایی کوچک از بازار جهانی را به خود اختصاص میدهند و شاید در آینده نزدیک برای آن غولها دردسرساز شوند.
البته نباید فراموش کنیم که معاهدات بینالمللی اجازه ساخت موشکهای دوربُرد و بالستیک به هر کشوری را نداده و مثلا هند مجبور خواهد بود که این نوع از تسلیحاتش را از امریکا یا روسیه بخرد. امریکا و روسیه دو غول فروش تسلیحات در جهان هستند که حتی اگر در تمامی مسائل دنیا با یکدیگر اختلاف نظر داشته باشند و دائما کارشان به مناقشه بگذرد، متفقالقول و متحدانه از این نیازِ هند به موشک دوربُرد حمایت خواهند کرد تا بتوانند فروش بیشتری هم داشته باشند.