راه میانی که شما به آن می اندیشید، راهی که نه گسست قطعی از ساخت قدرت را دنبال کند و نه آنکه در قدرت منحل شود، مستلزم پیش نیازهایی در عرصه سیاست و قدرت است. باید نهادهای دموکراتیک در عرصه جامعه وجود داشته باشد که اگر روشنفکری هم در ارتباط با قدرت قرار می گیرد توقع انحلال در قدرت از او نرود.
لیلا ابراهیمیان/ آینده نگر
وقتی از روشنفکران می گوید یک نگاه او به تاریخ دوردست هاست: تاریخ روشنفکری بعد از کودتای 28 مرداد 1332؛ همان زمان که یأس بر فضا پاشیده شد. و نگاهی به روزهای بعد از انقلاب دارد؛ همان دوره که بار دیگر روشنفکران به حاشیه رانده شدند. پرویز صداقت، اقتصاددان نتیجه این یأس را اگر در دوره قبل از انقلاب گسست رادیکال از دولت می دانست، در دوره بعد از انقلاب نتیجه این به حاشیه نشستن را سکوت دربرابر سیاست های اقتصادی دولت های بعد از جنگ می داند. به گفته او یکی از دلایل اجرای سیاست های تعدیل در اقتصاد ایران در سه دهه گذشته این بود که صدای انتقادی نسبت به این سیاست ها کم رمق بوده است؛ ضرورت دارد روشنفکری ما با مفاهیم اقتصاد سیاسی بیشتر درگیر شود.
*نسبت بین روشنفکری ایرانی و اقتصاد توسعه چیست؛ روشنفکری ایران از چه سویه‌ای به توسعه اقتصادی می‌پردازد یا از آن غفلت کرده است؟
رابطه روشنفکران و توسعه از دو زاویه قابل‌بررسی است: اگر روشنفکری به‌مثابه یک پروژه عام در نظر گرفته شود، توسعه چه‌بسا پروژه کلان یا روایتی بزرگ قلمداد شود. گرایشی در روشنفکری پست‌مدرن از دهه 1980 وجود داشته که علی‌الاصول روایت‌های بزرگ را کنار می‌گذاشت و به تلاش‌های خرد تأکید می‌کرد. با توجه به شکست روایت‌های بزرگ در قرن بیستم، این جریان روشنفکری به روایت‌های خرد تأکید دارد. بنابراین، دیدگاه پست‌مدرن مانع از دغدغه روشنفکران در قبال مسائلی مانند توسعه در معنای عام خواهد بود. دیدگاه دیگر البته، دیدگاهی است که تفکر روشنفکری را اولویت بخشیدن به مسائل فرهنگی و اجتماعی می‌داند. مسائل مربوط به توسعه و اقتصاد سیاسی و غیره را در اولویت کاری قرار نمی‌دهد و معتقد است که دل‌مشغولی روشنفکری متفاوت از این مسائل انضمامی است.
ما اگر تحولات ایران بعد از جنگ هشت‌ساله را مورد توجه قرار بدهیم، یکی از مشکلاتی که در حقیقت روشنفکری ما داشته است، بی‌اعتنایی یا کم‌توجهی بخشی از آنان به مسائل اقتصاد سیاسی بوده که در عمل باعث شده که صدای نقد برنامه‌های توسعه اقتصادی در نزدیک به سه دهه گذشته خاموش باشد یا بسیار کم‌طنین باشد و بدین ترتیب کمتر شنیده شود. اولویت‌های روشنفکران در حوزه‌های فکری و تأملات فرهنگی تعیین شده که با نیازهای ملموس جامعه متفاوت است. به همین دلیل یکی از دلایل اجرای سیاست‌های تعدیل در اقتصاد ایران در سه دهه گذشته این بود که صدای انتقادی نسبت به این سیاست‌ها کم‌رمق‌تر از آن بوده که در مقابل این سیاست‌ها قرار گیرد. به این دلیل ضرورت دارد روشنفکری ما با مفاهیم اقتصاد سیاسی بیشتر درگیر شود
*این بی‌توجهی به اقتصاد سیاسی در میان روشنفکران را چگونه تبیین می‌کنید؟
این بی‌توجهی هم دلیل داخلی دارد و هم بین‌المللی؛ در داخل صدای اصلی روشنفکری ایران بعد از انقلاب از صحنه جامعه حذف شده است؛ این صدا کلاً یا خاموش شده یا امکان و تریبونی برای بیان دغدغه‌های خود نداشته است. در سطح بین‌المللی از اواخر دهه 1980، به بعد شاهد فروپاشی کشورهای سوسیالیستی بودیم. در آن فضا نوعی یأس در فضا پراکنده می‌شد؛ این‌که بسیاری معتقد بودند اقدامات انقلابی مثمر ثمر نخواهد بود و باید روایت‌های بزرگ را کنار بگذاریم. این یأس بر روشنفکری ایران و جهان حاکم بوده است. همچنین شاهد رشد گرایش پست‌مدرن در قالب مطالعات فرهنگی و پیگیری مطالبات خرد بودیم. همه این عوامل دست‌به‌دست هم داد تا مهم‌ترین مسئلهی جامعه ما مورد توجه روشنفکران قرار نگیرد. همین عوامل باعث شد که اقتصاددان‌های نولیبرال در سه دهه گذشته بدون وقفه با سیاست‌ها و برنامه‌های پیشنهادی خود یکه‌تاز میدان شوند.
* شما معتقدید در دوره‌ای روشنفکران ایرانی توسعه‌گرا بوده‌اند اما در دوره معاصر به انزوا رفته‌اند؟
در دیدگاه شما، روشنفکران به کارشناسان مشاور قدرت و تکنوکرات‌ها تقلیل داده می‌شوند. اتفاقاً از این زاویه، بخشی از «روشنفکران» در همکاری با دولت بسیار فعال بودند؛ در تاریخ معاصر بعد از انقلاب تمامی پروژه‌های شهری که تهران و کلان‌شهرهای ایران را به ویرانه‌های غیرقابل زیست بدل کردند، مبتنی بر طرح‌های به اصطلاح «کارشناسی» همین تکنوکرات‌ها بوده است و براساس تعریف شما به‌اصطلاح روشنفکران اینها را توجیه کردند. الان آثار بحث‌هایی را که این گروه‌ها در یکی، دو دهه اخیر در مورد جهانی کردن شهر تهران، یا تبدیل تهران به شهر مالیه‌محور مطرح کردند به‌خوبی می‌بینیم. مشکل ما عدم دخالت روشنفکران در مباحث توسعه‌ای نیست بلکه مشکل این است که برخی از روشنفکران چنان درگیر مناسبات قدرت شدند که تعهد اجتماعی خود را کنار گذاشتند. وقتی شهردار وقت تهران در اواسط دهه 70 درگیر پرونده‌های فساد مالی شد (صرف‌نظر از دعواها و تصفیه‌حساب‌های جناحی) این «روشنفکران» به پای دفاع از او رفتند؛ و به این ترتیب در عمل از ایده شهر کاملاً قطبی‌شده دفاع کردند که انبوهی از فقرا و اکثریت ثروتمندان در آنجا حضور دارند و در آن انواع آسیب‌های اجتماعی بیداد می‌کند. این نشان می‌دهد این گروه از «روشنفکران» به تعهد اجتماعی خود عمل نکرده‌اند.
*روشنفکران ایرانی در گذشته بیشتر تکنوکرات بوده‌اند؛ نسبت بین روشنفکران تکنوکرات و مسئله توسعه را چگونه تبیین می‌کنید؟
روشنفکر را نباید به مشاور قدرت تقلیل داد؛ این همان دیدگاهی است که به‌ظاهر می‌گوید نقد باید سازنده باشد ولی در عمل خروجی این دیدگاه، توجیه ساختارهای موجود خواهد بود. از طرفی من با دیدگاه توسعه‌ای که مطرح می‌کنید موافق نیستم؛ تمامی این آسیب‌های محیط‌زیستی، تخریب فضا، تقلیل انسان به کالا از همان گرایش و میل شدید به توسعه نشئت می‌گیرد. نقش روشنفکر به‌جز نقد مبانی این برنامه‌ها چیز دیگری نمی‌تواند باشد. چطور انتظار داریم روشنفکر به مشاور پروژه‌هایی تبدیل شود که زمینه‌ساز تمام این تخریب‌های زیست‌محیطی در سطح کشور بوده است.
*اجازه دهید روشنفکر و تکنوکرات را از هم جدا کنیم.
ما در جامعه تشکل روشنفکری نداریم؛ مخاطب روشنفکرانی است که در نشریات روشنفکری و فرهنگی قلم می‌زنند یا در باب مسائل جامعه و مسائل روشنفکری سخنرانی می‌کنند؛ این افراد به‌طور مشخص در سال‌های اخیر آن بهای لازم را به مطالعات در عرصه اقتصاد سیاسی نداده‌اند و با تمرکز بیش‌ازحد بر مطالعات فرهنگی و مسائل غیرسیاسی فضا را برای اجرای آسان پروژه‌های اقتصادی دولت‌های بعد از جنگ فراهم کرده‌اند.
*شما در بحث‌های خود، به گذرگاه‌های تاریخی روشنفکری و روشنفکر واقعی- روشنفکر تکنوکرات اشاره‌کرده‌اید؛ به نظر می‌رسد اگر نظریه و نگاه روشنفکران واقعی هم به عمل تبدیل می‌شد نتیجه‌ای جدای از صورت نظریه به بار می‌آورد.
وقتی درباره روشنفکر صحبت می‌کنیم، از مقاطع تاریخی مختلفی سخن می‌گوییم که سرنوشت و اثر و نمود و بروز روشنفکری متفاوت بوده است؛ اگر تاریخ 1320 به این‌طرف را در بررسی‌های خود قرار دهیم، در این 76 سال اخیر در مقاطع مختلف روشنفکران شرایط متفاوتی داشتند. برخی در بررسی تاریخ روشنفکری و نقد روشنفکرانی چون جلال آل‌احمد یا علی شریعتی، آنها را از بستر تاریخی جدا می‌کنند و نظرات این افراد را جدا از بستر تاریخی قرار می‌دهند و همه آنچه را که در سه ـ چهار دهه گذشته رخ داد ناشی از نظرات این افراد می‌دانند. این دیدگاه تقلیل‌گرایانه و نادرست است. به نظر من، تأثیر منفی‌ای که اقتصاددان‌های لیبرال در دهه‌های گذشته بر مجموعه اقتصاد ایران گذاشته‌اند بسیار بیشتر از ویرانگری یک بمب مگاتنی بوده است. میشود کتاب‌های آل‌احمد و دیدگاه‌های او و ساده‌انگاری و نگاه تقلیل‌گرانه او نسبت به غرب و دیدگاه ستایش‌آمیز او نسبت به سنت را نقد کرد، اما آن چیزی که الآن در جامعه اتفاق افتاده اگرچه رنگ و لعابی در قالب سنت داشته است اما این امر در ظاهر و در مجموعه شعارها و سخنوری‌ها بوده است. اما در اصل آنچه دنبال کرده‌ایم شبه‌مدرنیسم در اقتصاد و توسعه بنگاه‌های مالی در اقتصاد بوده است که پیامد سیاست‌های پیشنهادی اقتصاددان‌های نئولیبرال بوده است. این ربطی به خطاهای نظری آل‌احمد یا شریعتی یا دیگر روشنفکرانی از جنس این افراد نداشته است.
*جایگاه توسعه در اندیشه روشنفکران توسعه چه بود؟
به نظر می‌رسد آن دسته از روشنفکران که بعد از انقلاب در ایران ماندند و نسل جدید روشنفکری که بعد از جنگ به‌تدریج شکل‌گرفت اولویت‌ها نسبت به مسائل اقتصاد سیاسی را کنار گذاشت. برخی از این روشنفکران در سال‌های اخیر با توجه پیامدهای سیاست‌های تعدیل متوجه غفلت خود در نادیده گرفتن پیامدهای سیاست‌های اقتصادی شده‌اند.
فکر می‌کنم نقدی که به روشنفکران قبل از انقلاب وارد است این است که از کلیشه‌های فکری از پیش آماده در تحلیل مسائل اقتصاد ایران بهره می‌بردند و بیش‌ازحد به نظریه وابستگی و تئوری‌های مبتنی بر این نظریه اتکا داشتند. به همین دلیل، برخی از دینامیسم‌های درونی اقتصاد و ویژگی حاکمیت سیاسی قبل از انقلاب را نادیده گرفتند. و اینها بعضاً نتوانستند تحلیل درستی از خود انقلاب و اقتصاد ایران ارائه دهد.
البته بخش عمده‌ای از روشنفکران دگراندیش هم از اساس حذف شده‌اند؛ بخشی ناگزیر از مهاجرت شدند و بخشی سکوت پیشه کرده‌اند. این بخش کوچک روشنفکری در مواردی به‌ناگزیر به مسائل فرهنگی روی آورده‌اند و از اقتصاد و نقد سیاست‌های اقتصادی غفلت کرده‌اند یا نسبت به آن بی‌توجه بوده‌اند. اولویت بخشیدن به حوزه‌های فرهنگ و حوزه‌های نظری محض عواملی است که باعث میشود روشنفکران از مسائل انضمامی دور شوند.
*روشنفکران ایرانی به سیاست‌زدگی متهم هستند. آیا این گزاره در بی‌توجهی آنها به اقتصاد تأثیرگذار بوده است؟
به نظر می‌رسد یأس و سرخوردگی اجتماعی مهم‌ترین دلیل بی‌توجهی روشنفکران به مسائل انضمامی است. حذف بخشی از روشنفکران از جامعه و حذف نظریه و اندیشه آنها از نظام دانشگاهی دلیل این بی‌توجهی است. صدایی که امروز شنیده میشود نمایانگر کلیت جامعه روشنفکری ایران نیست.
*قبل از این در دستگاه اندیشه روشنفکران مسائل اقتصادی شأنیت داشت؟
بله، لااقل به این مسائل بیشتر توجه می‌شد. مثلاً نشریه تحقیقات علوم اجتماعی که پژوهش‌هایی در زمینه مطالعات اجتماعی در ایران انجام داده یا تک‌نگاری روستایی و اقتصاد کشاورزی را که مطالعه می‌کنید متوجه می‌شوید که روشنفکران قبل از انقلاب به‌رغم همه نقدهایی که بر آنها وارد است و محدودیت‌های ایدئولوژی مسلط بر فضای روشنفکری قبل از انقلاب در ترویج نوعی نگاه قالبی و کلیشه‌ای و جزم‌اندیشیانه، تحقیقاتشان به مسائل عینی‌تر جامعه توجه داشت؛ در مقایسه با امروز که عمدتاً شاهد درگیری دانش‌آموختگان در پروژه‌های ریاضی و اقتصادسنجی و آزمون فرضیه‌های کلیشه‌ای هستیم. البته وضعیت دانشکده‌های اجتماعی بهتر از دانشکده‌های اقتصادی بوده است و در دهه‌های اخیر در مواردی شاهد نوعی توجه به مسائل انضمامی در برخی از این دانشکده‌ها بوده‌ایم.
*آیا نظرها و توجه به سیاست انضمامی در گذشته و اکنون به عمل بدل میشود؟
خیر! در گذشته بدنه اصلی روشنفکری ایران چنان خود را از قدرت دور می‌دانست که هیچ تفاهمی را با قدرت مجاز نمی‌دانست و جز به تغییر کلیت قدرت نمی‌اندیشید. شاید این نتیجه کودتای 28 مرداد هم بود. بخش اعظم روشنفکری سیاسی خود را از کلیت نظام موجود چنان دور می‌دید که راهی کاملاً رادیکال را دنبال می‌کرد. فاصله بسیار بزرگی بین روشنفکری ما و نظام حاکم در سال‌های بعد از 1332 وجود داشت که عملاً این دو را نسبت به حرف‌های هم کاملاً بی‌اعتنا می‌کرد. نوعی آنتاگونیسم بین حکومت و روشنفکر وجود داشت. بعد از انقلاب هم وضعیت روشنفکران دگراندیش متفاوت شد.
*در این نگاه دوگانه و متضاد دوری از قدرت و همکاری با قدرت، کدام سویه می‌تواند تأثیرگذار در مسیر توسعه باشد یا راه میانه بین این‌دو کدام است؟
راه میانی که شما به آن می‌اندیشید، راهی که نه گسست قطعی از ساخت قدرت را دنبال کند و نه آنکه در قدرت منحل شود، مستلزم پیش‌نیازهایی در عرصه سیاست و قدرت است. باید نهادهای دموکراتیک در عرصه جامعه وجود داشته باشد که اگر روشنفکری هم در ارتباط با قدرت قرار می‌گیرد توقع انحلال در قدرت از آن نرود. این دوگانگی موجود به این دلیل است که حاکمیت هم صدای مستقل روشنفکر را نمی‌خواهد. آنها شبه‌روشنفکر توجیه‌گر می‌خواهند که سیاست‌های قدرت را توجیه کند. اگر فضای دموکراتیک و آزادی وجود داشته باشد که در آن انواع احزاب، تشکل‌ها و اتحادیه‌ها وجود داشته باشد، چنین گسست یا انحلالی پیش نمی‌‌آید.
*آیا خود روشنفکران درون خود معتقد به گفت‌وگو و هم‌اندیشی درون‌گفتمانی هستند؟
فضای گفت‌وگو وجود ندارد؛ چون فضای نقد وجود ندارد؛ نهادهای مدنی برای این امر وجود ندارند؛ ازجمله رسانه‌های آزاد وجود ندارد؛ و بنابراین همدلی و گفت‌وگو هم وجود ندارد. در این شرایط که الزام گفت‌وگو فراهم نیست پس در میان روشنفکران هم نقد در شرایط برابر وجود ندارد.
*حلقه مفقوده اقتصاد توسعه را چه می‌دانید؟
منظور از توسعه چیست؟ تخریب محیط‌زیست است یا رشد حداکثری اقتصاد؟ من با این مفهوم مناقشه‌برانگیز مشکل دارم؛ اگر معنای توسعه، تخریب طبیعت و محیط زیست و انسان و رشد قطبی‌شده است باید نگاه انتقادی به آن را ترویج کرد. این کار روشنفکر است که توسعه مخالف مسائل زیست‌محیطی را نقد کند یا رشد عدالت‌محور را ترویج کند یا مطالبات انسانی را در روح توسعه دنبال کند. یا توسعه را با اقتدارگرایی مطالبه نکند. باید نگاهی جامع‌تر و انسانی‌تر بر توسعه حاکم کنیم؛ این همان انتظار از روشنفکران دوره معاصر است. در شرایطی قرار داریم که مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی فضا را برای تأمل و تعمق و اندیشیدن بسته است. یکی از معضلات بحث روشنفکری جدید این است که نسل قدرتمند جدید روشنفکران شکل نمی‌گیرند؛ نسل جدید سودای مهاجرت و ترک صحنه را دارند. اینها همه مسائلی است که بر روشنفکران و اقتصاد تحمیل شده است. وقتی در سوژه روشنفکری شاهد گسست باشیم، مسائل هم آن‌چنان که بایسته است صورت‌بندی نمی‌شود و در چارچوب منطقی مورد بحث قرار نمی‌گیرد. اکنون به هر گوشه که نگاه می‌کنیم مسئله و بحران داریم، بحرانی که حاصل آن فضای آنومیک حاکم بر جامعه است و خود روشنفکری هم در بحران است. اینها همه نشانه‌های بن‌بست و بحران است. در این شرایط باید مسائل کلیدی‌تری حل شود و آن مسائل بر اقتصاد اولویت دارد؛ باید از راه اولویت دادن دموکراسی این بحران‌ها را رفع کرد. امروز بحران‌های عرصه سیاست و دموکراسی‌خواهی بر سایر بحران‌ها اولویت دارد. باید این موارد موردت وجه روشنفکری قرار گیرد تا راه‌حلی برای آن یافت شود.