محمد طبیبیان از جمله نخبههای اقتصادی ایران است که همیشه از بازار آزاد دفاع کرده؛ البته دفاع او از اندیشههای آزادیخواهانه نهتنها باعث آزادیاش نشده بلکه عموماً باعث شده از هردو جناح مخالفانی داشتهباشد. او در پژوهشهای خود به دنبال ریشه مشکلات اقتصادی کشور است.
نسیم بنایی/منبع: آینده نگر
«نگاهی به اقتصاد ایران»؛ این عنوان سایت محمد طبیبیان است، نخبه اقتصادی ایران که سالهاست از مشکلات اقتصادی ایران میگوید و با نگاه آزادیخواهِ خود به دنبال نجات اقتصاد کشور است. اصرار و پافشاریِ این اندیشمند بر آزادی به قدری است که مخالفانی از همه جناحهای سیاسی کشور یافتهاست. در نگاه او چپ و راست به معنای متعارفش در ایران وجود ندارد و در نهایت رانتهای حجیمی که جناحهای مختلف سعی دارند برای خود دستوپا کنند مانع انجام اصلاحات اقتصادی در کشور میشود. او در مصاحبهای با ساعت 24 گفتهاست: «هردو جناح چپ و راست در زمان فرصت و باز بودنِ دست، رانتهای حجیم برای خود فراهم کردهاند... در بین این دو دیوار منافع رانتی قرار دارد و سازوکاری برای بیرون کشیدنِ آن پدیدار نیست. هر جناح در زمان قدرت از رانتهای اقتصادی، سیاسی، اجتماعیِ طرف دیگر انتقاد میکند در حالیکه مشغول حفاری برای رانتهای خاص خود است.» البته این تنها مشکل اقتصاد ایران از نگاه طبیبیان نیست. او نگاه جامعتری به مشکلات اقتصادی ایران دارد.
ریشه مشکلات اقتصاد کشور چیست؟ این پرسشی است که تقریباً همه صاحبنظران و اندیشمندان بارها آن را مطرح کرده و در جستوجوی پاسخی برای آن بودهاند. طبیبیان نیز در سایت شخصیاش تلاش کرده در مقالهای مفصل برای این پرسش، پاسخهایی مطرح کند. در نگاه او مانند نگاه بسیاری از دیگر اقتصاددانها، اقتصاد کشور ایران هنوز یک اقتصاد کشاورزی است؛ آن هم از دستهای که با بحران آب هم دستوپنجه نرم میکند. او مینویسد: «سایر بخشها عمدتاً مانند یک خیمه بادی هستند که اگر از طریق درآمد نفت به داخلشان دمیده نشود آثار فرو نشستن آنها هرآینه ظاهر میشود و دولتها در مقاطعی که درآمد نفت مکفی نبوده، دمیدن در نقدینگی را چاره امر دیدهاند که آن نیز یک اثر حقیقی کوتاهمدت، و در مقابل آن تورم بلندمدت ایجاد کردهاست.»
سیاستگذاریِ خسران
سیاستگذاری اقتصادی در ایران مانند هر منطقه جغرافیای دیگری، ویژگیهای خودش را دارد. به اعتقاد طبیبیان، اقتصاد ایران تا آنجا که به کارکرد بخش عمومی مربوط بوده، هنوز یک اقتصاد پولیِ کامل نیست. در گذشتههای دور جوامع از طریق معامله کالایی به داد و ستد میپرداختند تا اینکه پول به عنوان وسیله مبادله ایجاد شد و نقش مهمی پیدا کرد. اقتصادهای پیشرفته توجه خاصی به پول خود دارند تا بتوانند آن را یک واحد ارزش و مبادله قابل اعتماد باثبات و شفاف نگه دارند. طبیبیان بر این باور است که چنین اتفاقی هیچگاه در ایران رخ ندادهاست. او مینویسد: «نه اینکه اصولاً ما سیاست پولی نداشتهایم، بلکه پولی شدن اقتصاد به صورت کامل رخ نداده و این امر موجب خسران و ناکارآمدی وسیع بودهاست. به این معنی که دولتها خود به اقداماتی دست زدهاند که به زیان شفافیت و اعتبار پول کشور تمام شدهاست.»
طبیبیان در بررسیهای خود از قیمتگذاری به سنگهایی که پیش پای کارآفرینان میافتد، اشاره میکند: «یکی از یافتههای شناختهشده علم اقتصاد نقش علامتدهی قیمتها در تخصیص منابع است؛ چه در تولید یا توزیع. در کشور ما از قبل از انقلاب، روش قیمتگذاری اداری بر اساس روشهای حسابداری و ملاحظات سیاسی و تنبیه کارآفرینان به علت تخطی از این قیمتهای اداری مرسوم بوده و این امر که به نظر نگارنده بیشترین تأثیر منفی را در شکلدهی به بخش تولید ناکارآمد ایفا کرده در سالهای پس از انقلاب نیز تشدید شده و در برخی مقاطع ابعاد وسیعی را در بر گرفته و روشهای تنبیه کارآفرینان و کسبه به حیطه تغزیرات تسری داده شدهاست. بسیاری از کارآفرینان باارزش و خدمتگزار کشور سالها وقت خود را صرف پیگیری پروندههایی کردهاند که برخی افراد اداری برای آنان برساختهاند. و البته این افراد نیز واجد انتقاد نیستند زیرا بر اساس قوانینی کار میکنند که علیرغم نیت تهیهکنندگان آن، در تضاد با تولید، سرمایهگذاری و کارآفرینی قرار دارند. اینگونه اقدامات که در مقاطع زمانی مختلف با شدت و ضعف بیشتر و یا کمتر انجام شده به سادگی مراحل تولید ارزش را مخدوش و غبارآلود میکند و این ضرورت را که فراگردهای تولید کالاها بر اساس میزان ارزشی که تولید میکنند ارزیابی شوند عملاً غیرممکن ساخته و امکان این را که بخشها و بنگاهها بر اساس ارزش خلقشده رشد یابند منتفی میکند.» در نهایت این مسئلهای است که از نگاه طبیبیان برای حل مشکلات اقتصادی کشور باید به آن توجه ویژهای شود.
سیدمحمد طبیبیان
سیدمحمد طبیبیان متولد سال 1327 در اصفهان است. دورههای کارشناسی و کارشناسیِ ارشدش را در رشته اقتصاد در دانشگاه شیراز گذراند و برای مدرک دکتری راهیِ دانشگاهِ دوک امریکا شد. او در فاصله سالهای 1360 تا 1362 رئیسدفتر کلان سازمان برنامه بوده و از سال 1370 تا 1374 نیز معاونت اقتصادی این سازمان را بر عهده داشتهاست. تهیه برنامه دوم پنجساله نیز از جمله محصولات همین دوره بود. این اقتصاددان در زمینه بانکداری، سیاستهای پولی و ارزی، برنامهریزی و سیاستهای بخش عمومی، فقر و توزیع درآمد و اقتصاد خانوار تألیفاتی داشته و کتابهایی مانند «اقتصاد کلان»، «اقتصاد خرد»، «اقتصاد ایران» و «فقر و توزیع درآمد در ایران» از جمله کتابهایی است که از او به چاپ رسیدهاست. عموماً او را به عنوان یکی از مدافعانِ جدیِ بازار آزاد میشناسند.