اقتصاد گرجستان پس از سقوط اتحاد شوروی سابق به شدت افت کرد اما در اواسط دهه ۲۰۰۰ میلادی با انجام اصلاحات اقتصادی و سیاسی دوباره احیا شد. حالا از اقتصاد گرجستان به عنوان اقتصادی که انجام کسب و کار در آن آسان است یاد میشود
۱.گرجستان را بهتر بشناسیم
کشوری بین قفقاز و غرب
گرجستان کشوری در همسایگی منطقهای ایران و در میان کوههای قفقاز است. این کشور از شمال به روسیه، از جنوب شرق به آذربایجان، از جنوب به ارمنستان و ترکیه و از غرب به دریای سیاه میرسد. گرجستان در زمانهای گذشته تحت غلبه امپراتوریهای ایرانی و ترک بود اما در قرن نوزدهم به امپراتوری روسیه الحاق شد و بعد هم جزوی از اتحاد جماهیر شوروی بود.
اقتصاد گرجستان، اقتصاد بازار آزاد نوظهور است. در یک دهه اخیر، اقتصاد گرجستان با نرخ متوسط سالانه پنج درصد رشد کرده و این به رغم معضلاتی مثل بحران مالی جهانی سالهای ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ و نیز مناقشات با روسیه و مشکلات اقتصادی منطقه قفقاز محقق شده است. البته تولید ناخالص داخلی گرجستان پس از سقوط اتحاد شوروی سابق به شدت افت کرده بود اما در اواسط دهه ۲۰۰۰ میلادی دوباره احیا شد چون اصلاحات اقتصادی و سیاسی در آن صورت گرفت و به تدریج در سالهای بعد، از اقتصاد گرجستان به عنوان اقتصادی که انجام کسب و کار در آن آسان است یاد شد. گرجستان همچنین موفق شد که در فاصله سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۶ فقر را در این کشور به میزان ۳۵ درصد کاهش بدهد. البته بیکاری یکی از مشکلات مزمن در گرجستان از زمان استقلال این کشور در سال ۱۹۹۱ بوده است. نرخ بیکاری در این کشور حدود ۱۴ درصد است و بسیاری از مشاغل در بخش غیررسمی قرار دارند. تقریبا نیمی از جمعیت گرجستان در مناطق روستایی زندگی میکنند و کشاورزی عملا راه تامین معاش این مردم به شمار میآید اما معضلات سیاسی مختلف در دهههای اخیر روی بخش کشاورزی گرجستان تاثیر بدی گذاشته است. مثلا درگیریها در آبخازیا باعث شد تولید چای، فندق و مرکبات که مستقیما از این منطقه تامین میشد دچار اختلال شود.
تاریخچه اقتصادی
گرجستان هم مثل سایر کشورهای جداشده از اتحاد جماهیر شوروی سابق، دوران انحطاط شدید اقتصادی را در دهه ۱۹۹۰ طی کرد. در این دوران، نرخ تورم به شدت بالا بود و کسری بودجه کشور کمرشکن شده بود چون فرار از مالیات به شدت بالا بود. در سال ۱۹۹۶ و نیز در دهههای بعدی، گرجستان موفق شد کمکهای مالی از خارج نیز جذب کند. اما احیای اقتصاد گرجستان به دلیل مناقشات جداییطلبانه در دو منطقه آبخازیا و اوستیای جنوبی همواره با معضلاتی مواجه بوده است. در عین حال، مقاومت بخشهای مختلف اقتصاد گرجستان در برابر اصلاحات نیز به تداوم مشکلات دامن زده است. البته در فاصله سالهای ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۳ که ادوارد شواردنادزه رئیسجمهور گرجستان بر سر کار بود، دولت این کشور در راه اصلاحات اساسی بازار پیشرفتهایی کرد. قیمتها و تجارت آزاد شدند، یک واحد پول مشترک به نام لاری معرفی شد و دولت به شکل قابل توجهی کوچک شد. در اواخر دهه ۱۹۹۰، بیش از ده هزار بنگاه کوچک اقتصادی عملا خصوصی شده بودند. خصوصیسازی بنگاههای متوسط و بزرگ به کندی صورت گرفت اما ۱۲۰۰ شرکت متوسط و بزرگ در گرجستان به شرکتهای سهامی تبدیل شدند. قوانین و مقررات مربوط به خصوصیسازی در گرجستان به این ترتیب باعث شد تعداد شرکتهایی که در کنترل دولت هستند کاهش بیابند.
اقتصاد امروز گرجستان
در دهههای اخیر، اقتصاد گرجستان رشد سریعی داشته چون اصلاحات جامع روی جنبههای مختلف زندگی در این کشور تاثیر گذاشته است. اصلاحات اقتصادی به صورت مشخص روی توسعه بخش خصوصی متمرکز بوده است. ایجاد یک فضای جذاب برای کسب و کار به جریان قابل توجه سرمایهگذاری مستقیم خارجی در کشور منتهی شده و نرخ رشد اقتصادی را در گرجستان سرعت بخشیده است.
همچنین اصلاحات و آزادسازی سیاستهای اقتصادی به خصوص در دهه گذشته باعث شد که این کشور به تنوعبخشی در اقتصاد برسد و حتی موفق شود در بازه زمانی ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۷ سالانه ده درصد رشد تولید ناخالص داخلی داشته باشد و اقتصادش به صورت کلی به اندازه ۳۵ درصد بزرگ شود. درواقع مجموعه عوامل مختلفی باعث شدند که اقتصاد گرجستان در برابر برخی شوکهای خارجی مثل بحران مالی بینالمللی کمر خم نکند. با وجود این، اقتصاد گرجستان در سالهای بعد با کاهش رشد تولید ناخالص داخلی نیز مواجه بوده است. البته ثبات مالی نسبی که در گرجستان مشاهده شده، تا حدی ناشی از کمکهای مالی خارجی و به خصوص کمکهای امریکا و نهادهای بینالمللی نیز بوده است. در عین حال، حجم عظیم سرمایهگذاری خارجی مستقیم توانسته به عامل مهمی در رشد سریع اقتصادی گرجستان بدل شود. برخی از سیاستهای گرجستان در باب سهولت سرمایهگذاری خارجی موفق عمل کرده که از جمله آنها میتوان به کاهش مالیات، کاهش دردسرهای مجوز و روندهای قانونی، کاهش روندهای اداری، استفاده از موقعیت جغرافیایی و گسترش زیرساختهای بخش حمل و نقل اشاره کرد که زمینه خوبی برای راهاندازی کسب و کار در گرجستان فراهم میکنند.
تجارت
از سال ۲۰۱۴ به بعد، گرجستان بخشی از منطقه آزاد تجاری اتحادیه اروپا بوده و این اتحادیه همچنان بزرگترین شریک اقتصادی گرجستان به شمار میآید. پس از معاهده تجاری با اروپا، تجارت دوجانبه با اتحادیه اروپا افزایش یافت اما تجارت با کشورهای مستقل مشترکالمنافع به میزان ۲۲ درصد کاهش پیدا کرد.
تا قبل از قرن بیستم، گرجستان یک اقتصاد کاملا کشاورزی به شمار میآمد. این اقتصاد در قرن بیستم نیز به صورت سنتی حول گردشگری دریای سیاه، کاشت میوه و مرکبات و چای و نیز استخراج منیزیم و مس میگشته است اما بخش صنعتی بزرگ گرجستان امروزه بیشتر حول ماشینآلات، مواد شیمیایی، فلزات و منسوجات میگردد. از سال ۲۰۱۵ تاکنون، عمدهترین صادرات گرجستان عبارت بوده از سنگ مس، آلیاژهای آهندار، فندق، دارو، کودهای نیتروژنی، نفت خام و آب معدنی. همچنین واردات عمده گرجستان عبارت بوده از محصولات نفتی، وسایل نقلیه، هیدروکربنها، تلفنهای موبایل و سایر وسایل بیسیم، گندم، سیگار و لولههای آهنی.
بخش مالی
بخش مالی گرجستان مثل بسیاری از کشورهای استقلالیافته از شوروی، تحت غلبه بانکها قرار دارد. تا سال ۲۰۱۵ حدود ۲۱ بانک تجاری در این کشور فعال بودهاند که پنج بانک از میان آنها کنترل بیشترین داراییهای مالی را به دست داشتهاند. بخش بانکداری گرجستان با چالشهایی نیز روبهروست؛ مثلا اینکه بانکها در تامین هزینه اقتصاد واقعی و سرمایهگذاری در فعالیتهایی که ثبات تجاری را به ارمغان میآورند نقشی بسیار محدود داشتهاند.
بخش انرژی
یکی از حقایقی که بعد از جدایی از اتحاد جماهیر شوروی، گریبان کشورهای استقلالیافته را گرفت این بود که آنها از دریافت سوخت یارانهای و انتقال آسان انرژی که در گذشته وجود داشت محروم شدند. حتی اوضاع در گرجستان به گونهای بود که قطعی برق به وضعیتی آشنا بدل شده بود. اما در سالهای ۱۹۹۸ و ۱۹۹۹ اصلاحات قانونی در این کشور به تصویب رسید که راه را برای توسعه بخش انرژی برق هموار کرد و نتیجه این سیاستها در دهههای بعد در گرجستان مشاهده شد.
در سالهای اخیر، گرجستان توانسته بخش برق خود را آزادتر و قابل دسترستر برای بازار کند. این کشور ظرفیت هیدروالکتریکی (برقآبی) قابل توجهی دارد و این عاملی است که روی سیاستهای تامین انرژی گرجستان نیز تاثیر گذاشته است. موقعیت جغرافیایی این کشور و فراوانی منابع آبی آن باعث شده که گرجستان پتانسیل قابل توجهی برای گسترش حضورش در بازار انرژی برقآبی در منطقه قفقاز داشته باشد. بر اساس تخمین وزارت انرژی گرجستان، در محدوده ارضی این کشور ۲۶ هزار رودخانه وجود دارد که ۳۰۰ رودخانه از میان آنها در زمینه تولید انرژی نقش مهمی ایفا میکنند. پروژههای فعلی برای تولید انرژی از طریق نیروگاههای هیدروالکتریک ارزشی برابر با ۲.۴ میلیارد دلار دارند. پروژههای برقآبی جدید نیز ظرفیتی بالای ۲۲ هزار مگاوات دارند و بیش از ۴۰ میلیارد دلار هزینه برخواهند داشت که به صورت خصوصی تامین خواهد شد. در صورت تحقق آنها، گرجستان به دومین تولیدکننده انرژی هیدروالکتریک در جهان بدل خواهد شد.
وابستگی گرجستان به انرژی هیدروالکتریک باعث شده که این کشور در برابر فراز و نشیبهای مربوط به تغییرات آب و هوایی آسیبپذیر باشد. در صورت کمبود انرژی ناشی از تغییرات آب و هوایی، گرجستان وادار خواهد شد که برای تامین نیازهای فصلی انرژی خود به واردات انرژی روی بیاورد؛ اما در عین حال امکان صادرات انرژی در فصلهای بهتر نیز وجود خواهد داشت. گرجستان هنوز هم پتانسیل افزایش تولید انرژی برقآبی را دارد؛ به خصوص اگر در کنار ساخت تجهیزات جدید، به بازسازی تجهیزات قدیمی خود نیز بپردازد.
گرجستان در عین حال یک معضل بزرگ گذشته خود را که قطعی برق و اختلال در تامین گاز بوده، در سالهای اخیر تا حدی کنترل کرده است. یکی از راهکارهای گرجستان در این خصوص این بوده که وابستگی خود را به روسیه برای تامین گاز کاهش بدهد و در مقابل، گاز طبیعی را از آذربایجان وارد کند. همچنین احداث خط لوله نفت تفلیس- جیحان، خط لوله گاز قفقاز جنوبی و نیز احداث راهآهن باکو- تفلیس- کارس بخشهایی از استراتژی گرجستان برای تثبیت موقعیت استراتژیکش بین قفقاز و اروپا برای ترانزیت گاز، نفت و کالاهای دیگر بوده است.
بخش گردشگری
گردشگری یکی از بخشهای اقتصاد گرجستان است که با سرعت زیادی در حال رشد است و به خصوص روی اقتصادهای محلی تاثیر زیادی داشته است. این بخش در عین حال پتانسیل توسعه بسیار بیشتری هم دارد. در سالهای اخیر، تعداد گردشگرانی که به گرجستان سفر کردهاند به شکل قابل توجهی افزایش یافته و این مسئله، رشد بخشهای مرتبط با گردشگری را نیز به دنبال داشته است. دولت گرجستان برای گسترش بخش گردشگری به شدت در توسعه زیرساختهای حمل و نقل و زیرساختهای اصلی و نیز بازسازی و توسعه مقاصد گردشگری سرمایهگذاری کرده و موفق شده سرمایهگذاری های خصوصی زیادی را نیز جذب کند.
همکاری با چین
قرارداد تجارت آزاد بین چین و گرجستان یکی از اولینها در نوع خود در منطقه بود و از آغاز سال ۲۰۱۸ اجرایی شد. همچنین چین سرمایهگذاریهای زیادی در بخش خدمات مالی، ساخت خطوط آهن و بنادر در گرجستان دارد و در چارچوب پروژه عظیم راه ابریشم جدید نیز در گرجستان حضور دارد.
۲.آیا تجارت با گرجستان دشوار است؟
اصلا! (به خصوص برای غربیها). در تازهترین رتبهبندی بانک جهانی، گرجستان به لحاظ آسانی بازرگانی و راهاندازی کسب و کار در رده نهم دنیا قرار دارد، این یعنی برای ورود به بازارهای این کشور دچار مشکل نخواهید شد.
۳.فرصتهای سرمایهگذاری در گرجستان
در کدام حوزهها سرمایهگذاری کنیم؟
وزارت بازرگانی امریکا در گزارشی در مورد سرمایهگذاری در گرجستان نوشته است: گرجستان در میان کشورهای همسایهاش بازاری جذاب برای خارجیها به حساب میآید. دولت تمرکزش را روی توسعه زیرساختها، بخش انرژی، گردشگری و کشاورزی گذاشته و کمکهای خارجی فراوانی در این حوزهها دریافت کرده است. کالا، تجهیزات و تخصص در این حوزهها در طول سالهای آینده تقاضای بالا خواهد داشت.
ساخت جاده، زیرساختهای توزیع انرژی، سیستمهای آبی، هتل و فضای اداری در سراسر گرجستان رو به گسترش است و این فرصتهای مناسبی را برای تولیدکنندگان تجهیزات ساختمانی و خدمات مهندسی و معماری فراهم میکند. سرمایهگذاری در زیرساختها در بودجه گرجستان جایگاه دوم را به خود اختصاص داده است.
از آنجا که قدرت خرید مردم گرجستان تااندازهای محدود است، مصرفکنندگان عموما به خرید مواد غذایی فرآوریشده، خودروهای دستدوم و لوازم یدکی تمایل نشان میدهند. با توجه به پتانسیل بالای گرجستان در بخش کشاورزی، در حوزههای صنعت غذای فرآوریشده و تجهیزات کشاورزی فرصتهای مناسبی برای سرمایهگذاران وجود دارد.
رشد تجاری کنونی، نیاز به نرمافزارها، سیستمها و تکنولوژیهای اطلاعاتی را افزایش میدهد و در این حوزهها هم شاهد رشد خواهیم بود.
سرمایهگذاری سبک در گرجستان
اگر به دنبال راهانداختن کسبوکار کوچک (small business) در گرجستان هستید این حوزهها پرسودتر و کمریسکتر به نظر میرسند:
۱- کافهداری: در سال ۲۰۱۷ حدود ۳.۵ میلیون توریست خارجی از گرجستان دیدن کردند. اگر بتوانید در نقطهای شلوغ مغازهای اجاره کنید با سرمایهای اندک میتوانید کافه راه بیندازید. این کسبوکار اصولا سود بالایی دارد.
۲- مرغداری: کشاورزی یکی از مهمترین منابع درآمد ملی در گرجستان است. اگر بتوانید در این کشور مرغداری راه بیندازید میتوانید نیاز هتلها و رستورانهای اطرافتان را به مرغ و تخممرغ برطرف کنید. مرغداری هم جزو کسبوکارهای پرسود در گرجستان به حساب میآید.
۳- خدمات مشاوره توریسم: اگر بتوانید در این حوزه آموزش ببینید و مجوزهای لازم را کسب کنید گرجستان کشور مناسبی برای خدمات توریسم به حساب میآید.
۴- خانه سالمندان: گرجستان در این حوزه دچار کمبود است. اگر به عنوان پرستار آموزش دیده باشید، میتوانید مجوز راهاندازی خانه سالمندان دریافت کنید.
۵- رستوران: اگر در این حوزه تجربه دارید میتوانید وارد این کسبوکار شوید. مهمترین نکته قبل از پیداکردن آشپز خوب، اجازه محل مناسب و در نقطهای شلوغ است.
۶- داروخانه: این کسبوکار در هر نقطهای از جهان میتواند دوام بیاورد. اگر داروسازی خواندهاید و مجوز کار دارید میتوانید در گرجستان داروخانه و فروشگاه لوازم بهداشتی راه بیندازید. دولت نظارت سفتوسختی روی این بخش دارد اما سود بالایی نصیبتان خواهد شد.
۷- دفتر خدمات حقوقی: گرجستان در این حوزه پرسود دچار کمبود است.
۸- خشکشویی: با هزینه و استرس پایین میتوانید در گرجستان خشکشویی راه بیندازید. رمز موفقیت در این حوزه تبلیغات و بازاریابی است.
۹- بازار میوه: اگر دنبال کاری پرسود هستید که نیاز به مهارت تکنیکی پایین دارد میتوانید به راهانداختن بازار میوه تازه فکر کنید. پیدا کردن تامینکننده مطمئن میوه و اجاره نقطه استراتژیک مهمترین بخش کار خواهد بود.
۱۰- ساختوساز: صنعت ساختمانسازی رشد خوبی را در گرجستان تجربه میکند. اگر بتوانید به عنوان پیمانکار ساختمانسازی را در این کشور آغاز کنید - یا مشاور املاک شوید - درآمد بالایی خواهید داشت.
۴.چالشهای سرمایهگذاری در گرجستان
وزارت بازرگانی امریکا در توصیه به تجار امریکایی نوشته است: دولت گرجستان به طور مداوم در حال پایینآوردن موانع برای سرمایهگذاران خارجی است. دولت اکثر تعرفههای گمرکی را به صفر رسانده و بقیه - بسته به جنس - ۵ یا ۱۲ درصد هستند. البته اکثر کالای وارداتی شامل ۱۸ درصد مالیات بر ارزش افزوده میشوند و روی بعضی محصولات مثل تنباکو یا خودرو مالیات غیرمستقیم وجود دارد. مالیات بر درآمد در گرجستان ۲۰ درصد است و مالیات بر سود شرکتی ۱۵ درصد.
بعضی شرکتها در گرجستان از کمبود استقلال دستگاه غذایی، روند ضعیف تصمیمگیری در سطح شهری، قوانین ناکافی ضد انحصار و ضعف در حفاظت از مالکیت معنوی شکایت دارند. دولت گرجستان با هدف حمایت از کسبوکارها و سرمایهگذاری در حال اصلاحات در سیستم قضاییاش است.
اکثر مذاکرات تجاری به زبان گرجی انجام میشود، قوانین و مقررات هم به همین زبان چاپ شده و محصولات باید برچسب گرجی داشته باشند. با این حال تعداد زیادی از تجار گرجی که با کسبوکارهای خارجی در تماساند به انگلیسی صحبت میکنند.
۵.تراز تجاری گرجستان
کسری تراز تجاری گرجستان در سال ۲۰۱۶ حدود ۴.۹۷ میلیارد دلار بود. (صادرات خالصش کمتر از وارداتش بوده است.) با نگاهی به نمودار میبینیم که کسری تراز تجاری گرجستان در طول دو دهه اخیر - و با بهبود رابطه با غرب - به شدت رو به افزایش بوده است. (در سال ۱۹۹۵ این رقم فقط ۲۲۱ میلیون دلار بود.)
۶.به گرجستان چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟
میزان تجارت خارجی گرجستان در سال ۲۰۱۷ حدود ۱۰.۷ میلیارد دلار بود که نسبت به سال ۲۰۱۶ حدود ۱۳ درصد رشد نشان میدهد.
