اگر فضا برای انتشار اخبار جعلی تداوم یابد اساساً همه برنامههای دولت و همه کنشهای فکری و فرهنگی روشنفکران با مشکل و حتی بحران روبهرو خواهد شد.
پورمحمدی املشی/ عضو هیئت علمی دانشگاه بینالمللی امام خمینی/آینده نگر
1- اخبار جعلی (fake news) به همه خبرهایی گفته میشود که واقعیت ندارد اما برای جهت دادن به افکار عمومی جامعه یا بخشی از اقشار جامعه بیان میشود. بیان و انتشار اخبار جامعه نیازمند شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است که در جامعه وجود داشته و دارد. وقتی شرایط جامعه بهگونهای باشد که خبرهای جعلی خریدار دارد، شنونده میپذیرد یا بخشی از آن را میپذیرد یا حتی برای شنیدن و جستوجو کردن آن وقت میگذارد در چنین شرایطی راویان و منتشرکنندگان اخبار جعلی اقدام میکنند و جامعه را به سمتی هدایت میکنند که با اهداف آنان هماهنگ است.
ساختن خبر جعلی مانند هر اقدام دیگر برای دستیابی یا رسیدن به اهدافی صورت میگیرد هیچ جملهای بیهدف نیست گاهی اهداف این اخبار جعلی آنی و زودرس است و گاهی نیز بلندمدت و روشمند خواهد بود. همچنین گاهی اخبار جعلی برای رسیدن به اهداف سیاسی یا اجتماعی است یا برای رسیدن به منافع اقتصادی. آنچه در این زمینه قابلتأمل است اینکه زمانی این اخبار رواج پیدا میکنند که اعتماد و اعتباری برای اخبار رسمی و معمول وجود ندارد یا ضعیف شده است. در چنین شرایطی میتوانند با تولید و انتشار اخبار جعلی به کنشهای سیاسی و اقتصادی و... جامعه جهت بدهند و آن را به مسیری هدایت کنند که دوست دارند و با اهداف آنان سازگار است.
2- خبرهای جعلی توسط افرادی طرح میشود که اهداف شخصی یا گروهی را دنبال میکنند. گاهی طراحان و منتشرکنندگان اخبار جعلی محفلهای غیررسمی میتوانند باشند و گاهی این اخبار توسط احزاب و گروههایی مطرح میشوند که در رقابتهای سیاسی شکستخوردهاند و برای اینکه بتوانند در مدیریت اجرایی جامعه اخلال ایجاد و رقیب را دچار بحران کنند اقدام به انتشار اخبار جعلی میکنند. البته این نوع اخبار در شرایط بد اقتصادی یا اجتماعی حزب حاکم بیشتر ظهور و بروز خواهد داشت. گاهی اخبار جعلی در سطح یک منطقه یا استان خواهد بود و گاهی نیز اخبار در سطح ملی یا فراملی طرح میشود. اما آنچه امروزه اهمیت دارد این است که محدود به گروه خاصی نیست حتی احتمال دارد گاهی گروه حاکم برای پوشش دادن ناکامیها یا ضعفهای خود از اخبار جعلی استفاده کند.
3- اگرچه اخبار جعلی سابقهای پیش از پیدایش و شروع فعالیت شبکههای اجتماعی دارد اما با پیدا شدن شبکههای اجتماعی، هم زمینههای آن بیشتر شده است هم از منظر تنوع و تکرار در جامعه رو به ازدیاد است. به خاطر اینکه ابزار چنین کاری در اختیار همگان هست. دیگر پخش خبر انحصاری نیست یا دولتی نیست. هرچند شبکههای دولتی و رسمی نیز گاهی خواسته یا ناخواسته در دامن چنین اخباری گرفتار میشوند یا خود منشأ چنین خبرهای بیاساسی خواهند بود.
4- شایعه یعنی خبری که واقعیت ندارد. و وقتی فراگیر میشود یعنی شیوع یافته است. دروغ میتواند فردی باشد یا شخصی باشد اما شایعه هم دروغ است و هم فراگیر است و از محدوده یک فرد یا یک خانواده و یا یک اداره بیشتر برد دارد. لذا تأثیر شایعه نیز بیشتر است و پیامدهای اجتماعی یک شایعه خیلی بیشتر از یک دروغ است اما اخبار جعلی هم از ویژگی دروغ برخوردار است و هم کارکرد اجتماعی، فرهنگی و... شایعه را به همراه خواهد داشت. دروغگویی در جامعه ایران رواج دارد ولی این معطوف به توده مردم ایران نیست بلکه ناشی از پیشینهای است که گروهی با دروغ و اخبار جعلی افکار عمومی جامعه را جهت دادهاند و به اهداف خود رسیدهاند ولی غافلاند از اینکه چنین رفتار اجتماعی در درازمدت مفید و مؤثر نخواهد بود. جامعه نتیجه کنش اجتماعی افراد است و کنش جمعی افراد بر مبنای اخلاق شکل میگیرد و هدایت میشود نه بر مبنای دروغ و شایعه.
5- باز تکرار میکنم انسان راستی و درستی را دوست دارد و لذت میبرد. و ایرانیان از قدیمالایام به گفتار نیک و درست شهره بودند. و همدیگر را به آن توصیه میکردند حتی در خانه، هرروزه خانوادهها و بزرگترها به کودکان و افراد خانواده راستی و درستی را تذکر میدادند و توصیه میکردند. اما چه شده است که در دهههای اخیر دروغ یا اخبار جلی در جامعه شیوع یافته است. به نظر میرسد این نتیجه عملکرد و دستاوردهای نادرست رجال رسمی و غیررسمی است و آنها باید پاسخگو باشند. نمیشود همه ابزارها در دست گروههای قدرت باشد ولی مردم را مسئول چنین رفتارهایی بدانیم.
6- اخبار جعلی هم منشأ داخلی دارد و گاهی هم میتواند منشأ خارجی داشته باشد ولی در چنین مواقعی شرایط داخلی برای پذیرش آنها باید فراهم باشد. بدون تردید با پیدا شدن شبکه اینترنتی، ماهواره و شبکههای اجتماعی گوناگون دیگر کسی نمیتواند اخبار را انحصاری در اختیار داشته باشد. وقتی رئیسجمهور جامعه بهعنوان بالاترین مقام اجرایی کشور اعلام میکند همه شما باید یک خبرنگار یا رسانه خبری باشید در پشت این جمله حقیقت بزرگی نهفته است و بیانگر این واقعیت است که تلویزیون رسمی یا خبر را اعلام نمیکند و یا ناقص بیان میکند و یا دروغ اعلام میکند. این وظیفه رسانه رسمی و ملی است که اعتماد و اعتبار مردم را جلب کند و نگذارد مردم به رسانه ملی خود بیاعتماد شوند. رسانه ملی یعنی رسانهای که منافع ملی را دنبال کند نه منافع گروهی را. در مراسمات مذهبی و یا ملی میبینیم در رسانه ملی حضور سخنرانان و مناظرهکنندگان گروههای سیاسی شکستخورده در انتخابات بیشتر است و این یعنی بیتوجهی به افکار عمومی و در ادبیات انتقادی حتی میتوان گفت توهین به افکار عمومی... . یا وقتی گاهی اخبار اول توسط شبکههای اجتماعی و یا شبکههای ماهوارهای پخش میشود و بعد از چند روز یا چند ساعت توسط رسانه ملی پخش میشود که خودبهخود زمینه را برای پخش و پذیرش اخبار جعلی بیشتر در جامعه فراهم میکند.
7- ساختارهای نامتوازن اجتماعی، که همواره با تحلیلهای پارادوکسی درصدد مجاب کردن مردم هستند و فهم عمومی را نادیده میگیرند توده مردم را به سمت دروغ و اخبار جعلی سوق میدهند. جامعهای که در آن مردم مبنای پذیرش و یا عدم پذیرش را استدلال عقلی میدانند بدون دلیل و تحلیل اخبار را نمیپذیرد و یا کمتر میپذیرد و کمتر در دام این اطلاعات نادرست گرفتار میشود. البته برای مثال تعدادی مقاله و آثار هست که در تحلیل اخبار جعلی باز به ترامپ برمیگردند و به اقدامات او رفرنس میدهند درحالیکه ریشههای این اخبار و پذیرش آن را باید در اقدامات و عملکرد داخلی جستوجو کرد.
8- بهترین درس، الگو یا کاربرد خبر جعلی در نظام آموزشی ایران وجود داشت و دارد: یعنی چوپان دروغگو. احتمال دارد که افکار عمومی گاهی اخبار جعلی را دنبال کند و به آن اقبال نشان دهد اما همواره اینگونه نخواهد بود. اگر تکرار شود و دیوار اعتماد و اعتبار در جامعه کاملاً فرو ریزد کار به جایی میرسد که گرگ همه گله را خواهد خورد. بنابراین دنبال کردن برنامهها از طریق اخبار جعلی اقدام و روش درستی نیست و در بلندمدت هزینههای زیادی روی دست جامعه خواهد گذاشت. هرچند گاهی منابع رسمی و غیررسمی برای تست کردن و ارزیابی جامعه به چنین اخباری متوسل میشوند.
9- به نظر میرسد هرچه جامعه از واکنشهای عاطفی و احساساتی فاصله بگیرد و به کنشها و واکنشهای عقلی و منطقی رو آورد بهتر میتواند راست را از دروغ تفکیک کند. چراکه در رفتار برخاسته از فهم و شعور اجتماعی، فرصت و زمان بیشتری نیازمند است لذا در چنین شرایطی بهاندازه کافی فرصت هست که شنونده خبر را از ابعاد مختلف موردمطالعه قرار دهد و درصد خطای انسانی کاهش یابد. اگر بخواهیم چنین شرایطی را فراهم کنیم هم در آموزش و هم در برنامههای تلویزیونی مردم را به صبر در گفتار و صبر در کردار ترغیب و تشویق کنیم.
10- اگر فضا برای انتشار اخبار جعلی تداوم یابد اساساً همه برنامههای دولت و همه کنشهای فکری و فرهنگی روشنفکران با مشکل و حتی بحران روبهرو خواهد شد. و میزان مشکلات بستگی دارد به میزان پذیرش اخبار جعلی در جامعه. اخبار جعلی تیغ دولبه است که برای همه ضرر دارد چه آنهایی که طرح میکنند و چه گروههایی که علیه آنها مطرح میشود. چون اخلاق و ارزشهای انسانی و اجتماعی را از بین میبرد و اگر در سطح جهان مطرح شود باز جامعه جهانی را با بحران روبهرو خواهد کرد لذا اخبار جعلی در هر سطحی باشد و در هر زمینهای باشد در بلندمدت آسیبهای جدی به همراه خواهد داشت. هرچند گروههای سیاسی بتوانند در کوتاهمدت به اهداف خود دست یابند. تنها راه رهایی از دروغ، اخبار جعلی و شایعه، شفافسازی در سیستم اطلاعرسانی کشور است. باید اخبار و اطلاعات در کوتاهترین زمان، راستترین شکل و درستترین روش ممکن در اختیار مردم قرار گیرد. باید برای شعور شنیداری، گفتاری و کرداری مردم احترام و اعتبار قایل شویم و این فرصت را به جامعه بدهیم که خود بشنود، درست فکر کند و منطقی اقدام کند. در نظام اطلاعرسانی و یا تبلیغی نباید خرافات، اوهام و یا جملات غیرمنطقی به کار برد. اگر فرایند آموزش، تبلیغ و ترویج و اطلاعرسانی در زمینههای مختلف بر مبنای استدلال و عقل باشد و روشمند صورت بگیرد کمتر کجاندیشان خواهند توانست با اخبار جعلی افکار عمومی را مشوش کنند؛ اما اگر مبانی استدلال و تحلیل در رسانه ملی الهامگرفته از خواب و رؤیا و خیالات و احساسات و... باشد همواره افکار عمومی با اخبار جعلی و شایعهپراکنی دچار بحران و تشویش خواهد شد و زمینه برای دروغگویان و شایعهسازان فراهم خواهد بود.