شرکتهای فعال در حوزه سیستمهای حمل و نقل هوشمند بهتازگی صاحب تشکل شدند
در سال 1395، در پایان کنفرانس سیستمهای هوشمند حملونقل توسط فعالان حوزه سیستمهای حمل و نقل هوشمند، تصمیمی جدی گرفته شد که انجمنی به نام «انجمن سیستمهای هوشمند حملونقل» تاسیس شود. این کار با همکاری اتاق بازرگانی تهران محقق شد و روز 12 آذرماه امسال اولین مجمع عمومی آن شکل گرفت. هيئت موسس این انجمن پیشنویس اساسنامه را تهیه کرد و در این مجمع عمومی اساسنامه به تصویب رسید و اولین دوره هيئت مدیره نیز با انتخابات اعضای مجمع عمومی برگزیده شدند. فعالیتهای سیستمهای حمل و نقل هوشمند در ایران عمری چنددههای دارد اما اخیرا انجمن خصوصی فعالان این حوزه تاسیس شده و توانسته اعلام موجودیت کند.
سیستم حمل و نقل هوشمند چیست؟
سیستم حملونقل هوشمند (ITS) بهکارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات برای بهبود عملکرد سیستم حملونقل است. این سیستم به مجموعهای از ابزارها، امکانات و تخصصها از قبیل مفاهیم مهندسی ترافیک، تکنولوژیهای نرمافزاری، سختافزاری و مخابراتی اطلاق میشود که به صورت هماهنگ و یکپارچه به منظور بهبود کارآیی و ایمنی در سیستم حملونقل به کار گرفته میشود. در سالهای اخیر مهندسان حمل و نقل همراه با همکاری متخصصان رشتههای مخابرات و ارتباطات، الکترونیک، رایانه و نظایر آن، با به کار گرفتن فناوری اطلاعات، این سیستمها را به وجود آوردهاند.
در سیستمهای هوشمند ترافیک فناوریهای متفاوتی به کار میرود: از سیستمهای اولیهای مانند هدایت خودرو و سیستم کنترل چراغهای راهنمایی، تابلوهای اعلان ترافیک، دوربین سرعتسنج و سیستم خودکار شناسایی شماره خودرو گرفته تا سیستمهای پیشرفته و پیچیدهتری که به طور همزمان اطلاعات متفاوتی را از منابع متفاوت یکپارچه میکند؛ اطلاعاتی مانند وضع آب و هوا، وضعیت ترافیک، وضعیت جاده و غیره.
سیستم حمل و نقل هوشمند تنها یک ابزار یا فناوری جدید نیست. در واقع، این سیستم امکان یکپارچهسازی سیستم حملونقل را فراهم میآورد. یک سیستم حملونقل به طور کلی شامل شبکهها، وسایل نقلیه، افراد و کالاهاست. هرکدام از اجزای سیستم حملونقل مشخصات، ارگانها، و گاهی آژانسهای جداگانه دولتی دارند. ولی فناوری اطلاعات قادر است تمامی این اجزا را به صورت یک سیستم یکپارچه درآورد. اگر اطلاعات به صورت آسان و ارزان توسط تکنولوژی مدرن رد و بدل شود، سیستم امکان بیشتری برای بهینه شدن و مناسب عمل کردن خواهد داشت. برعکس، اگر اطلاعات در دسترس نباشد یا با تأخیر جریان یابد، عملکرد درست سیستم امکانپذیر نیست. در واقع، تبادل اطلاعات تأثیر مستقیمی بر کارآمدی سیستم حملونقل دارد.
یک سیستم حملونقل با محوریت اطلاعات، میتواند به حل مشکلات قدیمی و کاذب موجود بین حملونقل و ارتباطات کمک کند. افراد، کالاها و اطلاعات میتوانند از یک نقطه به نقطهای دیگر منتقل شوند و در موارد زیادی، برای دستیابی مؤثرتر به این هدف، یکی میتواند جایگزین دیگری شود. برای مثال، فرستادن یک نامه به صورت الکترونیکی سریعتر، ارزانتر و قابل اطمینانتر از پست کردن آن است یا شرکت در یک ویدئوکنفرانس بهجای مسافرت کردن و حضور در کنفرانس در مکانی دیگر به مراتب سادهتر و اقتصادیتر است. پیشرفتهای بهوجودآمده در فناوری اطلاعات میتوانند به ایجاد یک سیستم کاملا یکپارچه برای سالهای آینده کمک کنند.
یکپارچگی و دوری از تفکر جزیرهای
معضل ترافیک از دهه ۱۹۵۰ با تولید انبوه اتومبیلها آغاز شد. اتومبیلها جایگزین درشکه و کالسکه شدند و بهتدریج در بسیاری از کشورها، مشکلات حمل و نقل و ترافیک به یکی از چالشهای مهم اجتماعی و ملی تبدیل شد. این پدیده سهم قابل توجهی از سرمایههای ملی را به خود جذب کرد و در این فرآیند دستیابی به حمل و نقل ایمن، ارزان و کارا به یکی از آرزوها و اهداف اصلی و ثابت سیاستهای توسعه کشورها تبدیل شد. به گزارش وبسایت انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی استان خراسان، از دهه 1960 ساخت هرچه بیشتر خیابان و جاده و بزرگراه در دستور کار تصمیمگیرندگان قرار گرفت ولی مشکلات به طور کامل محو نشد و بهتدریج برنامهریزان حمل ونقل بهتجربه آموختند که بهخصوص در مناطق شهری مقوله جابهجایی مسافر را بهجای جابهجایی اتومبیل مورد توجه قرار دهند و بدین سان ایجاد شبکههای عظیم حمل و نقل عمومی نظیر مترو و اتوبوسرانی آغاز شد. بهتدریج راهحلهای دیگری نظیر توجه به کاربری زمین و نیز مدیریت تقاضای حمل و نقل و فراهم آوردن امکانات و تسهیلات در مناطق مختلف نظیر خدمات دولتی و مدارس جهت کاهش سفرها مورد توجه قرار گرفت.
از دهه 1990 متخصصان متوجه شدند که ظرفیتها و امکانات جدید در مدت کوتاهی توسط مصرفکنندگان بلعیده شده و در اثر مسابقه ایجادشده بین ساخت راه و جاده با تولید اتومبیلهای راحت و ارزان، تلاشهای عمرانی کماثر شده و ایمنی راهها نیز مرتبا در حال کاهش است. از طرف دیگر، پیشرفت فناوریهای روز شرایط مناسبی را برای ایجاد ارتباط بیوقفه (online) بین تصمیمگیرندگان، مراکز مدیریت ترافیک، خودروها و نیز وضعیت ترافیکی جاده از طریق حسگرها و دستگاههای الکترونیکی فراهم ساخته و در نتیجه امکان ایجاد یک مدیریت هوشمندانه، هدفمند و هماهنگ به منظور ارتقای بهرهوری و افزایش کارایی شبکه محقق شده بود. بدین گونه بود که در ابتدای دهه 1990 سیستمهای حمل و نقل هوشمند (ITS) به مفهوم امروزی آن متولد شد. البته قبل از دهه 1990 یعنی طی سالهای دهه 1970 پروژههایی نظیر نصب دوربین در تقاطعهای شهری و نیز کنترل هوشمند زمانبندی چراغهای راهنمایی متناسب با حجم ترافیک در بسیاری از کشورها آغاز شده بود اما عبارت «سیستمهای حملونقل هوشمند» مخصوصا از سال ۱۹۹۰ برای اولین بار در امریکا رایج شد و تمامی پروژهها و فناوریهای مرتبط با موضوع و بهخصوص روابط تعاملی بین آنها در یک ساختار کلان و به هم مرتبط یکپارچه را در بر گرفت.
ویژگیهای اخیر در واقع وجه تمایز مجموعه سیستمهای حمل و نقل هوشمند را با پروژههای جزیرهای و پراکنده که قبل از آن انجام میشد روشن کرد. با این دیدگاه، ویژگی اصلی سیستم حمل و نقل هوشمند ایجاد ارتباط و هماهنگی بین پروژهها و کاربردهای مختلف فناوری روز حمل و نقل است. این نکتهای است که به گفته کارشناسان، در کاربردهای رایج سیستمهای حمل و نقل هوشمند در کشور ما کمتر بدان توجه شده است. طی سالهای اخیر طرفداران نوپای سیستمهای حمل و نقل هوشمند با ارائه تعاریف نادرست از این موضوع و نیز عملکردهای سطحی که تأکید بیشتری بر بهکارگیری صرف تجهیزات و فناوریها میکند، باعث شدهاند برخی پیشکسوتان سنتگرا منکر هرگونه اثربخشی سیستمهای حمل و نقل هوشمند شوند.
سیستمهای حمل و نقل هوشمند به طور کلی به دو دسته کلی زیرساختهای هوشمند و خودروهای هوشمند تقسیم میشوند. زیرساختهای هوشمند عمدتا دربردارنده پروژههایی است که در معابر درونشهری و برونشهری توسط شهرداریها در شهرها یا توسط وزارت راه در جادهها و آزادراههای برونشهری، به عنوان پروژههای زیربنایی قابل اجراست؛ نظیر نصب سیستمهای کنترل هوشمند در تقاطعها یا نصب تابلوهای متغیر ترافیکی که در سطح خیابان و جاده نصب میشوند. بخش خودروهای هوشمند نیز دربردارنده فناوریهای جدید داخل خودرو نظیر سیستمهای اعلام جلوگیری از تصادف، سیستمهای دید در شب و نیز سیستمهای هدایت مسیر و دیگر پروژههایی است که اجرای آن عمدتا بر عهده کارخانههای خودروسازی است.
در ایران، سیستمهای حمل و نقل هوشمند در ابتدا با نگرش شهری در اوایل دهه ۷۰ در تهران دنبال شد و هماکنون نیز در سطح وسیعی مورد اقبال دستاندرکاران و مسئولان حمل و نقل شهری، جادهای و ریلی قرار گرفته و هریک از پروژهها به طور جداگانه در حال طراحی و اجراست. این اقبال اگرچه رویکردی مثبت و در نوع خود حرکتی رو به پیش است اما در آینده فقدان طرح استراتژیک سیستمهای حمل و نقل هوشمند در سطح ملی باعث آسیبپذیری در روند پیشرفت پروژهها و عدم حصول نتیجه لازم خواهد شد.
حضور استارتآپها
یکی از مهمترین نهادهایی که در سیستمهای حمل و نقل هوشمند در ایران فعالیت میکنند، شهرداری و پلیس راهنمایی و رانندگی هستند. معاونتهای ترافیکی شهرداریها و پلیس راهور از این سیستمها برای مدیریت شهر و رفت و آمد خودروها در شهر و جادهها استفاده میکنند. تا چند سال پیش به نظر میرسید که این نهادهای دولتی میتوانند دست بالا را در سیستمهای هوشمند حمل و نقل داشته باشند اما از وقتی که شرکتهای اینترنتی تاکسی و حمل و نقل شهر پا در این عرصه گذاشتهاند، تا حدی موازنه در این بخش به وجود آمده است. اکنون استارتآپهایی مثل «اسنپ» و «تپسی» هم از بخشهای مهم سیستمهای هوشمند حمل و نقل به حساب میآیند.
در اولین مجمع عمومی انجمن سیستمهای هوشمند حمل و نقل، نمایندگان نهادهای دولتی و عمومی که در این عرصه فعالیت میکردند، با وجود اینکه برای تشکیل این انجمن تلاش و رایزنی زیادی کرده بودند اما حضور نداشتند. به دلیل اینکه انجمن سیستمهای هوشمند حمل و نقل از اتاق بازرگانی تهران موافقت اصولی تشکیل خود را کسب کرده بود، این نمایندگان نهادهای دولتی تمایل داشتند انجمن از همان ابتدا به صورت تشکلی کاملا خصوصی پا به عرصه وجود بگذارد. در عوض، نمایندگانی از استارتآپهای حوزه حمل و نقل در مجمع عمومی حضور داشتند و این امر نشان میداد که جامعه سیستمهای هوشمند حمل و نقل باید مرزهای سابق خود را گسترش دهد و دامنه خود را تا استارتآپهای این حوزه که امروز فعالیت و گردش مالی زیادی نیز دارند بگستراند.