چرا بخوانیم: نفت یکی از منابع ارزشمند انرژی است که استفاده از آن در تولید برق باعث انتشار گازهای آلاینده می‌شود. انتظار می‌رود سهم نفت در تولید برق کمتر شود. این گزارش به بررسی این مسئله می‌پردازد.
مونا مشهدی‌رجبی/آینده نگر
انتظار می‌رود در سال‌های آتی سهم نفت مصرفی در نیروگاه‌های تولید برق دنیا کمتر شود و دلیل آن افزایش قیمت نفت و افزایش توجه به محیط زیست است. اما این تغییر نوع سوخت مصرفی در نیروگاه‌ها فرآیند زمان‌بر و هزینه‌بری است. مطالعات نشان می‌دهد عربستان که یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان نفت در تولید برق در جهان است، برای تغییر این روند سرمایه‌گذاری زیادی انجام داده است و حاصل این سرمایه‌گذاری موفقیت در کاهش میزان مصرف نفت در نیروگاه‌های این کشور است.
بیزینس مانیتور در این زمینه نوشت: عربستان که هم‌اکنون یکی از بزرگ‌ترین نیروگاه‌های نفتی دنیا را دارد با توسعه نیروگاه‌های گازی خود خواهد توانست میزان مصرف نفت در فرآیند تولید برق را کاهش دهد و سهم بیشتری از نفت تولیدی را به بازارهای صادراتی بفرستد.
اما تنها عربستان نیست که برای تولید برق به نفت وابسته است بلکه دو کشور دیگر هم هستند که نیروگاه‌های نفتی زیادی دارند. سه کشوری که بیشترین شمار نیروگاه‌های نفتی را در دنیا دارند عربستان سعودی، عراق و ژاپن هستند که از زمان افزایش قیمت نفت در سال ۲۰۱۴ میلادی برنامه کاهش وابستگی به نفت برای تولید برق را در پیش گرفتند. ساخت نیروگاه‌های گازی و نیروگاه‌های فعال با انرژی‌های نو به‌جای نیروگاه‌های نفتی و توسعه نیروگاه‌های گازی موجود از اصلی‌ترین برنامه‌های این کشورها بود که باعث شد تا مصرف نفت در فرآیند تولید برق این‌سه کشور۷۰ هزار بشکه در روز کمتر از مدت مشابه سال قبل شود. البته موفقیت دو کشور عربستان و ژاپن در این راستا چشم‌گیر بوده است ولی عراق به دلیل مشکلات اقتصادی و سیاسی و عدم امنیت نتوانسته است تولید برق با نیروگاه‌های نفتی را کمتر کند.
موفقیت ژاپن و عربستان در کاهش وابستگی به نفت در نیروگاه‌ها
دو کشور بسیار موفق در پروژه کاهش وابستگی به نفت در فرآیند تولید برق را می‌توان عربستان و ژاپن دانست. عربستان در این سال‌ها سرمایه‌گذاری زیادی در ساخت نیروگاه‌های گازی و خورشیدی انجام داده است و ژاپن هم میزان مصرف نفت را به اندازه قابل ملاحظه‌ای کاهش داده است. در نتیجه این سرمایه‌گذاری‌ها تا سال ۲۰۳۰ میلادی مصرف نفت در تولید برق در کشور عربستان تنزل چشم‌گیری خواهد داشت و این تغییر روند در سال‌های اولیه دهه سوم قرن بیست و یکم هم مشاهده خواهد شد.
بررسی وضعیت سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های ژاپن هم نشان می‌دهد که روند کاهش مصرف نفت در تولید برق این کشور در سال‌های آتی ادامه خواهد داشت زیرا ژاپن در سال‌های اخیر ساخت نیروگاه‌های گازی و هسته‌ای و نیروگاه‌های فعال با منابع احیاشدنی انرژی را آغاز کرده است و وابستگی آن به نیروگاه‌های نفتی هر روز کمتر می‌شود. آمارها نشان می‌دهد در نیمه اول سال جاری این کشور ۴۲۴ هزار بشکه نفت در نیروگاه‌های خود استفاده کرد در حالی که در نیمه اول سال ۲۰۱۶ میزان مصرف نفت در نیروگاه‌های این کشور برابر با ۴۷۴ هزار بشکه در روز بود. در نیمه اول سال جاری میزان مصرف نفت در نیروگاه‌های ژاپن برابر با ۳۶ هزار بشکه در روز بود که کمتر از نصف میزان مصرف در مدت مشابه سال قبل بوده است. در نیمه اول سال ۲۰۱۶، این کشور آسیایی ۸۱ هزار بشکه نفت در هر روز مصرف کرد.
افزایش وابستگی صنعت برق عراق به نفت
عراق یکی از کشورهایی است که سهم زیادی از برق مصرفی خود را در نیروگاه‌های نفتی تولید می‌کند. دلیل این مسئله هم حجم بالای نفت خام در عراق و قیمت پایین آن برای مصرف داخلی است. اما با افزایش توجه به مسائل زیست‌محیطی و افزایش قیمت نفت در بازار جهانی، استفاده از نفت برای تولید برق کار نادرستی قلمداد می‌شد. در این زمان در مورد ضرورت کاهش وابستگی صنعت برق به نفت صحبت شد ولی واقعیت این بود که عراق که سال‌ها درگیر جنگ با عراق و سپس حملات پی‌درپی نیروهای افراطی بود، سرمایه لازم را برای این تغییر بزرگ زیرساختی در اختیار نداشت و زمانی که آرامش نسبی بر فضای اقتصادی و سیاسی حاکم شد و مصرف برق رشد کرد، مصرف نفت در نیروگاه‌ها هم افزایش یافت.
در نتیجه تنش‌های سیاسی و امنیتی در عراق، سرمایه‌گذاری‌های خارجی کمی در بخش‌های زیرساختی این کشور انجام شد و این کشور نتوانست از وابستگی خود به نفت برای تولید برق کم کند. در نیمه اول سال جاری مصرف نفت برای تولید برق در کشور عراق ۲۰.۶ درصد بیشتر از نیمه اول سال قبل بود. مقامات عراق از نبود منابع مالی برای ساخت نیروگاه‌های گازی وارتقای تکنولوژیکی به منظور افزایش کارایی مصرف سوخت در نیروگاه‌های نفتی فعلی صحبت می‌کنند که به گفته کارشناسان و تحلیل‌گران دلیل قابل قبولی است. طبق گزارش‌های رسمی در نیمه اول سال جاری این کشور ۱۷۶ هزار بشکه نفت در نیروگاه‌ها مصرف کرد در حالی که در مدت مشابه سال قبل میزان مصرف نفت در نیروگاه‌ها برابر با ۱۴۶هزار بشکه در روز بود.
سهم نفت در تولید برق دنیا
اما نکته جالب و قابل توجه این گزارش در اینجاست: با وجود اینکه تمامی کشورهای دنیا در جهت کاهش تولید برق با استفاده از نفت تلاش می‌کنند، تا انتهای دهه جاری حجم نفت استفاده‌شده در تولید برق در دنیا نسبت به سال ۲۰۱۷ کاهش نخواهد یافت. به تعبیر دقیق‌تر سهم نفت در تولید برق در دنیا کمتر می‌شود ولی حجم نفت استفاده‌شده، ثابت است زیرا تقاضای برق در دنیا رشد خواهد کرد و نیروگاه‌های تازه‌ای برای تامین حجم برق مصرفی در دنیا به فعالیت در بازار می‌پردازند. این نیروگاه‌ها یا با گاز طبیعی کار می‌کنند یا منابع احیاشدنی برای تولید برق در آنها استفاده می‌شود، ولی هنوز نیروگاه‌های نفتی قدیمی کارشان را ادامه می‌دهند - البته این وضعیت در اغلب کشورهای دنیا مشاهده می‌شود. در عربستان تا سال ۲۰۲۶ میزان انرژی برق تولیدی با استفاده از نفت تقریبا ثابت است و تغییری نمی‌کند ولی در ژاپن میزان برق تولیدی با نفت کمتر می‌شود. در هردو کشور سهم برق تولیدی با نفت تا سال ۲۰۲۶ کمتر از سال ۲۰۱۵ خواهد بود.
آمارها نشان می‌دهد در بازارهای دیگر هم سهم نفت در تولید برق سیر کاهشی خواهد داشت. به عنوان مثال امارات متحده عربی که همیشه برای تولید برق به نفت خام وابسته بوده است، در نظر دارد از انتهای سال ۲۰۱۷ استفاده از نفت را در تولید برق به صفر برساند. کویت تنها کشور کوچک عربی در میان چهار کشور کوچک الجزایر، اکوادور، امارات و کویت است که در سال بعد همچنان از نفت برای تولید برق استفاده می‌کند و این کشور هم از سال ۲۰۲۰ دیگر از نفت برای تولید برق استفاده نخواهد کرد. این در حالی است که در سال ۲۰۱۶ سه کشور و در سال ۲۰۱۵ هر چهار کشور مذکور از نفت برای تولید برق استفاده می‌کردند.
سهم هر منبع در تولید برق دنیا
به گزارش اداره اطلاعات انرژی امریکا، با استفاده از یک تن زغال‌سنگ در نیروگاه‌های زغال‌سنگی دنیا می‌توان ۱۹۲۷ کیلووات ساعت برق تولید کرد در حالی که با استفاده از هر بشکه نفت در نیروگاه‌های نفتی ۵۷۸ کیلو وات ساعت و با استفاده از هر هزار فوت مکعب گاز طبیعی ۹۹ کیلو وات ساعت برق تولید می‌شود. اما در مورد اینکه سهم هر منبع در تولید برق تا سال ۲۰۴۰ چقدر خواهد بود نظریه‌های زیادی بیان می‌شود. طبق آخرین مطالعه در سال ۲۰۴۰ میزان برق تولیدی در دنیا به ۳۶.۴۵ تریلیون کیلو وات ساعت می‌رسد که ۱۰.۶۲ تریلیون کیلو وات ساعت آن با استفاده از زغال‌سنگ، ۱۰.۶۳ تریلیون کیلو وات ساعت با استفاده از منابع احیاشدنی انرژی و ۱۰.۱۴ تریلیون کیلو وات ساعت با استفاده از گاز طبیعی تولید خواهد شد. سهم نفت در تولید نفت به حداقل تقلیل پیدا خواهد کرد. در سال ۲۰۲۰ میزان برق تولیدی در دنیا به ۲۵.۷۷ تریلیون کیلو وات ساعت خواهد رسید که زغال‌سنگ بیشترین سهم و نفت کمترین سهم را خواهد داشت.