به نظر عبده تبریزی، اصولا شرایطی که در آن یک عامل بیش 50 درصد از چیزی را در اختیار داشته باشد نمیتواند منجر به بازاری یکدست در معنای سالم شود. حتی اگر هم ارز تکنرخی شود به دلیل سالم نبودن شرایط، این امکان وجود خواهد داشت که معاملات سودجویانه ارزی در کشور ادامه پیدا کند
آینده نگر
حسین عبده تبریزی، دکترای علوم اقتصادی و اقتصاددان ایرانی روشی را در مدیریت مالی پیشنهاد و تدقیق کرد که نامش را گذاشته بود «اُفتهکاوی». میتوان این واژه را مفروض گرفت و روش پیشنهادی او را مورد بررسی قرار داد اما بحثی که خود عبده تبریزی در مورد ریشه کلمه افته مطرح میکند هم حائز اهمیت است و هم تصویری از رویکرد او به مسائل را نشان میدهد، بهویژه زمانی که به قول خودش به افته ایرانی نیاز داشته باشیم. بحث درباره ایده عبده تبریزی را باید با توضیح موجز کلمه افته آغاز کرد.
عبده تبریزی افته را معادل کلمه case قرار میدهد و بعد از آن با ارجاع به فرهنگ لغت وبستر، تعریف آن را اینچنین ارائه میکند: «مجموعه معینی از اوضاع و شرایط است... وضعیتی ویژه از یک شخص، شیء یا کنش خاص. اوضاع و وضعیتی که نیاز به بررسی و اخذ تصمیم دارد... آنچه واقعا وجود دارد یا به وقوع میپیوندد: وضعیت موجود... و نیز مجموعه شواهدی که به نتیجه یا قضاوتی میانجامد... مجموعه اوضاعی که مسئلهای را تشکیل میدهد: موضوعی برای بذل توجه یا تصمیمگیری.»
هر بنگاه اقتصادی باید بتواند افتههایی مشخص در دوره زمانی خاص داشته باشد. مخاطب متخصص باید بتواند با نگاهی به مجموعه افتههای یک بنگاه وضعیت آن را در دورهای مشخص ارزیابی کند. بنابراین هر بنگاه اقتصادی باید به بخش مالی خود یک «افتهنویس» اختصاص دهد تا این افتهنویس بتواند برخی نقاط ثقل یا محورهای مهم اطلاعات و جریان آنها در آن بنگاه را ثبت کند.
مشکل مدیریت مالی در عرصه عمل از همینجا آغاز میشود. افتههای نوشتهشده باید در اختیار «افتهکاو» قرار بگیرند تا بتوانند در تصمیمگیری استفاده شوند، اما اگر ثبت و ضبط روشمند اطلاعات وجود نداشته باشد، آنگاه با تصمیمگیری غیرعلمی و غیرروشمند روبهرو میشویم. اگر ندانیم کجا را اشتباه و کجا را درست آمدهایم قطعا در بلندمدت شکست خواهیم خورد.
در ایران هنوز هم شاید ثبت روشمند اطلاعات مالی و فرمدهی به آنها به درستی باب نشده باشد و همین امر است که اهمیت این موضوع را برای عبده تبریزی دوچندان میکند. در ابتدای امر باید درکی روشن و شفاف از مواد خام خود داشته باشیم تا در صورت وارد کردن الگوهای خارجی و نیاز به استفاده از آنها بتوانیم موفق عمل کنیم.
دولت، بازار ارز و تحریمها
عبده تبریزی هم مانند بسیاری اقتصاددانان این عقیده را دارد که بازار ارز باید واحد شود و ارز تکنرخی داشته باشیم. منتها بر سر حاصل شدن چنین چیزی دو مشکل بزرگ میبیند. در زمستان سال 94 او در مصاحبهای مفصل با خبرگزاری فارس این دو مشکل را نام برد: تحریمها و انحصار دولتی.
دلیل اصلی اینکه تحریمها مانع ایجاد بازار واحدی برای ارز شده بودند این بود که منابع درآمد ارزی کشور در آن دوران بسیار متنوع و پرنوسان بودند و هریک نرخ تنزیل مختلفی داشتند. به عبارت بهتر آن شکل قبلی وجود نداشت که به یک بازار بینالمللی نفت و محصولات نفتی فروخته و به جایش ارزی منسجم وارد کشور شود، بلکه برعکس، بسیاری از خریداران کالا به ایران تحویل میدادند یا ارزی متفاوت از دیگری در ازای خرید محصولات نفتی به کشور پرداخت میکردند. دکتر عبده تبریزی در همان مصاحبه اعلام کرد که با رفع شدن تحریمها میتوان به یک نقطه آغاز امیدوار بود. آغاز حرکت به سمت بازار ارز تکنرخی.
همانطور که میبینید عبارت «بازار ارز تکنرخی» از سه کلمه تشکیل شده که اتفاقا اولین آنها یعنی «بازار» بیش از بقیه شک و شبهه دارد. عبده تبریزی ادعا میکند که 50 درصد از ارز ایران در اختیار دولت است و 50 درصد دیگر در دست گروههای شبهدولتی که عموما در زمینه تجارت محصولات نفتی و پتروشیمیایی فعالیت میکنند. به نظر او اصولا شرایطی که در آن یک عامل بیش از 50 درصد از چیزی را در اختیار داشته باشد نمیتواند منجر به بازاری یکدست در معنای سالم شود. حتی اگر هم ارز تکنرخی شود به دلیل سالم نبودن شرایط، این امکان وجود خواهد داشت که معاملات سودجویانه ارزی در کشور ادامه پیدا کند. به هر صورت پیشنهاد کوتاهمدت او برای پایین نگه داشتن نرخ ارز و حرکت همزمان به سمت ارز تکنرخی - البته در شرایطی که تحریمی وجود ندارد- این است که «برای حفظ نرخ تورم پایین، و با توجه به اینکه سیستم بانکی با بحران و ازهمپاشیدگی مواجه شده و مشکلات عدیدهای پیدا کرده، بانک مرکزی مجبور خواهد شد نرخ سود بانکی را با شدت بیشتری کاهش دهد.»
حسین عبده تبریزی
حسین عبده تبریزی در شهریورماه 1330 در شهر تهران متولد شد. او موفق شد در سالهای ابتدایی دهه 50 دو مدرک کارشناسی بگیرد؛ یکی در رشته مدیریت بازرگانی از مدرسه عالی بازرگانی تهران، و دیگری در رشته مترجمی زبان انگلیسی از دانشگاه علامه طباطبایی یا همان مدرسه عالی ترجمه سابق. کارشناسی ارشد خود را بلافاصله در رشته مدیریت بازرگانی از مرکز مطالعات مدیریت ایران گرفت و برای ادامه تحصیل در مقطع دکتری به انگلستان رفت و در رشته امور مالی و بانکداری از مدرسه عالی بازرگانی منچستر دکتری گرفت. از سمتهای مهم او میتوان به مشاور مدیریت و تامین مالی وزارت راه و شهرسازی و دبیرکل سازمان کارگزاران بورس اوراق بهادار تهران اشاره کرد.