فضای رانتی ناشی از تفاوت نرخ ارز 42000 ریالی كه پایه محاسبه قیمت عرضه در بورس قرار می گیرد و نرخ ارز آزاد و تعیین محدودیت در سقف رقابت، دلیل اصلی جهش تقاضا در بورس کالاست.
بازار محصولات پتروشيمي در نيمه اول سال 1397 با التهاب همراه بود. همچنین در 5 ماه اول امسال، قیمت محصولات پتروشیمی با افزایش مواجه بود و در عین حال، عرضه محصولات پتروشیمی در بورس کالا با کاهش همراه بود. مرکز پژوهش های مجلس در گزارشی به بررسي وضعيت محصولات پتروشيمي در بورس کالا و شناسايي دلایل عدم تعادل شديد اين بازار به ويژه در حوزه محصولات پليمري پرداخته است.
این گزارش می نویسد: براساس آمار موجود در پنج ماهه نخست سال 1397 تقاضاي محصولات پليمري نسبت به مدت مشابه سال قبل سه برابر شده است. اين در حالي است كه بررسي پروانه هاي بهره برداري صادره در برخي از صنايع پايين دستي پتروشيمي در سه ماهه اول سال 1397 نشان از رشد منفي آن نسبت به مدت مشابه سال قبل دارد. همچنين ميزان توليد کالاهای منتخب صنعتي پايين دستي پتروشيمي در سه ماهه اول سال 1397 تغيير چنداني نداشته و در مواردي هم كاهش داشته است. به عبارتي بخش زيادي از محصولات پليمري عرضه شده در بورس کالا به عنوان مواد اوليه توليدات داخلي به مصرف نرسيده است (حدود 60 درصد) و به صورت غيررسمي صادر و يا احتكار شده است.
نتايج اين مطالعه نشان مي دهد كه فضاي رانتي ناشي از تفاوت نرخ ارز 42000 ريالي كه پايه محاسبه قيمت عرضه در بورس قرار مي گيرد و نرخ ارز آزاد و تعيين محدوديت در سقف رقابت، دليل اصلي جهش تقاضا در بورس کالاست. به عبارت ديگر نتايج اين مطالعه حاكي از آن است كه دستورالعمل وزارت صمت درخصوص تنظيم بازار محصولات پتروشيمي مورخ 1/5/1397، به شدت آثار نامطلوبي بر بازار داشته و با دامن زدن به تقاضاي سوداگري بر شكاف هرچه بيشتر عرضه و تقاضاي محصولات پتروشيمي به ويژه محصولات پليمري افزوده است. اين در حالي است كه تجربه سال هاي گذشته و شواهد موجود نشان داده است كه با ابزارهاي نظارتي و كنترلي نمي توان از بخش توليد و فعالان واقعي اقتصاد در مقابل آثار مخرب اين فضاي ناسالم حمايت كرد و امكان انتقال رانت به انتهاي زنجيره يا صنايع پايين دستي و درنهايت مصرفكنندگان تقريباً غيرممكن است.
علاوه بر این در بخش عرضه محصولات پتروشيمي نيز مقدار عرضه در پنج ماهه اول سال 1397 نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود 17 درصد كاهش داشته است كه بايد با رعايت كف عرضه به تفكيك گريدهاي مورد نياز صنايع داخلي و به صورت مداوم توسط صنايع بالادستی پتروشيمي از ايجاد تلاطم در بازار جلوگيري شود.
این گزارش ادامه می دهد: «اجراي همزمان و يكپارچه اقدامات پيشنهادي ازجمله اجتناب از هرگونه مداخله قيمت گذاري در بورس کالا؛ الزام عرضه كنندگان به رعايت كف عرضه به تناسب نياز داخل؛ حذف رانت نرخ تسعير ارز 42000 ريالي از ابتداي زنجيره تا انتهاي زنجيره توليد محصولات پتروشيمي و صنايع پاييندست آن؛ اتخاذ روش هاي كنترلي مناسب تر توسط سايت بهين ياب وزارت صمت و تدوين بسته حمايتي از واحدهاي آسيب پذير صنعتي و توليدي كشور، به عنوان مهمترين راهكارها براي بهبود شرايط فعلي توصيه مي شود.»
