استان فارس با وجود داشتن تواناییهای بالای اقتصادی همچنان گرفتار کمبود اشتغال است
منبع:آینده نگر
استان فارس یکی از استانهای مهم ایران در زمینه کشاورزی و دامداری و نیز گردشگری است. با این حال، این استان در زمینه تولید اشتغال در این حوزهها مشکلات جدی دارد. استان فارس بايد در هر سال بتواند 50 هزار شغل جديد در خود ايجاد كند و در افق 1404 بايد سهم صادرات فارس به 12 ميليارد دلار برسد؛ موضوعي كه تاكنون در آمار و ارقام محقق نشده است. كارشناسان اقتصادي معتقدند وابستگي شديد اقتصاد فارس به كشاورزي سنتي و معيشتي، عملكرد بد و سياستگذاريهاي ناهمگون مديران گذشته، بيتوجهي به حضور سرمايهگذاران، ضعف شديد صنايع فارس براي رقابت در عرصههاي جهاني، عملكرد ضعيف سيستم بانكي و بوروكراسي شديد، و خشكسالي از عوامل مهم تأثيرگذار بر بروز شرايط فعلي در اقتصاد استان فارس است. نرخ بیکاری استان فارس در تابستان امسال به 10.4 درصد رسید و مشارکت اقتصادی در آن 41 درصد بوده است. در سال ۹۴ نرخ بیکاری این استان ۱۲.۱ و مشارکت اقتصادی ۳۷.۵ درصد بود. در سال 95 نیز نرخ بیکاری 11.4 درصد و نرخ مشارکت اقتصادی 39.4 درصد بود.
شاخصهای عمومی
استان فارس در جنوب ایران واقع شده و از شمال به استانهاي اصفهان و یزد، از غرب به استانهاي بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد، از جنوب به استان هرمزگان و از شرق به استان کرمان محدود است. بر اساس آخرین تقسیمات کشوري، این استان داراي 29 شهرستان، 94 شهر، 83 بخش و 204 دهستان است. وسعت استان فارس در حدود 122 هزار کیلومتر مربع بوده و در بین استانهاي کشور در جایگاه چهارم از لحاظ مساحت قرار دارد. تراکم نسبی جمعیت استان در سال 1392 برابر 38 نفر در هر کیلومتر مربع بود که از این لحاظ، در رده استانهاي کمتراکم کشور قرار میگیرد. با این حال، تراکم جمعیتی در شیراز به دلیل حاشیهنشینی زیاد در آن، بالا است.
استان فارس با توجه به وسعت زیاد، نزدیکی به خلیج فارس و مجاورت با کویر در نواحی شمال شرقی از اقلیم متنوعی برخوردار است. قسمت عمده ناحیه جنوبی از جنوب غربی تا جنوب شرقی استان داراي اقلیم نیمهخشک و گرم است و در قسمتهاي پستتر جنوبی و جنوب شرقی، اقلیم گرم و خشک وجود دارد. ناحیه مرکزي و شمال از سمت غرب و شمال غرب تا سمت شرق استان داراي اقلیم مدیترانهاي برّي و در نواحی شمال و شمال غربی، اقلیم به صورت مدیترانهاي بحري است که جزو پربارانترین بخشهاي استان محسوب میشود. ناحیه شمال شرقی داراي اقلیم نیمهخشک تا خشک سرد است. با این حال، همه این اقلیمها تحتتاثیر خشکسالی شدید سالهای اخیر قرار گرفته است. زبان بیشتر مردم فارس، فارسی است و به گویشهاي مختلف محلی صحبت میکنند. گویشهاي متداول در استان شامل گویش شیرازي، لاري و لري است. بخش عمده جمعیت استان را مسلمانان تشکیل میدهند که اکثریت آنها نیز شیعه هستند. از اقلیتهاي استان میتوان به کلیمیان، زرتشتیان و مسیحیان اشاره کرد.
طبق آخرین سرشماری نفوس و مسکن که در آبان سال 95 صورت گرفت، جمعیت استان فارس 4 میلیون و 851 هزار و 274 نفر اعلام شد، حال آنکه برمبنای سرشماری سال 90 این عدد 4 میلیون و 596 هزار و 658 نفر بود. جمعیت ساکن در نقاط شهری استان فارس 3 میلیون و 401 هزار و 675 نفر و تعداد خانوارها 1 میلیون و 22 هزار و 402 ذکر شده، در صورتی که این جمعیت در سرشماری سال 90 بالغ بر 3 میلیون و 106 هزار و 732 نفر و تعداد خانوارها 858 هزار و 944 بوده است. براساس همین اطلاعات، جمعیت ساکن در نقاط روستایی 1 میلیون و 432 هزار و 355 نفر اعلام شده حال آنکه در سال 90 این تعداد 1 میلیون و 475 هزار و 350 نفر بوده است. در تعداد خانوار هم، آمار سال 95 بر حضور 415 هزار و 85 خانوار و آمار سال 90 بر وجود 388 هزار و 680 خانوار روستایی دلالت دارد. بنابراین نرخ رشد جمعیت در کل کشور 1.24 درصد و در استان فارس 1.08 درصد است. نرخ رشد جمعیت ساکن در نقاط شهری کشور 1.97 و استان فارس 1.83 بوده و در حالی که نرخ رشد جمعیت در نقاط شهری سراسر کشور مثبت است، این نرخ در مورد شاخص ساکن در نقاط روستایی منفی است.
خشکسالی شدید
استان فارس یکی از استانهای دارای کشاورزی قوی در کشور است اما به دلیل خشکسالی در سالهای اخیر، ضربات زیادی بر اقتصاد آن وارد آمده است. استان فارس سهم عمدهای در بخشهای اقتصادی کشور به ویژه کشاورزی و دامداری دارد. طبق گزارش آمارنامه کشاورزی، این استان با داشتن حدود 1 میلیون و 200 هکتار سطح زیر کشت، پس از استانهای آذربایجان شرقی و خراسان، رتبه سوم را در کل کشور دارد. استان پهناور فارس به دلیل گستردگی، تنوع اقلیم و حاصلخیزی خاک، یکی از قطبهای مهم کشاورزی کشور به شمار میآید و سهم قابلتوجهی از تولید محصولات و فرآوردههای کشاورزی کشور را به خود اختصاص داده است، به طوری که در بسیاری از محصولات کشاورزی جایگاه اول تا سوم كشور را دارا است. به عنوان مثال، در بخش تولید گندم این استان رتبه دوم را در کشور دارد. در کنار تولید محصولات کشاورزی، در تولید صنایع غذایی که یکی از نیازهای مبرم کشور است، رشدی چشمگیری یافته است؛ براساس اطلاعات موجود، بیش از ۲۰۰ واحد صنایع غذایی در این استان فعالیت دارند که تولید مواد غذاییاي نظیر روغن، قند، شکر، گوشت و دیگر مواد را برعهده دارند. فارس ۱۰ درصد تولیدات صنایع غذایی کشور را بر عهده دارد که شامل ۱۵ درصد محصولات باغی، ۷ درصد محصولات زراعی و 6.5 درصد محصولات دام، طیور و آبزیان است.
در زمينه توليدات دامي نيز استان فارس حرفهاي زيادي براي گفتن دارد؛ این استان با دارا بودن ۱۲ ميليون واحد دامي مقام اول كشور را دارد. ميزان توليد گوشت در این استان در سال گذشته 4.62 هزار تن بوده كه 9.7 درصد آن، گوشت مرغ با توليد 43.51 هزار تن یعنی 7.4 درصد تولید كل كشور بوده است. این استان در زمینه تولید عسل با توليد ۱۰۵۳ تن و تولید شير با توليد ۴۴۵ هزار تن نیز نقش پررنگی در اقتصاد کشاورزی کشور داشته است.
اما همه این مزیتها تحت تاثیر خشکسالی قرار گرفته است؛ خشکسالی، برداشت بیش از حد مجاز از منابع آب زیرزمینی و در نهایت فرونشست زمین، از جمله بحرانهای جدی این روزهای استان فارس است؛ تا آنجا که فارس با فرونشست سالانه 56 سانتیمتر، نیومکزیکو را در این زمینه پشت سر گذاشته و اکنون رکورددار فرونشست زمین در جهان به شمار میرود. در آبانماه امسال، وبسایت خبری «جنوب نیوز» در گزارشی اعلام کرد: «عمق چاههای آب در استان فارس از چند متر و یا چندده متر طی دهههای اخیر، اینک به چندصد متر رسیده و با تداوم روند فعلی، احتمالاً تا چند سال آینده به یک کیلومتر و یا شاید بیشتر هم برسد.» این وبسایت خبری به نقل از فرماندار شهرستان گرمسیری جهرم نوشت یک حلقه چاه به عمق 520 متر برای استخراج آب آشامیدنی در جهرم حفر شده که به نظر میرسد این چاه عمیقترین چاه آب شرب کشور باشد. مقامات مسئول و کارشناسان یکی از علل این مسئله را وجود 2 هزار و 700 چاه غیرمجاز در این شهرستان میدانند که معادل چاههای غیرمجاز 6 استان کشور است. 80 درصد منابع آب تجدیدپذیر در این شهرستان برداشت میشود و از 120 حلقه چاه صنعتی در جهرم، 100 برابر حد مجاز برداشت میشود.
استان فارس اینک در یک حالت بحرانی و فاجعهآمیز به سر میبرد. خشکسالی مستمر منابع آبی استان را نابود کرده، کشاورزی استان را که منبع تأمین درآمد بیشتر فارسیها بوده در بسیاری از مناطق استان به مرز تعطیلی کشانده و در ادامه، حیات صنایع فارس را نیز که به آب وابستهاند با اما و اگرهای زیادی مواجه کرده است. سال گذشته مدیرعامل آب منطقهای فارس درباره بحران خشکسالی در استان گفت: «شیراز در وضعیت قرمز خشکسالی قرار دارد که در این خصوص باید وضعیت کشاورزی ساماندهی شود.» با این حال، کمبارشی تنها ۳۰ درصد عامل خشکسالی در فارس است؛ بیشترین دلیل خشکسالی استان فارس سوءمدیریت در سالهای گذشته بوده و امروز عمق چاهها به ۳۰۰ متر رسیده به طوری که تالابها نیز خشک شده است.
خشکسالی و از رونق افتادن کشاورزی باعث مهاجرت از روستاها و کاهش جمعیت روستایی استان نیز شده است؛ با تحلیل آمارها منفی شدن نرخ رشد جمعیت در شاخصهای جمعیت ساکن در نقاط روستایی و جمعیت غیرساکن، و تداوم روند مهاجرت به نقاط شهری طی 5 سال حدفاصل دو سرشماری مشخص میشود. تحلیلگران آماری و صاحبنظران معتقد هستند که وقوع خشکسالی و تداوم آن در استان فارس به دلیل آنکه حدود یکسوم افراد شاغل در این استان به کشاورزی و صنایع مرتبط با این بخش اشتغال دارند، تاثیر بیشتری نسبت به سایر نقاط کشور که شاید با این پدیده مواجه باشند داشته است. مسئولان استان فارس نیز یکی از مهمترین دغدغهها را تداوم روند مهاجرت روستايیان به شهرها، به دلیل کاهش امکان انجام فعالیتهای کشاورزی، اعلام کردهاند؛ روند فزاینده حاشیهنشینی در شهرهای مختلف خصوصا چند شهر بزرگ استان فارس و بهویژه شیراز، آسیبها و مشکلات فراوانی را در ابعاد اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی بهدنبال داشته و دارد. براساس آمارها نرخ رشد جمعیت و خانوار در شهرستان و بهویژه کلانشهر شیراز، در مقایسه با سایر شهرهای بزرگ کشور، قابل توجه بوده و نیازمند نگاهی دقیق است.
شیراز در سال 90 حدود 1 میلیون و 461 هزار نفر جمعیت داشت؛ براساس سرشماری سال 95 این آمار به 1 میلیون و 567 هزار و 572 نفر افزایش یافته است. نرخ رشد جمعیت در شهرستان شیراز، 1.9 و در کلانشهر شیراز 1.4 درصد است. بررسی نرخ رشد جمعیت ساکن شیراز در مقایسه با میانگین 1.97 درصدی این شاخص در کشور، پايینتر است؛ همانگونه که عدد جمعیت ساکن در نقاط روستایی و نرخ رشد این جمعیت نیز در عین منفی بودن، از میانگین کشوری نرخ کمتری را نشان میدهد.
به دلیل چالش آبی که در این استان وجود دارد و نیز به دلیل اینکه فعالان اقتصادی و سیاستگذاران در پی اقتصاد بهتری برای کشاورزان فارس هستند، کسبوکارهای استان به سراغ گیاهان دارویی رفتهاند. در سال گذشته بیش از ۱۸۰۰ هکتار اراضی تحت کشت گیاهان دارویی در این استان افزایش پیدا کرده و قطببندی شده است و چندین کارخانه فرآوری در این استان در حال شکلگیری است.
معادن و قطب پتروشیمی
صنایع الکترونیک، پتروشیمی و معادن از مزیتهای اقتصادی استان فارس به شمار میرود؛ وجود منابع غنی گازی در جنوب استان فارس و نیز نزدیکی به منطقه پارس جنوبی و عسلویه به عنوان یکی از منابع مهم تامین گاز و میعانات گازی و صنایع پاییندستی نفت و گاز و پتروشیمی و همچنین وجود میادین نفتی سروستان، سعادتآباد و خشت و کنارتخته در استان، فارس را به عنوان یکی از مناطق مهم کشور در صنایع نفت و گاز مطرح کرده است. به علاوه، با فعالیت شرکت پتروشیمی شیراز به عنوان نخستین پتروشیمی کشور و نیز پالایشگاه شیراز و تعداد زیادی از صنایع شیمیایی، فارس به قطب مهم صنایع پتروشیمی و پالایشگاهی تبدیل شده است.
همچنین استقرار کارخانهجات بزرگ در این بخش نظیر صنایع الکترونیک، صنایع قطعات و نیرو ترانس که به جديدترين فناوریهای روز در زمینه ساخت، مونتاژ و تست قطعات الکترونیکی مجهز هستند در کنار بیش از 150 واحد تولیدی فعال در زمینه برق و الکترونیک از مزیتهای استان فارس است. وجود ذخایر غنی سنگهای ساختمانی، سنگ آهک، سنگ گچ، سنگ نمک و خاک نسوز و مواد معدنی ارزشمند و کمیاب در استان نظیر کرومیت، کبالت، مس، سرب، روی و باریت که قابلیت ایجاد صنایع فرآوری را فراهم ساخته و نیز وجود کارخانههای سیمان و طرحهای در دست احداث سیمان، استان فارس را به یکی از استانهای مهم کشور در صنایع معدنی تبدیل کرده است. از 37 نوع ماده معدنی شناساییشده در استان فارس 21 نوع در حال بهرهبرداری است.
استان فارس در زمینه انرژیهای تجدیدپذیر نیز دارای جذابیتهای بالایی برای شرکتهای خارجی است؛ به گفته هاله فولادفر، مدیرکل جذب و حمایت از سرمایهگذاری استانداری فارس، بیشترین مراجعات به این استان از سوی سرمایهگذاران خارجی در دفتر جذب و حمایت از سرمایهگذاری، در مباحث انرژیهای تجدیدپذیر و انرژی خورشیدی است. بر اساس آمار کارشناسیشده بیش از سه برابر نیاز استان در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر مجوز برای احداث نیروگاههای خورشیدی در استان صادر شده است. با توجه به اینکه در بخش سرمایهگذاری در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر در استان قابلیتهای جذابی وجود دارد، اولین قدمها در این زمینه برداشته شده و تا پایان امسال دو نیروگاه خورشیدی در استان فارس افتتاح خواهد شد. در راستای حمایت از سرمایهگذاری در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر و خورشیدی در استان فارس، تیم مشخصی تشکیل شده که فرآیند و خدمات مربوط به سرمایهگذاری در این زمینه شامل تمام استعلامات، مجوزها و فرآیند مجوزها را به طور ویژه دنبال میکند. استانداری فارس اعلام کرده است که رویکردش در این زمینه حمایت از سرمایهگذاری در استان است و با هدف تهیه بستههای سرمایهگذاری برای ارائه به سرمایهگذاران، تمام ظرفیتهای این استان استخراج شده و مقامات دولتی در حال ارزیابی برای مشخص کردن مناطق سرمایهگذاری در مناطق مختلف استان هستند. همچنین ایجاد پنجره واحد سرمایهگذاری گام مناسبی برای حمایت از سرمایهگذاران در استان فارس در نظر گرفته شده است؛ استانداری فارس قول داده است که در این پنجره واحد نماینده تمام دستگاههای اجرایی حضور داشته باشند و سرمایهگذاران داخلی و خارجی بتوانند با مراجعه به این مرکز از خدمات مناسب بهرهمند شوند.
در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس ﺑﺎ ﺗﻌﺪاد 4 هزار و 134 واﺣﺪ ﻓﻌﺎل ﺻﻨﻌﺘﻲ ﺑﺎ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪاي ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ 54 میلیارد و 917 میلیون رﻳﺎل و اﺷﺘﻐﺎل ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ 95 هزار و 291 نفر در ﻋﺮﺻﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﮔﺎم ﺑﺮﻣﻲدارد ﻛﻪ در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ ﻛﻞ ﻛﺸﻮر از ﻟﺤﺎظ ﺗﻌﺪاد، ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ و اﺷﺘﻐﺎل ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ رﺗﺒﻪﻫﺎي 5 ، 12 و 10 را دارا است. آمار ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ 5.12 درﺻﺪ از ﻛﻞ واﺣﺪﻫﺎي ﻓﻌﺎل ﻛﺸﻮر در اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس ﻗﺮار دارﻧﺪ. اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس از ﻟﺤﺎظ ﺗﻌﺪاد واﺣﺪﻫﺎي ﺻﻨﻌﺘﻲ رﺗﺒﻪ 5 را ﺑﻴﻦ استانهای ﻛﺸﻮر دارد ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از استانهای ﺗﻬﺮان، اﺻﻔﻬﺎن، ﺧﺮاﺳﺎن رﺿﻮي و آذرﺑﺎﻳﺠﺎن ﺷﺮﻗﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﺗﻌﺪاد ﻛﺎرﮔﺎﻫﻬﺎي ﺻﻨﻌﺘﻲ داراي ﭘﺮواﻧﻪ ﺑﻬﺮهﺑﺮداري را داراست.
قدمت در تجارت
موقعیت جغرافیایی منطقه و فراوانی تولید در زمینه کشاورزی، دامداری، پتروشیمی، فرش و صنایع دستی، منابع عظیم گاز استان و نزدیکی این منطقه به آبهای خلیج فارس سبب شده تا از دیرباز تجارت و دادوستد در این منطقه رشدی فراوان یابد، به طوری که عمده فعالیتهای استان به فعالیتهای تجاری و خدماتی اختصاص یابد. پیشینه و قدمت تاریخی تجارت خارجی استان و وجود روابط قوی تجاری و قومی بازرگانان فارس با سایر کشورهای جهان، قابلیت افزایش صادرات استان در سند چشمانداز توسعه تجارت خارجی را در سال 1404 شمسی برابر با سال 2025 میلادی در نظر گرفته است.
بر اساس قراين و شواهد موجود در سال 1307 شمسي به همت روحاني مبارز شيخ عبدالحسين مختاري با هدف تجمع تجار و ساماندهي به اوضاع اقتصاد فارس و همچنین رونق بخشیدن به صادرات شيراز جايگاهي تحت عنوان اتاق تجارت در شيراز تاسيس شد و پس از پيوستن جمع اندك تجار شهر به آن، اتاق تجارت به اتحاديه بازرگانان شيراز مبدل شد. بهتدریج با پيشرفت اقتصاد، توسعه صادرات، آشنایي با بازرگانان كشورهاي دور و نزديك و تبادل كالا اتحادیه بازرگانان به اتاق بازرگاني، صنايع، معادن و کشاورزی شيراز تغيير نام يافت .
فرانسویها در تختجمشید
استان فارس یکی از استانهایی در کشور است که از دوران پیش از اسلام دارای ساکنان زیادی بوده و آثار فراوانی از آن دوران در شهرهای مختلف این استان باقی مانده است. آثاری همچون تختجمشید هر سال گردشگران خارجی و داخلی فراوانی را به این استان جذب میکند و گردشگری تاریخی و نیز مذهبی یکی از مزیتهای مهم اقتصادی این استان است. برای نمونه، از تاریخ 25 اسفندماه 95 تا 13 فروردین ماه 96 ، 3 میلیون نفر از حرم مطهر حضرت احمد بن موسی شاهچراغ (ع)، 36 هزار نفر از مسجد تاریخی وکیل و 31 هزار نفر از مسجد نصیرالملک در شیراز بازدید کردند. در این مدت، مجموعه فرهنگی حافظیه با 449 هزار و 691 نفر بازدیدکننده در صدر اماکن گردشگری فارس قرار گرفت و پس از آن، مجموعه جهانی تختجمشید با 374 هزار و 506 نفر، مجموعه فرهنگی سعدیه با 279 هزار و 80 نفر، مجموعه جهانی پاسارگاد با 161 هزار و 991 نفر و مجموعه فرهنگی ارگ کریمخان زند با 151 هزار و 717 نفر بازدیدکننده در رتبههای بعدی قرار داشتند. به طور کلی، در یکماهه نوروز، آمار بازدید از اماکن گردشگری و مذهبی استان فارس از مرز ۹.۵ میلیون نفر گذشت.
گردشگری استان فارس توانسته ارزآوری زیادی نیز برای کشور داشته باشد؛ براساس آمار رسمی در سال ۹۵ درآمد ورود گردشگران به ایران ۸ میلیارد دلار بوده که استان فارس در آن سهم زیادی داشته است. گردشگری خارجی در فروردینماه امسال در استان فارس با رشد 59 درصدی نسبت به مدت مشابه آن در سال گذشته روبهرو بوده است. تعداد گردشگران خارجی در فروردین سال 96، 69 هزار و 172 نفر بازدید بوده است. اتباع کشور فرانسه در سال گذشته در صدر فهرست گردشگران خارجی ورودی به استان فارس قرار داشتند و پس از آن گردشگران آلمان، ایتالیا، چین، اسپانیا، هلند، انگلیس، سوئیس، بلژیک و اتریش به ترتیب بیشترین آمار ورود گردشگران خارجی در سفر به این استان را به خود اختصاص داده بودند. این ارزآوری باعث ایجاد زیرساختهای بیشتری نیز در استان شد، به طوری که در سال گذشته، ساخت مجموعههای گردشگری در فارس از 18 درصد به 22 درصد افزایش و ساخت اقامتگاه و هتلها نیز با 28 درصد رشد از تعداد 60 واحد به 77 واحد ارتقا یافت. اعداد و ارقام از رشد 27 درصدي اقامت گردشگران خارجی در استان با ثبت بیش از 210 هزار نفر شب اقامت در 5 ماه ابتدایی سال 96 خبر میدهند.
با توجه به گردشگرپذیر بودن استان فارس، صنایع دستی و صادرات آن یکی از فرصتهای طلایی جهت رونق اقتصادی استان است اما مشکل اینجاست که صنایع دستی فارس هنوز با شیوههای سنتی عرضه میشود و به طراحی و بستهبندی مناسب نیاز دارد؛ به همین دلیل تاکنون نتوانسته است سهم قابلتوجهی از بازارهای جهانی را کسب کند.