احتمال آن وجود دارد که در آینده نزدیک، تخفیف مالیاتی و حتی ارائه یارانه به خانوادههایی که فرزند دوم بیاورند مورد توجه قرار بگیرد
آینده نگر
در سال ۲۰۱۵ وقتی دولت چین اعلام کرد که سیاست تکفرزندی اجباری در این کشور لغو شده و خانوادهها میتوانند دو فرزند هم داشته باشند، تصور عمومی بر این بود که این سیاست در آینده نزدیک به افزایش جمعیت چین منتهی خواهد شد.
اما مقتضیات زندگی در جامعه امروز چین ظاهرا سرنوشت دیگری را برای این سیاست رقم زده بود. خانوادههایی که در شهرهای چین زندگی میکنند عملا نمیتوانند هزینه فرزند دوم را هم تقبل کنند. طبق آمار، چهارپنجم از زوجهای چینی میگویند مشکل مالی علت تکفرزند داشتن آنهاست.
در سال ۲۰۱۶ - یعنی اولین سالی که سیاست دوفرزندی اعمال شده بود- نرخ تولد نوزاد در چین ۷.۹ درصد افزایش پیدا کرد اما درست یک سال بعد، این نرخ دوباره به میزان ۳.۵ درصد سقوط کرد. این آمار نشان داد که رشد اولیه تولد نوزاد در چین صرفا واکنشی به توقف سیاست تکفرزندی بوده و نمیتواند با سرعت به شرایطی پایدار در جامعه چین بدل شود.
در شهرهای چین، ۱۴.۳ درصد از کل هزینههای خانوار صرف تحصیل بچه میشود و این در حالی است که هزینه مسکن نیز به صورت دائمی در حال افزایش است. جیمز لیانگ - نویسنده کتاب «جمعیتشناسی نوآوری» که به بررسی تبعات اقتصادی مسنشدن جمعیت چین میپردازد- در این خصوص میگوید: با توجه به شرایط حاکم در شهرهایی مثل شانگهای و پکن، اصلا عجیب نیست که نرخ زاد و ولد اینطور پایین آمده باشد. حتی دولت چین هم پیشبینی کرده که جمعیت این کشور تا سال ۲۰۳۰ بالا برود و به یک میلیارد و ۴۵ میلیون نفر برسد و سپس تا پایان قرن بیست و یکم به یک میلیارد نفر کاهش پیدا کند.
ناکامی دولت چین در تشویق مردم به داشتن دو فرزند باعث شده انتقادات داخلی زیادی نیز مطرح شود. حتی روزنامه دولتی چاینا دیلی اخیرا مقالهای چاپ کرد و وضعیت جمعیتی چین را یک بمب ساعتی خواند و نوشت: «در دهههای آینده به جایی خواهیم رسید که تعداد جمعیت برای پر کردن مشاغل کافی نخواهد بود.»
نیروی کار چین -که بین ۱۶ تا ۵۹ ساله هستند- در حال حاضر جمعیتی بالغ بر ۹۰۲ میلیون نفر را تشکیل میدهند. اما این رقم از سال ۲۰۱۲ رو به کاهش بوده و سال گذشته نیز به میزان 5 میلیون نفر کاهش یافت. در دههای که از سال ۲۰۲۵ شروع شود، چین هر سال ۷ میلیون بازنشسته جدید خواهد داشت. این مسئله فشار زیادی روی نظام رفاه و تامین اجتماعی چین خواهد آورد که حتی در شرایط امروزیاش هم با مشکل مالی روبهروست. همچنین کارگران آینده برای تامین سلامت و معاش والدین سالمند خود با معضلات بزرگی مواجه خواهند شد.
حالا سیاستگذاران چینی در حال ارائه پیشنهادهايي هستند که میتواند مالیات خانوارهای بزرگتر را کاهش دهد و نیز سن ازدواج قانونی را کاهش دهد و آن را به ۱۸ سال برساند (این سن در حال حاضر برای زنان ۲۰ و برای مردان ۲۲ است). اما این پیشنهادها تاکنون هیچیک مبنای قانونی پیدا نکردهاند؛ هرچند که ممکن است این وضع به زودی تغییر کند. احتمال آن وجود دارد که در آینده نزدیک، تخفیف مالیاتی و حتی ارائه یارانه به خانوادههایی که فرزند دوم بیاورند مورد توجه قرار بگیرد. ناکامی سال گذشته میلادی در بالا بردن نرخ زاد و ولد در چین احتمالا قانونگذاران چینی را در عرصه ارائه این مشوقها با سرعت پیش خواهد برد. همچنین مقامات بهداشتی و درمانی چین اعلام کردهاند برنامه بزرگی را برای افزودن ۸۹ هزار تخت برای زایمان و نیز ۱۴۰ هزار پزشک زنان و ماما در بیمارستانها تا سال ۲۰۲۰ به اجرا درخواهند آورد. قرار است 30 هزار پیشدبستانی و مهدکودک نیز در همین راستا ساخته شوند.
برخی کارشناسان میگویند سیاستهای چین تا پیش از این هم نسبت به فرزندآوری نسبتا مثبت و خوشامدگو بوده است و مثلا ۱۶۱ روز مرخصی زایمان به مادر داده میشود و پدر هم در برخی استانها میتواند تا یک ماه بعد از تولد فرزند در مرخصی باشد. بنابراین از قبل هم سیاست تشویقی وجود داشته اما به افزایش نرخ زاد و ولد نینجامیده است. از سوی دیگر، جامعه چین دارد مدرنتر و توسعهیافتهتر میشود و طبق معمول سایر نقاط جهان، این وضعیت باعث کاهش نرخ زاد و ولد خواهد بود چون زنان بیشتری شاغل خواهند بود و روش جامعه سنتی در آن پیاده نخواهد شد.
گان لی اقتصاددان دانشگاه اقتصاد چنگدو در این خصوص میگوید: «چین دارد هرچه بیشتر و بیشتر به سطح درآمدی بالاتری برای مردم در شهرهای بزرگ نزدیک میشود. طبیعی است که در چنین شرایطی نرخ زاد و ولد پایین بیاید. هر سیاستی هم که تغییر کند، وضعیت شهرها در این راستا تغییر نخواهد کرد.»