صنعت نفت ایران با رسیدن به تولید و صادرات پایدار، مرحله جدیدی از توسعه را آغاز کرده است

فصل جدید در میدان نفت

بزرگ‌ترین صنعت ایران سال گذشته بزرگی خود را به رخ اقتصاد کشید تا نشان دهد به تنهایی می‌تواند بار خروج از رکود را به دوش بکشد. صنعت نفت پس از سال‌ها‌‌‌ رکود در سال 95 عقده‌گشایی کرد و رشد اقتصادی را بدون آنکه اتفاق ویژه‌ای در سایر بخش‌ها‌‌‌ی اقتصاد رخ دهد، به دو رقم رساند. 9.2 درصد از رشد 12.5 درصدی اقتصاد از نفت تغذیه کرد و این صنعت مادر بار دیگر ارزش خود را نشان داد. صنعت نفت نقش اول را در عملیات احیای اقتصاد ایران ایفا کرد و میانه دهه 90 به نقطه برتابی برای تولید ناخالص داخلی کشور بدل شد. در سال 1396 اما ماموریت بخش نفت شکل دیگری به خود گرفته است. سایر صنایع کشور که در سال ابتدایی پس از اجرای برجام، نتوانستند حرکت خود را با سرعت مورد انتظار آغاز کنند، در سال 96 به حرکت درآمده‌اند تا بخش نفت بتواند عقب‌ماندگی خود را در زیرساخت‌ها‌‌‌ی توسعه جبران کند. برآورد اولیه از نرخ رشد اقتصادی در بهار سال 1396 نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ دهد که رشد اقتصادی بدون احتساب نفت نیم درصد بیشتر از رشد با احتساب نفت است بنابراین بار رشد 7درصدی در بهار سال جاری بر دوش سایر بخش‌ها‌‌‌ی اقتصاد بوده است. صنعت نفت پس از جهش تولید و صادرات در سال 1395 به وضعیت پایدار رسیده و خود را برای توسعه میدان‌ها‌‌‌ی نفت و گاز مهیا می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند. آماده‌سازی طرح‌ها‌‌‌ی جدید و تلاش برای جذب سرمایه خارجی با استفاده از قراردادهای جدید نفتی در دستور کار وزارت نفت قرار دارد. وزیر نفت اعلام کرده است که 200 میلیارد دلار طرح در بخش نفت و گاز آماده سرمایه‌گذاری است. مدل جدید قراردادهای نفتی برای ایجاد جذابیت برای سرمایه‌گذاران خارجی طراحی شده است. قرارداد 4.8 میلیارد دلاری با توتال فرانسه که کنسرسیومی از کشور چین نیز در آن مشارکت دارد، در قالب قراردادهای جدید به امضا رسید تا اولین قرارداد بزرگ نفتی در پسابرجام نهایی شده باشد.

صنعت نفت ایران پس از آنکه طی سال 95 مرحله رسیدن به شرایط پیش از تحریم‌ها‌‌‌ را پشت سر گذاشت، در سال جاری فصل جدیدی را آغاز کرده است که دشواری‌ها‌‌‌ی زیادی پیش رو دارد. جبران عقب‌ماندگی‌ها‌‌‌یی که طی یک دهه گذشته در بخش سرمایه‌گذاری نفت رقم خورده، ماموریت بیژن زنگنه است.

 

عبور از نیمه دهه 90

اوایل دهه 90 کاهش اجباری صادرات نفت به‌واسطه تحریم‌ها میزان تولید نفت خام ایران را به‌تدریج کاهش داد به طوری که در سال 91 تولید نفت به کمترین میزان خود رسید. سال 1392 با شکل‌گیری توافق ژنو، نفت ایران از تحریم بیشتر در امان ماند و میزان صادرات نفت خام در سطح یک ‌میلیون بشکه حفظ شد و دیگر کاهش تولید و صادرات تجربه نشد. بر این اساس در سال‌های 1392 و 1393 کاهش تولید نفت اتفاق نیفتاد و در پایان سال 1394 نیز با نهایی شدن توافق هسته‌ای و لغو تحریم‌ها، مسیر افزایش تولید برای نفت خام باز شد. طلای سیاه از سه‌ماهه پایانی سال 1394 با افزایش تولید مواجه شد. وزارت نفت که از ماه‌ها قبل از اجرای برجام خود را آماده لغو تحریم‌ها کرده و شرایط را برای افزایش فوری تولید و صادرات نفت مهیا ساخته بود، بلافاصله روند رشد تولید را آغاز کرد تا در یک دوره شش‌ماهه صادرات نفت ایران را از یک ‌میلیون بشکه به 2 میلیون بشکه در روز برساند. این اتفاق موجب شد تا تولید نفت خام ایران به نزدیکی 4 میلیون بشکه در روز برسد. این موضوع در سال 1395 خود را نشان داد و شاخص رشد اقتصادی را تحت سلطه نفت درآورد. توافق بزرگ اوپک در این سال بر سر فریز نفت که با پذیرش مستثنا شدن ایران از این فرآیند رقم خورد، راه را برای تحقق هدف صنعت نفت باز کرد.

 نفت در سال‌ها‌‌‌ی آینده

شرکت ملی نفت ایران برنامه‌های راهبردی 5 سال آینده خود را برای اجرای برنامه ششم توسعه اقتصادی تدوین کرده است. رشد تولید در بخش‌های مختلف صنعت نفت و گاز کشور مهم‌ترین‌ محور برنامه‌های 5 سال آینده این شرکت است. بر این اساس، ظرفیت تولید نفت ایران تا سال 1400 به 4.7 میلیون بشکه در روز خواهد رسید. طبق این برنامه ظرفیت تولید گاز به روزانه 1.3 میلیارد متر مکعب و ظرفیت تولید میعانات گازی به 1.1میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت. در خصوص تولید نفت برنامه تولید حقیقی حدود 200 هزار بشکه از برنامه ظرفیت تولید کمتر است. افزایش تولید از میدان‌های غرب کارون به میزان ۴۲۰ هزار بشکه و افزایش بیش از ۲۸۰ هزار بشکه هم از میدان‌های مناطق نفت‌خیز جنوب، نفت مناطق مرکزی و نفت فلات قاره مهم‌ترین‌ محل تحقق برنامه‌های تولید نفت کشور معرفی شده است. اما با وجود رشد شدید تولید، برنامه‎‌های صادراتی کشور چندان رشد نداشته و در سطح کنونی باقی می‌ماند. شرکت ملی نفت ایران، صادرات 2.3 تا 2.5 میلیون بشکه‌ نفت را برنامه 5ساله آینده اعلام کرده و افزایش مصرف نفت ‌خام در داخل کشور و کاهش خام‌فروشی را دلیل عدم رشد صادرات عنوان داشته است. به افزایش ضریب برداشت و اکتشاف میدان‌های جدید نیز در برنامه ششم توجه شده است.

طبق اعلام شرکت ملی نفت ایران اهداف صنعت نفت در بخش بالادست به حدود ۱۲۰‌میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد و اگر این سرمایه فراهم نشود، دست‌یابی به اهداف تعیین‌شده کار آسانی نیست. از اجرای مدل جدید قراردادهای نفتی و قراردادهای EPDF و EPCF به عنوان نقطه امید در تامین مالی پروژه‌های صنعت نفت و گاز یاد می‌شود.

عقب‌ماندگی‌ها‌‌‌ی نفتی

در نیمه دوم دهه 80 و پیش از آنکه تحریم‌ها‌‌‌ی نفتی جدی شود، روند توسعه صنعت نفت با کاهش شتاب همراه شد به گونه‌ای که برخی کارشناسان انرژی از آن به عنوان خودتحریمی در این صنعت یاد کردند. منصور معظمی که اوایل دولت یازدهم معاونت برنامه‌ریزی وزارت نفت را بر عهده داشت، می‌گوید: صنعت نفت ایران در 4 سال انتهایی برنامه پنجم توسعه یعنی 4 سال منتهی به سال 94 نیاز به سرمایه‌گذاری 60 میلیارد دلاری داشته است اما مجموع سرمایه‌گذاری در صنعت نفت طی این سال‌ها‌‌‌ به حدود 15 میلیارد دلار رسیده است. نادیده گرفتن سهم صنعت نفت از درآمدهای صادرات طلای سیاه، پیش از تحریم‌ها‌‌‌ی اقتصادی، تولید نفت ایران را با چالش مواجه ساخته بود اما ضربه نهایی به افول تولید و صادرت، اوایل دهه 90 وارد شد. با سخت شدن تحریم‌ها‌‌‌ی بانکی، دریافت پول نفت صادراتی ایران از مسیرهای عادی غیرممکن شد و ایران مجبور شد راه‌ها‌‌‌ی غیرمعمول را برای دریافت پول نفت امتحان کند. از سال 91 محدودیت فروش نفت ایران نیز به لیست تحریم‌ها‌‌‌ اضافه شد و کشورهای خریدار نفت ایران نتوانستند آزادانه به خرید نفت دست بزنند. سهمیه‌ها‌‌‌یی برای مشتریان آسیایی ایران تعیین شد و مشتریان اروپایی نیز رفته‌رفته خرید خود را قطع کردند. محدودیت صادرات نفت ایران قدم به قدم بیشتر شد تا جایی که صادرات روزانه نفت ایران به حدود 800 هزار بشکه در روز رسید و این به معنی افول 70 درصدی صادرات و رسیدن آن به یک‌سوم حالت عادی بود. بر همین اساس تولید نفت ایران به کمتر از 3 میلیون بشکه در روز رسید.

این رویه تا زمان شکل‌گیری توافق ژنو در جریان مذاکرات هسته‌ای پیش رفت. اولین تغییر جهت در تولید و صادرات نفت ایران شش ماه پس از آغاز مذاکرات هسته‌ای توسط دولت یازدهم اتفاق افتاد. پس از آنکه ایران و قدرت‌ها‌‌‌ی جهانی به این نتیجه رسیدند که می‌توانند به توافق هسته‌ای دست پیدا کنند، در سوئیس به امضای توافقی دست زدند که در آن دریافت پول از محل صادرات یک میلیون بشکه‌ای نفت ایران، مورد تفاهم قرار گرفت. با این حساب ایران می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توانست به ازای این میزان صادرات، پول نفت را دریافت کند. در این دوره زمانی اعلام شد که سقف صادرات نفت ایران یک میلیون بشکه است اما بیژن زنگنه وزیر نفت دولت یازدهم اعلام کرد که ایران برای صادرات نفت خود محدودیت قایل نیست. در جریان مذاکرات هسته‌ای و زمانی که احتمال شکل‌گیری توافق هسته‌ای افزایش یافت، مذاکرات برای افزایش تولید و صادرات نفت نیز از سوی وزارت نفت به جریان افتاد. در همین دوره زمانی بود که قیمت نفت رو به افول گذاشت و چالشی جدید در بازار طلای سیاه به سراغ ایران و دیگر کشورهای نفتی آمد. از میانه‌ها‌‌‌ی سال 93 قیمت نفت روند نزولی خود را آغاز کرد به طوری که بهای هر بشکه نفت برنت دریای شمال از محدوده 115 دلار به دامنه 40 دلار سقوط کند. اهالی سیاست و اقتصاد از این سقوط تاریخی بهای نفت به عنوان جنگ نفتی یاد کردند و در آن عربستان به عنوان هم‌پیمان امریکا برای اِعمال فشار نفتی به ایران و روسیه معرفی شد. هرچند که این سقوط قیمت نفت سایر کشورهای نفتی از جمله عربستان را هم با چالش‌ها‌‌‌یی مواجه ساخته است.

با شکل‌گیری توافق هسته‌ای در تیرماه سال گذشته، امیدها برای احیای بزرگ‌ترین صنعت ایران زنده شد. برنامه‌ریزی برای بازپس‌گیری سهم از بازار نفت صورت گرفت و پیش‌بینی‌ها‌‌‌ی بین‌المللی نیز زمان یک سال را برای افزایش یک میلیون بشکه‌ای صادرات نفت ایران پیش‌بینی کردند. وزارت نفت در هدف‌گذاری خود اعلام کرد که بلافاصله پس از اجرای برجام آمادگی افزایش تولید و صادرات نفت وجود دارد و تا شش ماه صادرات نفت یک میلیون بشکه افزایش خواهد یافت. از دی‌ماه سال گذشته که اجرای برجام رسمیت یافته است، روند صادرات نفت با سرعت بالایی افزایش پیدا کرد. در این دوره زمانی تولید نفت ایران به نزدیکی 4 میلیون بشکه رسید و صادرات حدود 2 میلیون بشکه‌ای نفت ایران تایید شد و عملا ایران میزان صادرات و تولید خود را به حدود آنچه پیش از تحریم‌ها‌‌‌ بود، رساند. در این دوره زمانی موضوع افزایش عرضه جهانی نفت نسبت به تقاضا به بحث اصلی کشورهای نفتی تبدیل شد. برنامه فریز نفتی از سوی برخی کشورهای گرفتار در بحران کاهش قیمت نفت دنبال شد و تا حدودی موافقت عربستان و روسیه به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان نیز جلب شد. در یک نوبت عربستانی‌ها‌‌‌ اجرای این طرح را منوط به پذیرش توقف افزایش تولید نفت از سوی ایران کردند تا عملا توافقی حاصل نشود. موضع ایران در این زمینه روشن بود. وزیر نفت ایران از همان زمانی که هنوز توافق هسته‌ای نهایی نشده بود، به اعضای اوپک اعلام کرد که ایران به دنبال بازپس‌گیری سهم خود از بازار نفت است و کشورهایی که سهم ایران را در این سال‌ها‌‌‌ اشغال کرده‌اند باید آن را پس بدهند. بیژن زنگنه در دوره‌ای که بهای نفت رو به کاهش گذاشته بود صراحتا اعلام کرد که حتی اگر بهای نفت به 20 دلار هم برسد، ایران از افزایش تولید دست برنخواهد داشت. این اتفاق هم افتاد و در نهایت عربستان به طرح فریز نفتی با شرط مستثنا شدن ایران رأی داد. این توافق نفتی‌ها‌‌‌ به تقویت قیمت نفت و عبور آن از 50 دلار انجامید.

 سوابق تولید

بررسی‌ها‌‌‌ نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد در چهار دهه گذشته تولید نفت ایران در بیشتر سال‌ها‌‌‌ بین 3 تا 4 میلیون بشکه در روز بوده است. در حالی که تولید نفت ایران در سال‌ها‌‌‌ی 1973 تا 1978میلادی یعنی سال‌ها‌‌‌ی 1352 تا 1357 شمسی بین 5 تا 6 میلیون بشکه در روز بود، حجم تولید در سال‌ها‌‌‌ی پس از آن هیچ‌گاه از 4 میلیون بشکه فراتر نرفته است. ارزیابی‌ها‌‌‌ نشان می‌دهد کمترین تولید نفت ایران در سال‌ 1979 و زمان شکل‌گیری انقلاب اسلامی در سال 57 اتفاق افتاده است. پس از آن با آغاز جنگ تحمیلی تولید نفت ایران به روزانه 2 تا 2.5 میلیون بشکه رسید اما با پایان جنگ و آغاز سرمایه‌گذاری در این حوزه تولید نفت به بالاتر از 3 میلیون بشکه در روز افزایش یافت. به تدریج ایران توانست با افزایش سرمایه‌گذاری‌ها‌‌‌ در این حوزه، تولید نفت خود را به 4 میلیون بشکه در روز افزایش دهد .

 ذخایر نفت و گاز

طبق اعلام شرکت ملی نفت، ذخایر درجای هیدروکربور مایع کشور مشتمل بر نفت خام، مایعات و میعانات گازی حدود 836.47 میلیارد بشکه است که از این میزان، ٢٣٩ میلیارد بشکه آن قابل استحصال است. از ذخایر قابل استحصال هیدروکربور مایع کشور، حدود 157 میلیارد بشکه استحصال‌نشده باقی مانده است.

شورای عالی مخازن شرکت ملی نفت، ذخایر درجای نفت خام کشور را 711.5 میلیارد بشکه اعلام کرده است که از این میزان 175.39 میلیارد بشکه ذخایر قابل استحصال و ١٠٢ میلیارد بشکه آن باقی مانده است. طبق برآوردهای شرکت ملی نفت، یک درصد افزایش ضریب بازیافت نفت خام بیش از 7 میلیارد بشکه نفت بیشتر در اختیار کشور می‌گذارد که با احتساب بشکه‌ای 40 دلار، بیش از ٢٨٠ میلیارد دلار ارزآوری به همراه خواهد داشت. ضریب بازیافت مجموع ذخایر هیدروکربور مایع کشور 28.5 درصد عنوان شده است. ضریب بازیافت نفت خام در ایران به طور میانگین 24.5 درصد است و این ضریب در بعضی مخازن به ٦٠ درصد می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد. البته این ضریب در برخی مخازن از 5 درصد تجاوز نمی‌کند.

شورای عالی مخازن شرکت ملی نفت، مجموع میدان‌ها‌‌‌ی نفتی و گازی کشور را ١٧٠ میدان شامل ١٢٠ میدان نفتی و 50 میدان گازی اعلام کرد. همچنین 358 مخزن نفت و گاز در کشور وجود دارد که از این میان 163 مخزن توسعه‌یافته و 195 مخزن توسعه‌نیافته هستند. بر اساس اعلام شرکت ملی نفت، 68.5 درصد از مخازن کشور وضع خوبی ندارند و به پیاده‌سازی روش‌ها‌‌‌ی ازدیاد برداشت نیاز دارند. نسبت تولید به ذخیره نهایی در ٩٣ مخزن توسعه‌یافته کشور نزدیک 50 درصد است.

سال گذشته در کنفرانس قراردادهای نفتی تهران 52 مخزن معرفی شد؛ اما هم‌اکنون ٣١ میدان اولویت‌دار نفت و گاز مد نظر قرار گرفته که از این میان ١٧ میدان مشترک است و میدان‌ها‌‌‌ با استناد به ذخایر درجای هیدروکربوری آنها در سه دسته کوچک، متوسط و بزرگ تقسیم‌بندی شده‌اند.

طبق اعلام وزیر نفت، ذخایر اثبات‌شده نفت ایران 158 میلیارد بشکه است که معادل 9.3 درصد از ذخایر اثبات‌شده نفت جهان است. در بخش گاز ذخایر اثبات‌شده گاز ایران 34 تریلیون مترمکعب است که 18 درصد ذخایر جهان است. در این بخش ایران رتبه اول را در جهان دارد، روسیه بعد از ایران 32.5 تریلیون و قطر 24 تریلیون مترمکعب گاز دارد.

 وضعیت تولید و صادرات نفت (هزار بشکه در روز)  - بانک مرکزی

سال	تولید	رشد تولید	صادرات	رشد صادرات
1391	3732	3.1	1900	9.8-
1392	3481	6.7-	1685	11.3-
1393	3063	12-	1435	14.8-
1394	3231	5.5	1574	9.7
1395	3761	16.4	2224	41.3

 وضعیت و پیش‌بینی تقاضای نفت جهانی (میلیون بشکه در روز)

	2016	رشد نسبت به 2015	2017	رشد نسبت به 2016
اداره اطلاعات انرژی امریکا	95.31	1.45	96.76	1.45
آژانس بین‌المللی انرژی	96.3	1.5	97.5	1.2
دبیرخانه اوپک	94.26	1.22	95.41	1.15