به گفته رئیس کمییسون تسهیل تجارت و توسعه صادرات اتاق تهران، صادرات خشکبار و پسته ایران با ضعف تبلیغات مواجه است و در این راستا، نمایندگیهای سیاسی و اقتصادی کشور باید با قدرت وارد عمل شوند.
کمیسیون تسهیل تجارت و توسعه صادرات اتاق تهران، که در دومین دوره فعالیت خود بررسی مشکلات و موانع توسعه صادرات در رشته فعالیتهای مختلف را در دستور کار قرار داده است، این بار مشکلات صادرکنندگان پسته را بررسی و واکاوی کرد؛ مشکلاتی همچون ضعف برندسازی، توانایی مالی اندک صادرکنندگان، ضعف زیرساختهای حملونقل، نوسانات نرخ ارز و تنوع نهادهای مؤثر در امر صادرات کشاورزی.
رییس کمیسیون تسهیل تجارت و توسعه صادرات اتاق تهران، در ابتدای این نشست، با اشاره به اهمیت محصول پسته در صادرات غیرنفتی کشور کاهش سهم پسته ایرانی در بازارهای جهانی را نگرانکننده دانست. محسن بهرامی ارضاقدس، در این بخش از سخنان خود، گریزی هم به مساله نرخ ارز زد و با اشاره به وعده مسئولان در خصوص یکسانسازی آن ابراز امیدواری کرد که با مدیریت بازار، نگرانی فعالان اقتصادی از نوسانات نرخ ارز برطرف شود.
مزیتهای پسته ایرانی
با ورود به دستورجلسه کمیسیون، ابتدا اشرف مرتضایی، کارشناس این کمیسیون، با ارائه گزارشی به تحلیل تجارت پسته در ایران و جهان پرداخت. او گفت: پسته یکی از مزیتهای اصلی بخش کشاورزی و به عنوان محصول برتر تولیدی کشور در بازارهای جهانی است که با صادرات سالانه آن ارزآوری بالایی برای کشور رقم میخورد. به طوری که در سالهای اخیر به طور متوسط 3 درصد از سهم صادرات غیرنفتی و 20 درصد از سهم صادرات محصولات کشاورزی و غذایی کشور متعلق به پسته بوده است.
مرتضایی «وجود ارقام متنوع و تجاری»، «کیفیت مطلوب پسته ایران»، «بالا بودن نسبت مغز به پوست»، «بینظیر بودن و قابلیت بالای برشتگی به دلیل وجود حد بهینه درصد چربی»، «طعم بیبدیل و بیرقیب و تجارتپذیری بالا» و «گرایش ذائقه کشورها به پسته تولیدی ایران» را از جمله مزیتهای این محصول ویژه کشاورزی کشور برشمرد.
این کارشناس سطح زیر کشت پسته در ایران را در سال 1395 بیش از 457 هزار هکتار عنوان کرد و افزود: استان کرمان با مجموع بیش از 212 هزار هکتار باغهای بارور و غیربارور، بیش از 70 درصد محصول کل کشور را تولید و به عنوان مهمترین منطقه پسته کاری ایران و دنیا محسوب میشود و یزد، خراسان، فارس، سمنان، سیستان و بلوچستان، قزوین، مرکزی، اصفهان و قم به عنوان سایر استانهای پستهخیز شناخته میشوند که بیش از 90 هکتار سطح زیر کشت باقیمانده را به خود اختصاص میدهند.
او ادامه داد: از سال 2011 ، ایران در جایگاه دوم تولید پسته در جهان قرار گرفت. آمریکا، ایران، هلند، آلمان و بلژیک از تولیدکنندگان اصلی پسته در جهان به شمار میآیند.
او همچنین توضیح داد: آمارها نشان میدهد، در میان پنج کشور اصلی تولیدکننده پسته در دنیا، ایران از نظر سطح زیرکشت، فاصله معناداری با سایر رقبای خود دارد. تولید پسته از 165 هزار تن در سال 1387 به حدود 240 هزار تن در سال 1396 رسیده است و از سال 1390 تولید پسته، روند صعودی را پیموده است.
مرتضایی سپس به روند صادرات پسته پرداخت و گفت: صادرات پسته از 141 هزار تن در سال 1384 به 202 هزار تن (به ارزش یک میلیارد و 260 میلیون دلار) در سال 1386 افزایش یافته و سپس با نوسات زیاد به 183 هزار تن (به ارزش یک میلیارد و 15 میلیون دلار) در سال 1392 رسید. صادرات پسته در سال 1395، بیش از 138 هزار تن (به ارزش یک میلیارد و 271 میلیون دلار) بود که نسبت به مدت مشابه سال قبل 8 هزار تن (شش درصد) افزایش یافت.
او افزود: از میان کشورهای مقصد صادراتی پسته ایران در سال 1395 هفت کشور هنگکنگ (242 میلیون دلار)، ویتنام (169 میلیون دلار)، امارات (128 میلیون دلار)، آلمان (119 میلیون دلار)، هند (92 میلیون دلار)، عراق (71 میلیون دلار) و قزاقستان (66 میلیون دلار) بزرگترین مقاصد صادراتی پسته ایران به شمار میآیند که 70 درصد ارزش صادرات پسته ایران را به خود اختصاص دادهاند.
چالشهای تولید پسته در ایران
این کارشناس کمیسیون تسهیل تجارت و توسعه صادرات با اشاره به وضعیت تولید و تجارت پسته در جهان، به چالشهای تولید پسته در ایران اشاره کرد و گفت: کمبود آب، خشکسالی، شوری آب، سرمازدگی فصلی، محدودیت منابع تولید، کمبود منابع مالی، کمتوجهی به کیفیت و بهداشت محصول از باغ تا صادرات و ضعف سیستمهای نظارت و کنترلهای بهداشتی از جمله درخصوص آفلاکتوسین و همچنین بهرهوری پایین تولید و ناکارآمدی خوشههای ایجاد شده در کرمان، سمنان، آذربایجان شرقی از جمله این مشکلات است.
چالشهای صادرات پسته ایرانی، مساله دیگری بود که مرتضایی روی آن دست گذاشت و عدم شناسایی سلایق و نیازهای بازار، قیمت تمام شده بالا، عدم برندسازی، عدم وجود برنامههای مدون جهت بازاریابی، بازارسازی و حفظ بازارهای کنونی، سیاستهای تجاری و ارزی ناکارآمد، تاخیر طولانی در پرداخت، متمرکز بودن بازارهای صادراتی و تأثیر منفی آن بر ارزش صادرات را از جمله این مشکلات برشمرد.
دو میلیارد دلار صادرات خشکبار
در ادامه این نشست، اسدالله عسگراولادی به عنوان یکی از صادرکنندگان کهنهکار پسته و خشکبار توضیحاتی درباره صادرات این محصولات ارائه کرد. او گفت: خشکبار از قدیمیترین خوراکهای بشر است. در ایران نیز حدود 2000 تا 2500 سال است که میوه و خشکبار به مصرف میرسد و خشکبار همواره در راس صادرات غیرنفتی سنتی قرار داشته است.
عسگراولادی با بیان اینکه صادرات خشکبار ایران از مرز 2 میلیارد دلار عبور کرده است، افزود: اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان خشکبار ایران در دو سازمان جهانی عضویت دارد و این سازمانها با برگزاری نشستهای سالانه، وضعیت تولید و تجارت خشکبار را مورد بررسی قرار میدهند.
تولید 900 کیلو در هکتار در برابر 3 تن در هکتار
در ادامه، محمدحسن شمسفرد که از اتحادیه صادرکنندگان خشکبار در این نشست حضور یافته بود، چالش اصلی صادرکنندگان پسته را عدم توان رقابت با آمریکا عنوان کرد و گفت: آمریکا از هر هکتار سطح زیر کشت پسته، 3 تن برداشت میکند و اما میزان برداشت از هر هکتار باغات پسته در ایران، حداکثر 900 کیلو است.
او یکی دیگر از چالشهای صادرات پسته را نرخ ارز و نقل و انتقال آن برشمرد و در ادامه گفت: صادرات به اروپا نیز حدود 10 الی12 سال به دلیل ایراداتی که کشورهای اروپایی به برخی محصولات به خاطر وجود آفلاتوکسین میگرفتند، با مشکل مواجه بود.
محمدرضا فرشچیان نیز به عنوان یکی از صادرکنندگان پسته، قیمت تمام شده بالا، کشتزارهای کوچک، عدم مدیریت صحیح کشاورزان و عدم شفافیت سیاستهای پولی و مالی را به عنوان مشکلات اساسی موجود در مسیر صادرات توصیف کرد و گفت: دولت میتواند با یک دستورالعمل، نسبت به بزرگ شدن اراضی زیرکشت پسته اقدام کند. همچنین شکلگیری شرکتهای مدیریت صادرات برای توسعه صادرات این محصول الزامی است.
مجید بازیان، عضو اتحادیه صادرکنندگان خشکبار ایران هم با انتقاد از اینکه این مسایل حدود 35 سال است که تکرار میشود، گفت: گویی هیچ ارادهای برای حل این مسایل وجود ندارد. انتظار این است که در طول این سالها تعدادی از این مشکلات در اولویت قرار میگرفت و حل میشد.
او با اشاره به اینکه در سال 1996 پسته ایرانی از سوی اروپاییها به دلیل ابتلا به آفلاتوکسین مورد تحریم قرار گرفت، توضیح داد: اکنون این مساله حل شده است و مشکلی که وجود دارد باقیمانده سموم است و این چالش نیز باید برطرف شود.
مخالفت با خرید توافقی
علیرضا فرجاللهی یکی دیگر فعالان حوزه کشاورزی با اشاره به اینکه در گزارش قرائت شده توسط مرتضایی، فقدان سیستم خرید توافقی به عنوان یکی از چالشهای افزایش تولید و صادرات پسته عنوان شده بود، گفت: هرگاه در مورد پسته و سایر محصولات، دولت وارد پروسه خرید توافقی یا تضمینی شده، توفیقی حاصل نکرده است. مثال بارز این مدعا، خرید توافقی زعفران توسط دولت بود که موجب توقف صادرات آن شد. این رویه، جز شکلگیری واسطههایی که محصولات را به ثمن بخس خریداری میکنند، نتیجه دیگری ندارد. دولت به جای آنکه پول خود را صرف خرید گندم کند، اجازه دهد، بازار روال طبیعی خود را طی کند.
ضرورت اتخاذ استراتژی نفوذ و توسعه بازار
شاهرخ شجری، مدیرکل دفتر توسعه صادرات وزارت جهاد کشاورزی از افزایش صادرات پسته در آبان و آذر سال جاری نسبت به مدت مشابه سال قبل خبر داد و گفت: امیدواریم تا پایان سال 1396، رقم صادرات سال 1395 تحقق پیدا کند.
او با بیان اینکه 80 درصد صادرات پسته به 10 کشور صورت میگیرد، گفت: با وجود این تمرکز در مقاصد صادراتی، میتوان این تعبیر را به کار برد که درجاتی از انحصار خرید در صادرات وجود دارد و در این شرایط، صادرکنندگان ایرانی در تعیین قیمت نقش اندکی ایفا خواهند کرد. صادرکنندگان ایرانی باید استراتژی نفوذ و توسعه بازار را در پیش بگیرند. در برخی کشورها خشکبار به صورت عمده مصرف میشود و کشش قیمتی این محصولات در آنها بسیار پایین است. در عین حال کشورهایی نیز هستند که اقدام به خرید عمده خشکبار ایران کرده و آن را دوباره صادر میکنند؛ بنابراین نباید استراتژی صادرات به این دو گروه کشور را برگزید. اما کشورهایی هستند که کشش قیمتی خشکبار در آنها بالاست و افزایش عرضه به این کشورها، درآمد صادراتی ایران را افزایش میدهد.
شجری همچنین یکی دیگر از ابزارهای موثر بر افزایش صادرات غیرنفتی را برقراری تعرفه ترجیحی با کشورهایی دانست که پسته ایرانی را به صورت عمده خریداری میکنند. او در ادامه از آنچه ضعف تعامل دستگاههای مرتبط با صادرات خشکبار از جمله پسته میخواند، انتقاد کرد و گفت: لازم است این تعاملات، هرچه بیشتر افزایش پیدا کند تا به توسعه صادرات منتهی شود.
محمود بازاری که به عنوان نماینده سازمان توسعه تجارت به این نشست آمده بود، به این نکته اشاره کرد که در تامین مالی تولید و صادرات محصولات کشاورزی، سیاستگذاری ارزی کشور هدفمند نیست. توسعه صادرات نیز نیازمند ثبات در بازار ارز است.
شکراله حاجیوند، مدیرکل دفتر میوههای خشک و سردسیری وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به آنچه در مورد باقیمانده سموم در محصولات پسته مورد اشاره قرار گرفت، گفت: سازمان حفظ نباتات، برنامههایی برای کاهش سموم در دستور کار دارد که امیدواریم به نتیجه برسد. همچنین وزارت جهاد، آموزش به کشاورزان را نیز با جدیت دنبال میکند.
محمدرضا فیاض، مشاور امور بینالملل وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز این پرسش را مطرح کرد که به چه دلیل صادرکنندگان ایرانی به مقوله بستهبندی توجهی نشان نمیدهند؟
اعتبار خریدار و مشکلات و چالشهای آن
علیرضا ساعدی، عضو هیات عامل صندوق توسعه ملی با اشاره به اینکه در ابتدای سال، شورای عالی صادرات، بسته حمایت از صادرات را تدوین کرده است، ادامه داد: در این بسته حمایتی به راحتی از مساله مهمی به نام زیرساختها عبور شده است. پرسش قابل تامل این است که بخش خصوصی تا چه حد در تدوین این بسته نقش داشته است؟
ساعدی در بخش دیگری از سخنانش،گفت: به ما تکلیف شد که برای راهاندازی اعتبار خریدار، حدود 2 میلیارد دلار به این امر اختصاص دهیم. صادرکنندگان اعلام میکنند که نرخ کارمزد صندوق برای اعطای این تسهیلات بالاست اما مطالعات ما این نرخ را گران نشان نمیدهد.
او خطاب به صادرکنندگان توضیح داد: در اعتبار خریدار، خریدار پسته به صندوق توسعه ملی متعهد میشوند. اما به دلیل توقف روابط کارگزاری بانکهای ایرانی با بانکهای خارجی، استفاده از روش اعتبار خریدار از طریق بانکهای ایرانی میسر نیست. اما اگر صادرکنندگان مشاور مالی داشته باشند میتوانند این مساله را حل کنند.
اما عسگر اولادی گفت که خریداران پسته نیازی به تامین مالی از طریق روش اعتبار خریدار در ایران ندارند. او افزود: باید سازو کاری فراهم شود که اسناد صادراتی صادرکنندگان پسته در بانکهای تجاری قابل تنزیل شود.
فرشچیان هم فقدان بانکهای کارگزار را یکی به عنوان یکی از مشکلات صادرکنندگان پسته عنوان کرد و گفت: در خرید تضمینی و توافقی دولت زمانی ورود پیدا میکند که قیمت بازار از قیمتهای تعیین شده کمتر باشد.
محمود استقلال، عضو انجمن لوازم خانگی ایران هم با اشاره به انواع برندسازی گفت: نخستین برندسازی آن است که کشاورزان خود در این زمینه اقدام کنند. دومین نوع برندسازی از طریق برخی تعاونیها صورت میگیرد. نوع سوم نیز به سازمان توسعه تجارت برمیگردد که اخیرا نسبت به تقویت شناسههای جغرافیایی در برندسازی توجه نشان داده است. اما چهارمین نوع برندسازی زمانی صورت میگیرد که یک سری از برندها، روی برخی از محصولات از جمله محصولات کشاورزی کار کنند.
او ادامه داد: مدلی که اکنون در آمریکا رایج است، مبتنی بر مدل ETCهاست که شرکتهای تعاونی نسبت به برندسازی اقدام میکنند و ریسک تولیدکنندگان را کاهش میدهند . بنابراین باید مشخص شود چه نوع برندسازی برای پسته ایرانی میتواند بیشترین بازده را داشته باشد.
طاهره نورسته، معاون اداره سرمایهگذاری و صادرات کالای بانک توسعه صادرات نیز از تنزیل اسناد صادراتی در این بانک خبر داد و گفت: بانک توسعه صادرات در این حوزه فعال و به دنبال مشتری است؛ چرا که اعطای منابع تلفیقی بالایی را متعهد شده است. بانک در توافقی که با صندوق ضمانت صادرات داشته، تنزیل اسناد صادراتی را انجام میدهد.
ضرورت حضور متخصصان بخش خصوصی در جلسات شورای عالی صادرات
پس از طرح این مباحث، عسگراولادی سه درخواست را مطرح کرد که نخستین درخواست او، حضور متخصصان بخش خصوصی در جلسات شورای عالی صادرات بود. او همچنین خواستار راهاندازی هجینگ صادرات شد و گفت: درخواست دیگر ما این است که حسابهای ارزی فعال شود. بدین ترتیب که ارز مازاد صادرکنندگان در حسابی قرار گیرد و صادرکنندگان در برداشت از این حساب دارای اختیار باشند.
این عضو هیات نمایندگان اتاق تهران همچنین با اشاره به تلاش برای وارد کردن پسته به بورس کالا، اعلام کرد که این کار را به صلاح تولید و صادرات پسته نمیداند.
ضعف تبلیغات در صادرات خشکبار و پسته ایرانی
در ادامه این جلسه، محسن بهرامی ارض اقدس از ضرورت اختصاص جلسه دیگری از کمیسیون تسهیل تجارت و توسعه صادرات به موضوع پسته و خشکبار سخن گفت و پیشنهاد کرد که کمیتهای متشکل از صادرکنندگان و نهادهای دولتی اعم از وزارت جهاد کشاورزی، سازمان توسعه تجارت، صندوق ضمانت صادرات و بانک توسعه صادرات تشکل شود تا امور مربوط به این حوزه را مورد پیگیری مستمر قرار دهد.
رئیس کمیسیون تسهیل تجارت و توسعه صادرات اتاق بازرگانی تهران گفت: صادرات خشکبار و پسته با ضعف تبلیغات مواجه است و در این راستا، نمایندگیهای سیاسی و اقتصادی کشور باید با قدرت وارد عمل شوند.
بهرامی با اشاره به مخالفتهایی که با خرید توافقی پسته توسط دولت مطرح شد، گفت: وقتی وزارت جهاد مشاهده میکند که نرخ برخی محصولات افت کرده، با حضور سمبلیک خود در بازار از ادامه کاهش قیمت جلوگیری میکند. مانند آنچه که در مورد برنج رخ داد و قیمت این محصول در بازار اصلاح شد.
تلاش برای افزایش بهرهوری در تولید و توسعه سیاستهای ترویجی به منظور استانداردسازی کشت از دیگر موارد مورد اشاره و تاکید بهرامی در این نشست بود. رییس کمیسیون تسهیل تجارت و توسعه صادرات اتاق تهران در ادامه، تجدیدنظر در بسته مشوقهای صادراتی، ضرورت هماهنگی دستگاههای متولی در امر صادرات پسته و خشکبار و زمینهسازی برای حضور افراد متخصص از تشکلها در جلسات شورای عالی صادرات را نیز خواستار شد.
بهرامی البته، هجینگ ارزی، اختیار صادرکنندگان در برداشت از حسابهای ارزی و نیز برندسازی را نیز از عوامل موثر بر توسعه صادرات دانست و نسبت به پیگیری این موارد تاکید کرد.
