چرا بخوانیم: سیاست تاثیر زیادی روی اقتصاد دارد ولی تاثیر تحولات سیاسی روی بازار نفت غیرقابل اغماض است
مونا مشهدی‌رجبی/ترجمه:آينده نگر
بازار نفت مانند بازارهای دیگر نیست. علاوه بر عوامل بازاری و اقتصادی مانند عرضه و تقاضای نفت، مسائل سیاسی و ژئوپلیتیکی هم روی بازار تاثیر زیادی دارد و حتی می‌تواند مسیر حرکت بازار را تغییر دهد. به گزارش موسسه بیزینس مانیتور در فصل آخر سال جاری تاثیر ریسک‌های سیاسی و ژئوپلیتیکی روی بازار بیشتر از مسائل اقتصادی خواهد بود. ریسک‌های سیاسی اصلی‌ترین عامل ایجاد اختلال در بازار نفت و گاز دنیا در فصل آخر سال ۲۰۱۷ میلادی است. در این مقاله مهم‌ترین ریسک‌هایی که در این فصل وجود دارد و تاثیر آنها روی بازار نفت و گاز طبیعی مورد بررسی قرار می‌گیرد.
دو ریسک مهم سیاسی در این فصل انتخابات کنگره چین و انتخابات پارلمانی در کشور آرژانتین است که هردو می‌تواند روی قدرت دولت‌های مرکزی در اجرای سیاست‌های اصلاحاتی و حمایت از تولید و مصرف نفت در این کشورها تاثیر زیاد بگذارد. انتخابات چین در روز ۱۸ اکتبر سال جاری برگزار می‌شود و انتخابات آرژانتین در ۲۲ اکتبر انجام خواهد شد.اما از دیگر ریسک‌های سیاسی در این فصل می‌توان به تصمیم بررسی مجدد توافق هسته‌ای ایران و کشورهای پنج به علاوه یک توسط کنگره امریکا در روز ۱۶ اکتبر، بازپرداخت بدهیهای دولتی ونزوئلا در تاریخ‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی ۲۷ اکتبر و دوم نوامبر سال جاری و در نهایت اجلاس اوپک در روز 30 نوامبر سال جاری اشاره کرد که در مورد آنها و تاثیری که روی بازار نفت دارند صحبت خواهیم کرد.
اول، انتخابات چین و تاثیر نتیجه آن در اجرای برنامه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی اصلاحاتی اقتصادی
در سال جاری نوزدهمین انتخابات کنگره حزب کمونیست در چین برگزار می‌شود و اعضای انتخاب‌شده برای مدت ۵ سال در کنگره چین که بدنه قانون‌گذاری این کشور است، فعالیت خواهند کرد. این افراد می‌توانند حامی سیاست‌های اصلاحاتی اقتصادی رئیس‌جمهور زی جین‌پینگ باشند و قدرت او را در اجرای برنامه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی اصلاحاتی تقویت کنند و از این نظر بازار نفت را تحت تاثیر قرار دهند. البته در کوتاه‌مدت تاثیر این انتخابات روی بخش نفت و گاز طبیعی اندک خواهد بود ولی در بلندمدت تغییرات ایجادشده در سیاست‌گذاری‌های رهبران و سیاست‌گذاران این کشور زمینه را برای افزایش فعالیت‌های اکتشافی در دریای جنوبی چین فراهم می‌کند. انتظار می‌رود با روی کار آمدن حامیان دولت فعلی در کنگره امریکا، تقاضای سوخت در داخل چین افزایش پیدا کند.
در حالت کلی می‌توان تاثیر این انتخابات روی تصمیم‌گیری‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی سیاسی چین و آینده اقتصادی این کشور پهناور آسیایی را این‌طور بیان کرد:
در درجه اول چین در سال‌های آتی از نظر ژئوپلیتیکی موقعیت تاثیرگذارتری خواهد داشت و نقش فعال‌تری در تنش‌های منطقه‌ای، به‌خصوص با همسایگانش یعنی کشورهای ویتنام و فیلیپین و مالزی و اندونزی و تایوان و برونئی ایفا می‌کند. در نتیجه سرمایه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی بیشتری جذب اقتصاد این کشور می‌شود و این سرمایه می‌تواند در فعالیت‌های اکتشافی نفت صرف شود. ضمن اینکه چین در نظر دارد پروژه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی اکتشاف نفت را در کشور همسایه یعنی ویتنام هم اجرا کند. بنابراین افزایش قدرت سیاسی و اقتصادی این کشور در دنیا باعث می‌شود تا تحولات داخلی آن هم روی بازارهای مهم تاثیرگذار باشد. بازار نفت هم به دلیل توان تولید نفت در چین و هم به دلیل سهم بالای این کشور در مصرف بازار بسیار بااهمیتی است و تحت تاثیر تغییر نظام قانون‌گذاری و سیاسی این کشور قرار خواهد گرفت.
از طرف دیگر ما انتظار داریم نوزدهمین انتخابات حزبی کنگره باعث تسریع روند بازسازی اقتصادی چین شود. اصلاحات اقتصادی تاثیر مستقیمی روی افزایش تقاضای انواع سوخت در چین دارد و مجموع سوخت تصفیه‌شده مصرفی در این کشور از ۹ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۱۵ به بیش از ۹ میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه در روز در سال ۲۰۲۱ خواهد رسید. این سوخت‌های تصفیه‌شده مصرفی به پنج دسته گازوئیل، سوخت جت، سوخت‌های تقطیری، سوخت‌های مصرفی خانگی و در نهایت ال‌پی‌جی تقسیم می‌شوند که بیشترین سهم را سوخت‌های تقطیری و گازوئیل به خود اختصاص داده‌اند و کمترین سهم را سوخت جت دارد.
دوم، انتخابات پارلمانی آرژانتین
این انتخابات هم از این نظر اهمیت دارد که می‌تواند نمایندگانی حامی طرح‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی اصلاحاتی دولت روی کار بیاورد و به قدرتمند شدن دولت کنونی در این کشور منجر شود یا افرادی را وارد پارلمان کند که در مقابل اجرای طرح‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی اصلاحاتی می‌ایستند. آرژانتین دارای ذخایر نفت و گاز طبیعی است و دولت کنونی درصدد تسهیل سیاست‌ها برای افزایش فعالیت‌های اکتشافی نفت و گاز در این کشور است که می‌تواند زمینه را برای افزایش حجم تولید این کشور فراهم کند. از طرف دیگر این کشور برای افزایش تولید نفت شیل با شرکت‌های بزرگ بین‌المللی همکاری‌های تازه‌ای را آغاز کرده است که برای تسریع روند اجرایی شدن این قراردادها نیازمند حمایت بدنه قانون‌گذاری کشور از دولت است.
سوم، توافق هسته‌ای با ایران و بازنگری آن در ۱۶ اکتبر
از زمان روی کار آمدن دونالد ترامپ در امریکا بارها در مورد ضرورت بازنگری توافق هسته‌ای صحبت شد. مسئله‌ای که ایران و شمار زیادی از کشورهای حاضر در توافق آن را مردود می‌دانند. اما دونالد ترامپ روی این مسئله تاکید دارد و در روز ۱۶ اکتبر سال جاری که قرار بر بررسی مجدد این توافق است، فرصت سنگ‌اندازی و به چالش کشیدن این توافق به امریکا داده خواهد شد. در صورتی که کنگره امریکا در روز ۱۶ اکتبر سال جاری ادعا کند این توافق اعتبار لازم را ندارد و نمی‌تواند مانع از توسعه فعالیت هسته‌ای ایران شود، امریکا می‌تواند تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی یک‌جانبه‌ای علیه ایران وضع کند و این تحریم‌ها به اقتصاد ایران آسیبهای زیادی وارد خواهد کرد. البته می‌تواند اعتبار امریکا در عرصه بین‌المللی را هم خدشه‌دار کند و باعث شود تا قدرت این کشور به عنوان بزرگ‌ترین اقتصاد دنیا که در تصمیم‌گیری‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی جهانی حضوری پررنگ دارد کاهش یابد. به همین دلیل است که انتظار می‌رود کنگره برخلاف منافع کشورش تصمیم نگیرد ولی همین بازنگری و احتمال افزایش سخت‌گیری از طرف امریکا یا به تعویق انداختن روند عادی‌سازی فعالیت اقتصادی ایران خود می‌تواند تنش زیادی در بازار ایجاد کند و قیمت نفت هم تحت تاثیر این تنش قرار خواهد گرفت.
تاثیر این بازنگری و نتیجه احتمالی آن روی بازار نفت بسیار زیاد است زیرا ایران یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت اوپک است. اگر کنگره اعلام کند که ایران به توافق پایبند نبوده است و تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی یک‌جانبه‌ای علیه ایران وضع کند، ورود سرمایه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی خارجی به صنعت نفت ایران کمتر خواهد شد و از شمار شرکت‌های خارجی که بعد از اجرایی شدن برجام برای همکاری با ایران پیشگام شده‌اند، کاسته می‌شود. آمارها نشان می‌دهد قبل از اینکه ایران و کشورهای ۵+۱ به توافق هسته‌ای دست پیدا کنند، حجم صادرات نفت ایران به ۹۰۰ هزار بشکه در روز رسیده بود زیرا تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی بین‌المللی دسترسی به بیمه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی کشتی‌رانی برای حمل نفت به بازار مصرف جهانی را محدود کرده بود و تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی بانکی اجازه انتقال دلار به ایران را نمی‌داد. بعد از اجرایی شدن توافق هسته‌ای، ایران توانست صادرات خود را به مرز ۳.۸ میلیون بشکه در روز برساند. حال اگر بازنگری روی توافق باعث وضع تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی تازه شود و ایران تولید خود را کاهش دهد، عرضه نفت به بازار مصرف کاهش چشم‌گیری پیدا خواهد کرد و زمینه برای افزایش مجدد قیمت نفت و تکرار تجربه سال‌های ۲۰۱۳ و نیمه اول ۲۰۱۴ فراهم خواهد شد.
چهارم، بازپرداخت بدهیهای ونزوئلا و تداوم مشکلات اقتصادی در این کشور
فصل آخر سال ۲۰۱۷ زمان بازپرداخت بدهیهای دولت ونزوئلا است در حالی که هنوز هیچ نشانه مثبتی از وضعیت اقتصادی در این کشور مشاهده نشده است. از اواخر اکتبر تا اوایل نوامبر سال جاری این کشور باید ۳.۵ میلیارد دلار از بدهیهای خود را بازپرداخت کند و با توجه به اخباری که در مورد وضعیت اقتصادی این کشور به گوش می‌رسد، انتظار می‌رود ونزوئلا توان بازپرداخت این بدهی را نداشته باشد. در شرایطی که منابع مالی خارجی که از طریق استقراض تامین می‌شد قطع شود، بخش زیادی از پروژه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی نفتی این کشور اجرایی نمی‌شود. روزنفت، شرکت بزرگ نفتی روسیه که توسعه بخش زیادی از حوزه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی نفتی ونزوئلا را بر عهده دارد اعلام کرده است به فعالیت در این بازار ادامه می‌دهد ولی شرکت ملی نفت ونزوئلا به دلیل کمبود منابع مالی با چالش‌های بسیار زیادی روبه‌رو خواهد شد که می‌تواند توسعه توان تولید نفت این کشور را کند کند.
تاثیر این بحران اقتصادی روی بازار نفت به سرعت مشخص می‌شود. هم‌اکنون ونزوئلا به دلیل ضعف‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی زیرساختی میزان صادرات نفت اندکی دارد ولی با توجه به کمبود سرمایه‌گذاری‌های خارجی در بخش‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی بالادستی صنعت نفت این کشور، انتظار می‌رود توان تولید وصادراتش با شدت بیشتری تنزل پیدا کند. آمارها نشان می‌دهد توان تولید نفت این کشور نسبت به ده سال قبل ده درصد کاهش یافته است و دلیل اصلی آن استهلاک زیرساخت‌های ضروری و کمبود نیروی ماهر در کشور است که در میان‌مدت می‌تواند اقتصاد این کشور را تحت تاثیر قرار دهد. کاهش توان تولید و صادرات نفت ونزوئلا که یکی از اعضای اوپک است، بازار را با کمبود عرضه روبه‌رو می‌کند و زمینه‌ساز افزایش قیمت نفت می‌شود.
وضعیت اقتصادی ونزوئلا در ماه‌های اخیر هر روز بدتر شده است و بیکاری و مشکلات مالی باعث شده است تا خیل عظیمی از جوانان این کشور برای ساختن آینده بهتر از کشور خارج شوند. افزایش نرخ فقر به خصوص فقر غذایی در این کشور و بیماری‌های ناشی از آن در کنار خروج نیروهای جوان جویای کار در این کشور باعث شده است تا ونزوئلا به کشوری تبدیل شود که برای توسعه فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی خود نیروی کار کافی نداشته باشد و حتی اگر این سال‌های بحرانی هم طی شود باز هم نیروی کافی برای بازگرداندن رونق به اقتصاد ونزوئلا، در این کشور حضور ندارد.
پنجم، اجلاس اوپک برای حمایت از روند افزایشی قیمت نفت
در روز 30 نوامبر سال ۲۰۱۷، یکصد و هفتاد و سومین اجلاس اوپک در وین برگزار می‌شود. موضوع اصلی مورد بحث در این اجلاس کاهش تولید نفت اوپکی‌ها و غیراوپکی‌ها خواهد بود. قرار است در این اجلاس در مورد اضافه شدن نیجریه و لیبی به گروه کشورهای همراه در سیاست‌های کاهش تولید نفت در جهت تقویت قیمت در بازار و در مورد استراتژی مناسب برای خروج صحبت شود. طبق توافق قبلی کشورهای اوپکی و غیراوپکی به سطح تولید کنونی خود تا ماه مارس سال ۲۰۱۸ ادامه می‌دهند و اگر این توافق دوباره تمدید نشود، از آن تاریخ عرضه نفت رشد خواهد کرد که این مسئله می‌تواند شوک زیادی به اقتصاد دنیا وارد کند.
اما اغلب تحلیل‌گران بازار نفت بر این باورند که اجلاس ماه نوامبر تاثیر چندانی روی بازار نفت نخواهد داشت زیرا انتظار تغییر سیاست‌های بازار وجود ندارد. انتظار می‌رود برای یک دوره دیگر - حداقل سه ماهه- سناریوی تولید نفت در دنیا در وضعیت فعلی باقی بماند و زمانی تولید رشد کند که آمارها از رشد تقاضای نفت در بازار حکایت کند.
کوین لایا یکی از تحلیل‌گران بازار نفت در موسسه مطالعاتی وود مک‌کینزی معتقد است اوپک تاریخ دقیقی برای پایان دادن به توافق کاهش تولید اعلام نخواهد کرد و از این طریق مانع از افت قیمت در بازار می‌شود. وی می‌افزاید: اوپک بازار را در یک وضعیت ابهام نگه می‌دارد و زمانی که زیرساخت‌های بازار نفت حامی افزایش تولید شدند، اقدام به اجرای استراتژی خروج و افزایش تولید خواهد کرد.
بنابراین انتظار افت ناگهانی قیمت نفت در زمان پایان یافتن توافق کاهش تولید بسیار کم است و باید پذیرفت که بازار نفت کنونی بیشتر مایل به افزایش قیمت نفت است. زیرا با افزایش قیمت، تولید نفت شیل از نظر اقتصادی به‌صرفه‌تر می‌شود و این برای کشورهای دارای نفت شیل به خصوص امریکا و کانادا بسیار مطلوب است.
در صورتی که تواق هسته‌ای پابرجا بماند و اوپک بتواند قدرت کنونی خود را در بازار نفت حفظ کند، ما شاهد افزایش تدریجی قیمت نفت در بازار خواهیم بود. به این معنا که قیمت هر بشکه نفت که در سال ۲۰۱۶ برابر با ۴۲.۸ دلار امریکا بود تا سال ۲۰۳۰ به مرز ۸۰ دلار می‌رسد و هنوز با قیمت هر بشکه نفت در سال ۲۰۱۴ فاصله خواهد داشت. اما اگر هریک از این تحولات سیاسی به ضرر بازار نفت عمل کند، صعود ناگهانی قیمت نفت در بازار اتفاق می‌افتد و اقتصاد دنیا تحت تاثیر این صعود ناگهانی با آسیبهای جدی روبه‌رو خواهد شد. آسیب‌هایی که به دلیل ضعف اقتصاد دنیا تاثیرات نامطلوبی روی بازار خواهد داشت.
اوپک در سال‌های قبل کنترل خود را روی بازار نفت از دست داده بود و از دسامبر سال ۲۰۱۶ توانست به عنوان یک کارتل نفتی، اقتدار پیشینش را به دست آورد و روی بازار تاثیر مثبت بر جای بگذارد. این کارتل بزرگ نفتی از وضعیت ایجادشده در بازار راضی است و برای حفظ این موقعیت تلاش می‌کند.