بازار نهاده های کشاورزی پذیرای بذرهای با کیفیت وارداتی است
مونا مشهدی رجبی/ آینده نگر
کسری زیاد ایران در بخش بازرگانی محصولات کشاورزی فرصت‌های زیادی را برای شرکت‌های بزرگ بین‌المللی فعال در این بخش ظرف ۵ سال آینده ایجاد می‌کند. ایران کشوری است که بالغ بر ۸۰ میلیون جمعیت دارد ولی به دلیل سال‌ها تحریم اقتصادی و تضعیف موقعیت زیست‌محیطی در این کشور، توان تولید محصولات کشاورزی آن متناسب با نرخ رشد تقاضا در این کشور افزایش پیدا نکرده است. به همین دلیل واردات اغلب محصولات کشاورزی به ایران بیش از صادرات آن است و تقریباً می‌توان این صنعت را در میان صنایعی قرار داد که در بخش بازرگانی محصولات آن، ایران با کسری روبه‌رو است.
در این شرایط، برداشته شدن تحریم‌های اقتصادی علیه ایران، فرصت تازه‌ای در اختیار شرکت‌های بین‌المللی قرار داده است. بزرگ‌ترین فرصت در بخش فروش نهاده‌های تولید محصولات کشاورزی و تجهیزات مورداستفاده در این صنعت خواهد بود. به این معنی که عرضه انواع دانه‌ها و بذرهای کشاورزی، انواع کودهایی که باعث رشد راندمان تولید می‌شود و درنهایت عرضه ماشین‌آلات مدرن با استقبال زیادی از طرف فعالان صنعت کشاورزی ایران روبه‌رو خواهد شد.
مرکز مطالعاتی بیزینس مانیتور با رصد عملکرد بازار محصولات کشاورزی ایران از سال ۲۰۱۰ میلادی تاکنون نوشت: در سال‌های اخیر واردات محصولات کشاورزی مختلف به ایران بیشتر از صادرات آن بود و انتظار می‌رود این کسری تراز تجاری محصولات کشاورزی تا ۵ سال آینده تعمیق شود زیرا تقاضا با سرعت بالایی در حال افزایش است و تلاش برای افزایش توان تولید برای پاسخ‌گویی به این رشد تقاضا هم ادامه دارد؛ اما هنوز ایران نتوانسته است راندمان تولید را افزایش دهد. آلودگی هوای ایران، افزایش دمای این کشور و کمبود آب در این کشور باعث شده ایران توان تولید بالایی نداشته باشد. ایران برای اینکه بتواند به نیاز داخلی پاسخ گوید باید از بذرهای مدرنی که تغییرات ژنتیکی در آنها ایجادشده است استفاده کند تا حجم تولید در هر هکتار را افزایش دهد. از طرفی باید ماشین‌آلاتی استفاده کند که سرعت بالاتری در کار داشته باشد و انتشار گازهای آلاینده آن کمتر باشد و در این شرایط فضا برای رشد تولید فراهم خواهد بود.
*تمایل ایران برای مدرنیزه کردن بخش کشاورزی
در این شرایط تمایل زیادی برای مدرن کردن بخش کشاورزی ایران وجود دارد و دولت هم هدف اصلی خود را افزایش توان تولید محصولات کشاورزی و تأمین بخش اعظم نیاز غذایی کشور قرار داده است. به همین دلیل است که بعد از برداشته شدن تحریم‌های اقتصادی، ایران از ورود سرمایه‌گذاران خارجی و شرکت‌های بزرگ فعال در صنعت کشاورزی به کشور استقبال می‌کند و زیرساخت‌های لازم برای جذب سرمایه‌ها را هم فراهم کرده است. دولت تمایل دارد با استفاده از نهاده‌های باکیفیت‌تر تولید، توان تولید کشور را افزایش دهد و شرکت‌های خارجی در این زمینه می‌توانند با ایران همکاری کنند.
طبق جداول تهیه‌شده توسط مرکز مطالعاتی بین‌المللی بیزینس مانیتور در سال ۲۰۱۵، صادرات شیر بیش از واردات آن بود و بازار این محصول کسری نداشت ولی دیگر محصولات کلیدی کشاورزی ایران با کسری روبه‌رو بود. یک دلیل مهم برای وجود این کسری‌ها را می‌توان در راندمان پایین تولید محصولات کشاورزی در ایران در مقایسه با دیگر کشورهای دنیا دانست. طبق گزارش مرکز مطالعات کشاورزی امریکا در فاصله سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۵، راندمان تولید محصولات کشاورزی در ترکیه به‌طور متوسط ۱۰ درصد بیشتر از کشورهای همسایه آن بوده است. این در حالی است که مساحت وسیع‌تری از زمین‌های کشاورزی ایران امکان آبیاری دارند. در این بازه زمانی راندمان تولید برنج در ترکیه ۷۰ درصد بیشتر از ایران بوده و این برای کشوری مانند ایران که در دنیا به‌عنوان یکی از تولیدکنندگان برنج باکیفیت شناخته‌شده است یک مشکل بزرگ محسوب می‌شود. دلیل این تفاوت در راندمان تولید محصولات کشاورزی ایران و ترکیه در چیست؟
در پاسخ به این سؤال می‌توان به یک نکته کلیدی اشاره کرد. نوع نهاده‌های استفاده‌شده در فرآیند تولید محصولات کشاورزی در ایران و ترکیه باهم تفاوت دارد. در جریان تحریم‌های اقتصادی علیه برنامه هسته‌ای ایران، واردات کالاهای زیادی به ایران منبع شده بود ولی مسئله مهم‌تر و مخرب‌تر تحریم‌های بانکی بود که باعث شد تا امکان واردات کالاهای اساسی هم وجود نداشته باشد. در این دوره ایران نمی‌توانست نهاده‌های کشاورزی باکیفیت را وارد بکند و به همین دلیل راندمان تولید در این کشور کم شد. از طرف دیگر ایران نتوانست تجهیزات و ماشین‌آلات مدرن را نیز به کشور وارد کند و همین مسئله سبب شد تا بازهم راندمان تولید محصولات کشاورزی ایران در مقایسه با کشورهای همسایه تنزل یابد.
*فرصتی برای شرکت‌های بزرگ بین‌المللی
حال که تحریم‌های اقتصادی علیه ایران برداشته‌شده و محدودیت‌های بین‌المللی کمتر شده است، بهترین فرصت برای شرکت‌های بزرگ فعال در این صنعت پدید آمده است تا همکاری خود را با ایران افزایش دهند و از طریق ارائه نهاده‌های باکیفیت‌تر و ماشین‌آلات مدرن زمینه را برای ارتقای راندمان تولید این کشور فراهم کنند. البته باید در نظر داشت که ایران برای تغییر دادن شرکای واردات محصولات کشاورزی خود در آینده نزدیک برنامه‌ای ندارد زیرا کشورهایی که در سال‌های تحریم به شرکای تجاری ایران و صادرکنندگان محصولات کشاورزی به ایران تبدیل‌شده بودند، هم‌اکنون رابطه سیاسی و اقتصادی قدرتمندی با ایران دارند و جایگزین کردن این کشورها کار دشواری است.
این در حالی است که استقبال از واردات ماشین‌آلات، بذرهای اصلاح‌شده و محصولات و فرآورده‌های ارتقادهنده راندمان تولید محصولات کشاورزی به ایران بسیار بالا است و شرکت‌های غربی می‌توانند از فرصت طلایی کنونی برای آغاز یک همکاری اقتصادی سودآور با ایران استفاده کنند.
در گزارش منتشرشده توسط بیزینس مانیتور اینترنشنال در ماه آگوست سال ۲۰۱۷، نوشته شد: با کاهش شدت تحریم‌های اقتصادی علیه برنامه هسته‌ای ایران، مشخص شد که ایران متقاضی ورود ماشین‌آلات کشاورزی توسعه‌یافته و با تکنولوژی بالا است تا بتواند راندمان فعالیت‌های کشاورزی خود را افزایش دهد. از طرف دیگر استفاده از نهاده‌ها و بذرهایی که با شرایط جدید اقلیمی ایران سازگار باشد و بتواند با کمبود آب ایران خود را سازگار کند هم برای تولیدکنندگان ایران اهمیت دارد. نهاده‌هایی از قبیل بذرهای مقاوم در برابر خشک‌سالی، سیستم‌های آبیاری قطره‌ای، و ماشین‌آلات کم‌آلاینده که می‌تواند باعث افزایش حجم تولید، افزایش نرخ دسترسی به بازار مصرف و ارتقای توانمندی ایران در عرصه بین‌المللی شود.
*شرکت‌هایی که هم‌اکنون با ایران همکاری می‌کنند
به گزارش دفتر مطالعاتی بیزینس مانیتور در فرانسه، هم‌اکنون شریک تجاری و سرمایه‌گذاری ایران در بخش ماشین‌آلات کشاورزی کشورهای امریکا و ژاپن و چین و کشورهای صنعتی عضو اتحادیه اروپا هستند. درحالی‌که واردات مواد ژنتیکی استفاده‌شده به‌منظور افزایش راندمان تولید محصولات دامی از کشورهای امریکا و فرانسه و آلمان و اتریش است و مواد ژنتیکی استفاده‌شده در بخش کشاورزی محصولات گیاهی کشورهای امریکا و فرانسه و هلند هستند. در سال‌های اخیر، ایران انواع حشره‌کش‌ها و سم‌های گیاهی و کودهای استفاده‌شده در بخش کشاورزی را از کشورهای امریکا و آلمان و ژاپن و استرالیا وارد کرد و توانست تا هدررفت محصولات کشاورزی در فرآیند تولید و آسیب دیدن آنها درنتیجه حمله آفات را از بین ببرد.
اما فرصت‌های موجود در ایران ایجاب می‌کند تا سطح روابط ایران در واردات محصولات کشاورزی و ماشین‌آلات این صنعت بیشتر شود و شرکت‌های خارجی هم می‌توانند از این فرصت به نفع خود بهره ببرند.
*سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در بخش کشاورزی ایران
بخش کشاورزی ایران به دلیل حضور شرکت‌های بزرگ بین‌المللی و چندملیتی با رقابت بالایی روبه‌رو است زیرا علاوه بر شرکت‌های دولتی فعال در این بخش، شرکت‌های بین‌المللی زیادی هم در این عرصه فعالیت می‌کنند. مثلاً در سال‌های اخیر شرکت Bunge در بخش عرضه دانه‌های روغنی به ایران فعالیت می‌کرده است و شرکت john deere در بخش تولید ماشین‌آلات صنعتی و عرضه آن به بازار ایران مشغول بوده است. طبق این گزارش‌ها در سال‌های اخیر شرکت Aviation از طریق عرضه انواع گوشت‌های سفید، تأمین بخش زیادی از نیاز غذایی ایران را بر عهده داشت. در شرایطی که شرکت‌های بین‌المللی بزرگی با ایران همکاری می‌کنند و شرکت‌های داخلی از قبیل بنیاد شهید و بنیاد مستضعفان در تولید محصولات کشاورزی موردنیاز ایران فعال هستند، شاهد افزایش فشارهای رقابتی برای تازه‌واردان به این بازار هستیم که این رقابت می‌تواند بسیاری از شرکت‌ها را از ورود به بازار ایران دلسرد کند یا اینکه پروسه تصمیم‌گیری آنها را برای وارد شدن به ایران با دشواری مواجه کند.
*صادرکنندگان محصولات کشاورزی به ایران
صادرکنندگان کالاهای کشاورزی به ایران برای فعالیت در این بازار با شرایط سختی روبه‌رو هستند. شرکت‌های بزرگی در سال‌های تحریم اقتصادی با ایران همکاری می‌کردند و تأمین نیاز غذایی مردم را بر عهده داشتند. حضور این شرکت‌های بزرگ در بازار ایران باعث ایجاد روابط مستحکمی بین آنها و ایران شده است و به همین دلیل وارد شدن شرکت‌های تازه به‌عنوان صادرکننده محصولات کشاورزی و غذایی به ایران برای شرکت‌های خارجی کار سختی است.
مطالعات نشان می‌دهد ساختار تجارت محصولات کشاورزی در ایران در سال‌های تحریم اقتصادی تغییرات زیادی را تجربه کرد. صادرکنندگان محصولات کشاورزی از کشورهای اروپای غربی و شمال امریکا، سهم زیادی از بازار ایران را در سال‌های تحریم از دست دادند و شرکت‌های بزرگ کشورهای در حال توسعه و بازارهای در حال گذار جایگزین آنها شدند.
در این سال‌ها اصلی‌ترین صادرکنندگان محصولات غذایی و کشاورزی به ایران شرکت‌های روسیه، قزاقستان، هند و پاکستان بودند. البته شمار دیگری از کشورهای دنیا از طریق دو کشور واسطه سوئیس و امارات هم محصولات کشاورزی خود را به ایران صادر می‌کردند. در این شرایط اعتمادسازی شرکت‌های اروپای غربی و امریکای شمالی برای ازسرگیری رابطه تجاری با ایران کار بسیار دشواری است به‌خصوص که رئیس‌جمهوری تازه امریکا که بعد از برداشته شدن تحریم‌های اقتصادی روی کار آمده است سیاست‌های اقتصادی متفاوتی نسبت به رئیس‌جمهوری قبلی امریکا دارد و این تفاوت می‌تواند شرکت‌های بزرگ بین‌المللی را از آغاز فعالیت تجاری با ایران دلسرد کند. ولی در مورد اینکه بازار ایران یک بازار بالقوه و با پتانسیل بالا است تردیدی وجود ندارد.
*شرکای جدید و قدیمی ایران
سازمان ملل متحد در گزارش اخیر خود بزرگ‌ترین صادرکنندگان محصولات کشاورزی به ایران را اعلام کرده است. نکته‌ای که باید در نظر داشت این است که امارات و سوئیس کشورهای واسطه صادرکننده محصولات کشاورزی به ایران بودند و به همین دلیل محصولات واردشده از این دو کشور نسبت به محصولات موجود در بازار اندکی گران‌تر بود. طبق این گزارش در سال ۲۰۰۰ کشورهای آلمان و سوئد و کانادا و استرالیا اصلی‌ترین صادرکنندگان جو به ایران بودند ولی در سال ۲۰۱۱ و بعد از تشدید تحریم‌های اقتصادی علیه ایران از طرف کشورهای صنعتی و غربی، امارات متحده عربی و هلند و روسیه و سوئیس به اصلی‌ترین صادرکنندگان جو به ایران تبدیل شدند. البته در این زمان سوئیس یک کشور واسطه برای صادرات محصولات دیگر کشورها به ایران بود و همین واسطه‌گری باعث شده بود تا جو واردشده از سوئیس در مقایسه با محصولات موجود در بازار دنیا گران‌تر باشد.
در سال ۲۰۰۰ کشورهای کانادا، برزیل، امریکا و چین بزرگ‌ترین صادرکنندگان ذرت به ایران بودند ولی در سال ۲۰۱۱ کشورهای امارات متحده عربی و سوئیس جایگزین شرکای غربی شدند.
در سال ۲۰۰۰ کشورهای تایلند و آرژانتین و اروگوئه اصلی‌ترین صادرکنندگان برنج به ایران بودند درحالی‌که در سال ۲۰۱۱ کشورهای هند و پاکستان و امارات جایگزین این کشورها شدند. در بخش شکر و گندم هم این تغییر ظرف یک دهه کاملاً قابل‌مشاهده بود. در سال ۲۰۰۰ کشورهای برزیل و افریقای جنوبی و امارات و استرالیا اصلی‌ترین صادرکنندگان شکر به ایران بودند درحالی‌که کانادا و استرالیا و فرانسه گندم به ایران صادر می‌کردند. در سال ۲۰۱۱ صادرکنندگان شکر به ایران کشورهای سوئیس و امارات و صادرکنندگان گندم، کشورهای روسیه و قزاقستان و امارات و سوئیس بودند.