آثار تحریم در بحث شکاف تولید، تا پایان این دهه ادامه خواهد داشت، زیرا حتی اگر تحریم را هم نادیده بگیریم و فرض کنیم اقتصاد با همان نرخ دهههای پیشین به رشد خود ادامه دهد، شکاف تولید تا انتهای دهه 90 کماکان منفی باقی میماند.
آینده نگر
از شکاف تولید تا بحران بهرهوری؛ همه اینها مسائلی هستند که حسن درگاهی به عنوان یکی از اقتصاددانان پرکار ایران به آن پرداختهاست. او در زمینههای گوناگون اقتصاد کشور هم در سطح سیاستگذاری و هم در سطح تحلیل آکادمیک دست داشته که شاید مهمترین این زمینهها، مبحث رشد اقتصادی است. درگاهی در مقالهای تحلیلی با عنوان «واقعیات رشد اقتصادی ایران» میگوید: «شرایط اقتصاد ایران در دو سال 91 و 92 با رشدهای اقتصادی منفی، تولید را پایینتر از سطح تولید بالقوه خود قرار داد. رشد تولید بالقوه بر اساس روند زمانی سالهای 1369 تا 1390 (سالهای قبل از تشدید تحریم) با لحاظ کردن شکست ساختاری دوره 90-86، حدوداً معادل 3.2 درصد محاسبه میشود، بنابراین در سالهای 93 و 95 اگرچه رشد اقتصادی مثبت منجر به افزایش تولید شد ولی هنوز اقتصاد با سطح تولید بلندمدت خود فاصله دارد. در این حالت که اقتصاد در مرحله بهبود و یا ترمیم است، شکاف تولید همچنان تا رسیدن به روند بلندمدت خود منفی است.»
این مسئله شکاف در تولید نقشی کلیدی در تحلیل درگاهی بازی میکند. او از شکافی که هنوز نسبت به روند بلندمدت خود منفی است، چنین نتیجه میگیرد که آنچه از رشد مثبت به ویژه در سال 95 شاهد بودیم توقف مسیر نزولی تولید است و همچنین نشان میدهد که تغییر جهت آن به سوی روند بلندمدت خود در مرحله بهبود قرار دارد. البته در اینجا او ادعا میکند که به خاطر بازار کار انعطافناپذیر ایران، کاهش تولید منجر به کاهش اشتغال نشده بلکه بهرهوری را پایین بردهاست. بنابراین در دوره بهبود، افزایش اشتغال جدید همراه با افزایش بهرهوری، سیاستهای اشتغالزایی را با مشکل مواجه میسازد. بنابراین مسیر سختی در مقابل اقتصاد است، مگر آنکه افقهای جدیدی از تولید و سرمایهگذاری پدید بیاید تا نهتنها دوره بهبود اقتصادی کوتاهتر شود و اقتصاد توان قبلی خود را بازیابد بلکه فرصت ایجاد اشتغال جدید و کاهش واقعی نرخ بیکاری نیز فراهم آید.
درگاهی در نهایت چنین ادعا میکند که آثار تحریم در بحث شکاف تولید، تا پایان این دهه ادامه خواهد داشت، زیرا حتی اگر تحریم را هم نادیده بگیریم و فرض کنیم اقتصاد با همان نرخ دهههای پیشین به رشد خود ادامه دهد، شکاف تولید تا انتهای دهه 90 کماکان منفی باقی میماند. به همین منظور است که باید از همین اکنون به فکر دوران پساتحریم و بازسازی وضعیت اقتصادی کشور هم بود.
بحران بهرهوری
یکی از مهمترین مسائلی که درگاهی به آن اشاره دارد، بحران بهرهوری است. درگاهی در بخشی از مطالعات خود و با توجه به همان انعطافناپذیری بازار کار در ایران که همزمان با کاهش تولید است، بزرگترین مشکل کنونی اقتصاد ایران را کاهشبهرهوری میداند. درگاهی تاکید میکند که تحریمهای نفتی و مالی این مسئله را ایجاد نکردهاند بلکه تنها باعث تشدید آن شدهاند. بنابراین تزریق منابع نفتی هم نمیتواند حلال این مشکل باشد. مطالعات او نشان میدهند که رشد بهرهوری از سال 1384، به عدد صفر رسیده و از سال 1391 که تحریمها تشدید شدند، حتی منفی هم شدهاست. به گفته صریح درگاهی «این مرحله از حیات اقتصادی کشور را میتوان "بحران بهرهوری" نامید که استمرار آن جز اتلاف منابع نتیجهای نخواهد داشت، زیرا در این شرایط منابع سرمایهای چندان در فرایندهای تولیدیِ مولد و اشتغالزا به کار گرفته نشده بلکه یا به صورت مصرف مستقیم آن در چارچوب سیاستهای توزیعی و برنامههای اجتماعی بلندپروازانه از بین میرود و یا در بازارهای مالی ازهمگسیخته با بخش واقعی اقتصاد، دستخوش سوداگریهای بیحاصل میشود.»
زمانی که وضعیت بهرهوری در یک اقتصاد به این شکل باشد، بار رشد تولید در بلندمدت به دوش رشد موجودی سرمایه و اشتغال میافتد و از آنجا که بازار کار نیز با مازاد عرضه روبهرو است پس نقش موجودی سرمایه در این حالت بسیار تعیینکننده خواهد بود. البته درگاهی در همینجا باز به ایرادی اشاره میکند و میگوید: «از سوی دیگر تجهیز سرمایه مورد نیازی که بتواند کاهش بهرهوری را جبران کند، اصولا نه امکانپذیر است و نه منطقی.» بنابر همین گفتهها، رسیدن به نرخ رشد بالا در اقتصاد با پیگیری سیاستهای گذشته ناممکن خواهد بود. حرکت از یک اقتصاد که در بحران بهرهوری به سر میبرد به سمت اقتصادی که پویاست و بر اصول علمی تکیه میکند نیازمند اصلاحات اساسی در مدیریت اقتصادی کشور است. مهمترین مسئله در این میان به گفته خود درگاهی «اجماع سیاستگذاران در مورد اهمیت مرحله گذار اقتصاد ایران به دوران حیات با قیمت نفت پایین است.»
حسن درگاهی
حسن درگاهی سال 1335 در شهر زنجان متولد شد. زمینه مطالعاتی و تحقیقاتی او از همان مدارج اولیه دانشگاهی چیزی بین اقتصاد و بهینهسازی سیستمها بود به همین خاطر کارشناسی خود را در رشته تحقیق در عملیات از مدرسه عالی برنامهریزی و کاربرد کامپیوتر گرفت. او سپس با تمرکز بیشتر بر اقتصاد موفق به اخذ کارشناسی ارشد برنامهریزي سیستمهاي اقتصادي از دانشگاه صنعتی اصفهان، کارشناسی ارشد اقتصاد پولی از دانشگاه منچستر انگلستان و دکتري اقتصاد کلان از دانشگاه لیورپول انگلستان شد. درگاهی در حال حاضر عضو هیئت علمی گروه اقتصاد دانشگاه شهید بهشتی است.