تکمیل بندر آزاد چابهار و شبکه ریلی شرق ایران، ایران را به کشوری قدرتمند تبدیل خواهد کرد. ظرفیتهای خالی بنادر و ظرفیت خالی کشتیهای تجاری ایران آماده برای کسب موقعیتهای بهتر هستند. بهکارگیری این ظرفیتها بدون افزایش سرمایههای اجتماعی امکانپذیر نخواهد بود.
بهرام امیراحمدیان، اقتصاددان/آینده نگر
جمهوری اسلامی ایران بهعنوان کشوری باثبات در منطقه آشوبزده خاورمیانه، جایگاهی درخور برای ایفای نقشی بهتر دارد. شبکههای راههای زمینی (جادهای و ریلی)، هوایی، دریایی ایران ازنظر زیرساختها مناسب و شاید بتوان گفت که در منطقه بیمانند است. تکمیل بندر آزاد چابهار و شبکه ریلی شرق ایران، ایران را به کشوری قدرتمند تبدیل خواهد کرد. ظرفیتهای خالی بنادر و ظرفیت خالی کشتیهای تجاری ایران آماده برای کسب موقعیتهای بهتر هستند. بهکارگیری این ظرفیتها بدون افزایش سرمایههای اجتماعی امکانپذیر نخواهد بود. افزایش روحیه دفاع ملی، مشارکت مردم در تصمیمگیریهای سیاسی و افزایش میل به خدمت به میهن لازمه توسعه اقتصادی است. ایجاد فضای سیاسی مناسب در محیط بینالملل برای ایفای نقش و انجام تعهدات بینالمللی و همسویی نیروها در برنامه برجام، راه را برای توسعه ایران و رسیدن به جایگاه مطلوب رهنمون خواهد شد. در یک جمعبندی کلی میتوان گفت که خلق فرصتهای جدید برای ایفای نقش موردنظر نیازمند توجه به ابعاد موضوع است.
این فرصتها را میتوان در ابعاد زیر مورد ملاحظه قرار داد:
الف- توسعه بهرهگیری از فضای ایران برای کریدورهای زمینی و هوایی
- فضای ناامن پروازی در روی خاک عراق، سوریه و اوکراین موجب افزایش پروازهای عبوری از فضای ایران شده است. شبکه جهانی flight radar 24 بر روی سایت خود نقشه ترافیک هوایی و این وضعیت را نشان میدهد.
- رتبه نخست ایران در رشد ترافیک هوایی جهان؛ مدیرعامل شرکت مادرتخصصی فرودگاههای کشور گفته است ایران در رشد ترافیک هوایی جهان موفق به کسب رتبه نخست جهان شده است.
- ایران به لحاظ واقعشدن در مسیر ترانزیت شرقی- غربی دنیا از موقعیت بالقوه کمنظیری برخوردار است اما باید این موقعیت را با تکمیل طرحها و برنامههایی قابلرقابت با مسیر دیگر کشورها کنیم. ایران در قلب شاهراه شرق - غرب و در دو منطقه پرترافیک آسیا - پاسیفیک و اروپا قرار دارد و امنیت موجود در ایران با توجه به فضای ناامن کشورهای همجوار و منطقه یکی از ویژگیهای این کشور است. خرید 118 فروند هواپیمای ایرباس به ارزش 10.5 میلیارد دلار بزرگترین قراردادی است که در نخستین سفر حسن روحانی به کشور فرانسه بعد از رفع تحریمها به نتیجه رسید. بنا به اظهارات وزیر راه و شهرسازی از کمپانی بوئینگ برای حضور در ایران و مذاکره خرید هواپیما از این کمپانی، دعوت بهعملآمده است. افتتاح ۷ هزار کیلومتر مسیر هوایی جدید ازجمله اقدامات دیگر وزارت راه و شهرسازی است.
ب- حضور جریانهای تروریستی داعش در منطقه، ایجاد ناامنی و پیامدهای آن، موجبات بهرهگیری از قلمرو ایران برای ارتباط بین اروپا و حوزه خلیجفارس شده است. ایران از نگاه بیرونی جزیره ثبات و امنیت در منطقه آشوبزده و بحرانی خاورمیانه است.
- شبکه راههای زمینی ایران از نظر استانداردهای بینالمللی (زیرساختهای جادهها، پلیس راه، امنیت، علایم و خطکشی، ایستگاههای سوخت و امکانات استراحتی و غذاخوری)، از سطحی مطلوب در منطقه برخوردار است. مجموع راههای ایران شامل 2401 کیلومتر آزادراه، 16626 کیلومتر بزرگراه، 25538 کیلومتر راه اصلی و 42601 کیلومتر راههای فرعی تحت پوشش وزارت راه و شهرسازی است. راههای روستایی نیز در مناطق مختلف کشور استقرارگاهها روستایی را با شبکههای اصلی پیوند میدهد.
ج- ابتکار «یک کمربند، یک راه»، فرصتی برای منطقه
- چین درصدد است که راه ابریشم سنتی را در قالب ابتکار «یک کمربند، یک راه» احیا کند. هدف چین بیشتر اقتصادی است. در این ابتکار در یک گزینه از راههای ارتباطی در کنار دسترسی به اروپا، چین درصدد دستیابی به خاورمیانه از طریق ایران است که همان راه سنتی جاده ابریشم است که این بار از جنوب مرکزی چین بهسوی شمال به سینکیانگ و از آنجا بهسوی غرب به آسیای مرکزی (قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان) و از آنجا به ایران و سپس حوزه خلج فارس و درنهایت بهسوی غرب به بینالنهرین (عراق) و شامات (سوریه یا منطقه لوانت) خواهد رسید. در ابتکارات غربیها این راه تا آسیای مرکزی مسیر سنتی خود را طی میکند ولی به سمت جنوب به ایران نمیآید و بهسوی غرب آسیای مرکزی ادامه مییابد و به ساحل شرقی دریای خزر در ترکمنستان به بندر ترکمنباشی میرسد و ازآنجا به سمت غرب با کشتی با گذر از دریای خزر به باکو و سپس از طریق قفقاز به اروپا میرود (این مسیر «تراسکا» نام دارد).
- در شرایط کنونی که فتنه داعش در سوریه و عرق از بین رفته و امنیت نسبی در منطقه برقرار است میتوان چینیها را به ادامه مسیر سنتی جاده ابریشم از مسیر ایران به غرب و سپس عراق و سوریه و ادامه آن تا شرق مدیترانه در داخل خاک سوریه برای دسترسی به حوزه مدیترانه تشویق کرد. برای بازسازی سوریه قدرتهای درگیر ازجمله ایران و روسیه و ترکیه سرمایه کافی ندارند. کشورهای عرب ثروتمند ازجمله عربستان سعودی هم به سبب عدم علاقه به دولت سوریه، در این کار پا پیش نخواهند نهاد. تنها قدرت خارجی چین است که برای احداث و احیای جاده ابریشم انگیزه و سرمایه کافی دارد. از یک سو بازار مصرف، منابع انرژی منطقه که موردنیاز چین است و از سوی دیگر کاستن از تهدیدات امریکا در دریای چین جنوبی و دسترسی به آبهای آزاد در مدیترانه و برقراری ارتباط با شمال افریقا و جنوب اروپا ظرفیتهای خوبی در اختیار چین قرار خواهد داد. ایران در این میان میتواند در تنوعبخشی راههای ارتباطی خود با حوزه مدیترانه و اروپا اقدام کند.
راهآهن
بنادر
در سال 1395 در مجموعه بنادر ایران 145 میلیون تن کالا تخلیه و بارگیری شده است که شامل 63 میلیون تن تخلیه و 83 میلیون تن بارگیری بوده است. بیش از 90 درصد تجارت ایران با جهان خارج از طریق تجارت دریایی صورت میگیرد.
ایران با دارا بودن 2043 کیلومتر خط ساحلی در جنوب (خلیجفارس 1358 و دریای عمان 796 کیلومتر) و 675 کیلومتر مرز آبی در دریای خزر دارای توانهای محیطی و اقتصادی قابلتوجهی برای همکاریهای منطقهای است.
اخیراً برقراری خط کشتیرانی مسافری بین چابهار و مسقط در عمان تحولی در حمل مسافربری دریایی پدید آورده است.
بنادر خلیجفارس
اسکله خارک، بندری عظیم برای بارگیری نفت خام ایران به مقصد بازارهای مصرفی جهانی، یکی از بزرگترین اسکلههای نوع خود در جهان است. بنادر تجاری مهم ایران در خلیجفارس به ترتیب بندر امام خمینی، بندر بوشهر و بندرعباس است. بنادر دریای عمان شامل تنها بندر اقیانوسی ایران به نام بندر بینالمللی شهید بهشتی و بندر ماهیگیری شهید کلانتری با ظرفیت تخلیه و بارگیری 80 میلیون تن کالا در سال (پس از اجرای طرحهای مرحله نهایی) و منطقه آزاد تجاری چابهار در کنار آن، ظرفیتهایی برای توسعه منطقه مکران هستند.
همچنین شرکتهای کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران عبارتاند از:
شرکت دریایی تاید واتر خاورمیانه
شرکت نفت فلات قاره ایران هم شامل کشتیرانی بنیاد، کشتیرانی صدرا، کشتیرانی دریای خزر، شرکت خدمات دریایی و مهندسی کشتیرانی و شرکت آریا بنادر ایرانیان میشوند که سالانه میلیونها تن کالا و مواد خام ایران را تخلیه و بارگیری میکنند.
بنادر دریای خزر
بندر امیرآباد با امکانات لجستیک مناسب برای سوآپ نفتی کشورهای حاشیه دریای خزر تا یکمیلیون بشکه در روز و همچنین دارا بودن اسکله رو-رو ظرفیتهای ارزشمندی برای تجارت دریایی دارد. بندر انزلی و نوشهر برای تخلیه و بارگیری کالا فعال هستند و بندر کاسپین در انزلی و بندر جدید آستارا در دریای خزر برای مبادله کالا با کشورهای حاشیه دریای خزر یا با گذر از کانال ولگا- دن در شرایط اقلیمی مناسب آماده فعالیت هستند.
توریسم و حملونقل دریایی مسافر
فضای ایجادشده در منطقه ازنظر امنیتی و ثبات حاکم در ایران چیزی نیست که بشود آن را نادیده گرفت. افزایش بیکاری در ایران، نبود اشتغال مولد و نابسامانیهای ناشی از آنها، میتواند با جذب سرمایهگذاریهای خارجی و بهرهگیری از فرصتها تا حد زیادی برطرف شود.
چابهار
بندر آزاد چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران در دریای عمان موردتوجه هندوستان و چین است. هندوستان در برنامه دارد که پس از پایان ساخت راهآهن چابهار - مشهد در میانه این راهآهن در زاهدان با راهآهن افغانستان از یک سو و راهآهن سرخس برای ارتباط با آسیای مرکزی از سوی دیگر ارتباط ریلی برقرار کند. بهرهبرداری از بندر چابهار برای انتقال 110 هزار تن گندم کمکی هندوستان به مردم افغانستان از چابهار برنامهریزی شد.
نفت و گاز
همکاری در چارچوب سازمانهای منطقهای
اهداف چین از این ابتکار دستیابی به بازارهای خاورمیانه برای فروش کالا و ارائه خدمات و در سوی دیگر دسترسی به انرژی منطقه ازجمله ایران است. ایران در آینده نقشی اساسی در بازار انرژی بهویژه گاز طبیعی خواهد داشت. اگرچه گفته شده که روسیه و چین قراردادی برای فروش گاز به مبلغ 400 میلیارد دلار امضا کردهاند که از سیبری به چین گاز صادر شود، ولی چینیها از بیثباتی این برنامه بیمناکاند و میدانند که روسیه کشوری پایدار در تعهدات بینالمللی نیست و تابع زمان و مکان است. ازاینرو با وجود چنین قراردادی علاقهمند هستند با ایران همکاری داشته باشند. درصورتیکه ایران نتواند با چین همکاری کند، جاده ابریشم جدید همان مسیر تراسکا را دنبال خواهد کرد، موردی که کاملاً در راستای خواستار امریکا در انزوای ایران است. اکنون ایران از ابعاد سیاسی، امنیتی و اقتصادی در منطقه خاورمیانه از شرایطی مطلوب برخوردار است. این شرایط تاریخی ایران را مرکز ثقل جاده ابریشم جدید، خطوط هوایی، قطب گردشگری و معادلات منطقهای قرار داده است. این فرصت برای ایران تکرارنشدنی است. تدوین یک برنامه توسعه پایدار در چارچوب طرح آمایش سرزمین و برنامههای پنجساله مبتنی بر آمایش سرزمین و بهرهگیری از سرمایههای مادی و انسانی و افزایش سرمایههای اجتماعی، ایران را به جایگاه شایسته و درخور خود رهنمون خواهد شد.
مذاکره جدی با روسها برای: