«مدل اقتصاد امریکایی» یکی از معروفترین مدلهای اقتصادی است که این اقتصاددان آن را مطرح کردهاست. بر اساس گزارش نیویورکتایمز، حتی مدلهایی که امروزه در دنیا به صورت کامپیوتری از آنها استفاده میشود ریشه در همین مدلی دارد که تینبرگن سالها پیش ابداع کردهاست.
نسیم بنایی/آینده نگر
برخی او را با جان مینارد کینز اقتصاددان بزرگ مقایسه کردهاند؛ البته یان تینبرگن به قدری در دنیای اقتصاد پیشرو است که نیازی نیست او را با کسی مقایسه کرد؛ نامش به تنهایی در دنیای اقتصاد اعتبار دارد و به علم اقتصاد نیز اعتبار بخشیدهاست. او ابتدا به عنوان فیزیکدان آغاز به کار کرد و حتی مدرک دکتری خود را نیز در این رشته دریافت کردهاست اما بررسیهای «آیندهنگر» از تاریخ زندگی او نشان میدهد در اواخر دهه 20 میلادی به سَمت علم اقتصاد مایل شدهاست. اواسط دهه 30 بود که موفق شد نام خودش را به عنوان اقتصاددان به ثبت برساند. از همان ابتدا مسئله کسبوکار برای او پازلی بود که نیاز میدید به کمک ریاضیات و آمار آن را حل کند.
نخستین باری که نام تینبرگن در دنیای اقتصاد بر سر زبانها افتاد به خاطر تلاشهایش برای ساخت مدلهای ریاضیاتی در علم اقتصاد بود. در واقع او در همه کارهایی که در دنیای اقتصاد انجام میداد از ریاضیات کمک میگرفت. برای مثال او به کمک ریاضیات بررسی میکرد که چطور شوکهایی نظیر شکست در کِشت کشاورزی یا سقوط بازار سهام روی مسائلی مهم در دنیای اقتصاد نظیر بیکاری، میزان تولید و تورم اثرگذار است. در گذشته یعنی پیش از تینبرگن از ریاضیات تنها در سطح تئوری استفاده میشد اما این اقتصاددان کاری کرد که در سطح عملی نیز از آن بهره بگیرند. پائول ساموئلسون در مورد کارهای تینبرگن در اینباره تأکید کرده که او موفق شده به نوعی انعطافپذیر از ریاضیات در سیاستگذاریهای اقتصادی بهره بگیرد.
«مدل اقتصاد امریکایی» یکی از معروفترین مدلهای اقتصادی است که این اقتصاددان آن را مطرح کردهاست. بر اساس گزارش نیویورکتایمز، حتی مدلهایی که امروزه در دنیا به صورت کامپیوتری از آنها استفاده میشود ریشه در همین مدلی دارد که تینبرگن سالها پیش ابداع کردهاست. او در این مدل همهچیز را پیشبینی میکرد، از میزان کسریِ بودجه گرفته تا نرخ ارز؛ پیشبینیِ آینده همه اینها به کمک مدل این اقتصاددان امکانپذیر شد.
مردی با ایدههای انقلابی در اقتصاد
یکی از ایدههای اقتصادی که معمولاً به یان تینبرگن نسبت میدهند این است که معتقد بود دولت باید دستکم آنقدر ابزارهای مستقل سیاستگذاری داشتهباشد که بتواند به اهداف اقتصادی خود دست پیدا کند. برای مثال اگر کشوری به دنبال کنترل نرخ ارز یا افزایش نرخ رشد اقتصادی است باید ابزارهای مستقلی را در این زمینه تعریف کردهباشد که یکی از آنها میتواند میزان حداقل دستمزد باشد. اما ایدهای که او مطرح میکرد در آن زمان ایدهای انقلابی بود که نمیشد درباره شکست یا پیروزی آن با قاطعیت نظر داد.
یان تینبرگن در سال 1969 نخستین جایزه نوبل اقتصاد را از آنِ خود کرد؛ البته این جایزه را به صورت اشتراکی با یک اقتصاددان نروژیِ دیگر دریافت کرد. جیمز تابین از دانشگاه ییل معتقد است این جایزه نیز برای تینبرگن صرفاً وسیلهای بود تا به کمک آن منطق را وارد سیاستهای اقتصادی کند. او بهویژه هدفش را سیاستهای اقتصادی جهان سوم قرار دادهبود. اما به نظر میرسد درباره کشورهای جهان سومی و ایجاد بهبود و توسعه در اقتصاد آنها چندان با موفقیت همراه نشد. او بارها در مصاحبههای خود تأکید کردهبود که اگر به کشورهای در حال توسعه توجه کافی صورت نگیرد، در آینده با موج عظیمی از بیکاری، افزایش تنشها و در نهایت با فاجعه روبهرو خواهیم شد. بخشی از نسخهای که او ارائه کردهبود اعطای کمکهای مالی به کشورهای فقیر و در حال توسعه بود. البته او از موانع کمک به جهان در حال توسعه آگاه بود و میدانست این موانع میتواند مانع رشد اقتصادی آنها در کوتاهمدت شود. به خاطر همین حرفها بود که در اواخر عمرش بیشتر به عنوان «قدیسی بشردوست» شناخته شد. حتی ساموئلسون نیز از این لقب برای یاد کردن از او استفاده کرد. تینبرگن نه به خاطر این دیدگاههای بشردوستانهاش بلکه به خاطر پیوندی که میان علم ریاضی و اقتصاد ایجاد کرد به شهرت رسید. در پایان عمرش به عقایدی در ارتباط با جهان سوم رسید که آنها نیز به شهرت بیشترش در ادامه کمک کرد.
یان تینبرگن
متولد 12 آوریل 1903 در نروژ است. یان تینبرگن با افراد بزرگی نظیر هندریک لورنتس، پیتر زیمان و آلبرت اینشتین نشست و برخاست داشته و در نهایت موفق شده در دنیای اقتصاد نخستین مدل ملی اقتصاد کلان را مطرح کند. تینبرگن جوایز بزرگی را از آنِ خود کرده که مهمترینِ آنها جایزه نوبل اقتصاد و به همین خاطر نامش در کنار نام برجستهترین اقتصاددانهای جهان نظیر آدام اسمیت و کارل مارکس قرار گرفتهاست. او نهتنها خودش جایزه نوبل دریافت کرده بلکه برادرش نیز در فیزیولوژی موفق به دریافت جایزه نوبل شده و به همین خاطر به آنها خانواده نوبلیستها نیز میگویند. یان تینبرگن در نهم ژوئن 1994 از دنیا رفت اما خدماتش برای علم اقتصاد پابرجاست. آنطور که پیداست خانوادهاش هیچگاه به صورت رسمی دلیل مرگ او را اعلام نکردند.