توافق هسته‌ای یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سیاسی یک دهه اخیر ایران است که برای حفظ آن تلاش زیادی می‌کند. به همین دلیل توجه به مطالعات جهانی در این زمینه برای فعالان اقتصادی ایران اهمیت زیادی دارد.
مونا مشهدی‌رجبی/آینده نگر/منبع: بیزینس مانیتور اینترنشنال
توافق هسته‌ای رهاورد تلاش سیاستمداران ایران و کشورهای صنعتی دنیا بوده است که در دولت قبلی ایران به دست آمد و همچنان هم اجرای آن ادامه دارد. ایران و پنج کشور صنعتی و مهم دنیا، با گذشت بیش از ۱۰ سال مذاکره توانستند به توافقی جامع برای اعتمادسازی در فضای بین‌المللی و برداشته شدن تحریم‌های اقتصادی علیه ایران برسند. توافقی که ایران را از یک عضو منزوی در اقتصاد جهانی به عضوی تأثیرگذار و فعال در این عرصه تبدیل کرد.
اما با روی کار آمدن دونالد ترامپ در امریکا و تصمیم‌های غیراصولی و نادرست او در عرصه سیاست و اقتصاد بین‌الملل، سخنان او در مورد پیمان پاریس، توافق نفتا و پیمان تجارت آزاد ترانس آتلانتیک، تردید در مورد سنگ‌اندازی او در مسیر توافق هسته‌ای هم افزایش یافت؛ اما باید در نظر داشت که این سنگ‌اندازی‌ها و احتمال بر هم خوردن توافق هسته‌ای نه‌تنها به اقتصاد ایران آسیب می‌زند و زمینه را برای خروج سرمایه‌های خارجی فراهم می‌کند بلکه باعث می‌شود تا فضای امنیتی و سیاسی بین‌المللی هم تخریب شود و دیگر توافق‌های بین‌المللی اعتبار و ارزش قبلی را نداشته باشد؛ زیرا هر توافقی می‌تواند با تغییر رؤسای دولت‌ها مورد تردید قرار بگیرد و دولت‌های تازه می‌توانند تعهدات دولت‌های قبلی را زیر پا بگذارند. ایجاد این فضا به معنای افزایش تنش و درگیری در سطح بین‌المللی و بی‌ثبات شدن فضای سیاسی و اقتصادی در دنیا است.
بیزینس مانیتور نوشت: درصورتی‌که امریکا موفق شود این توافق را بر هم بزند، نرخ رشد اقتصادی دنیا کاهش می‌یابد، نرخ تورم رشد می‌کند و فضای تجارت آزاد مختل می‌شود. از طرف دیگر شرایط سیاسی و امنیتی هم در دنیا تخریب می‌شود و سرمایه‌گذاران با تکیه بر قوانین مورد تأیید در دنیا و امضاشده در گذشته، نمی‌توانند در مورد سرمایه‌گذاری خود تصمیم‌گیری کنند.
*یافته‌های مهم در مورد توافق
مرکز مطالعاتی بین‌المللی بیزینس مانیتور بر این باور است که احتمال بر هم خوردن توافق هسته‌ای بسیار کم است ولی عقل سلیم حکم می‌کند به احتمالات بسیار کم هم توجه کنیم. این مرکز مهم‌ترین مسئله را عدم بازگشت تحریم‌های سخت قبلی می‌داند زیرا معتقد است دیگر اجماع جهانی در مورد این تحریم‌ها وجود ندارد و گزارش‌های مختلف هم از پایبندی ایران به توافق هسته‌ای صحبت کرده‌اند. از طرفی ایران هم در مقابل سخنان و عملکرد دولت تازه امریکا بسیار هوشمندانه عمل می‌کند و قصد ندارد تا دستاورد ده‌ساله خود را از دست بدهد و به دنیا پشت کند. بیزینس مانیتور مهم‌ترین مسائلی را که در زمینه توافق هسته‌ای وجود دارد در سه بخش زیر خلاصه کرد:
اول: موسسه مطالعاتی بین‌المللی بیزینس مانیتور پیش‌بینی می‌کند به‌احتمال ۷۵ درصد توافق هسته‌ای پابرجا بماند و تهران به تمامی بندها و بخش‌های توافق‌شده در این پیمان جهانی پایبند باشد. درواقع ایران در نظر ندارد با بازی‌ای که ترامپ راه انداخته وارد میدان شود و توافقی را که برای امضای آن بیش از یک دهه زمان صرف شد به خطر بیندازد. ایران در این مسیر بسیار هوشمندانه رفتار می‌کند و هیچ بهانه‌ای برای بر هم خوردن توافق به دست غربی‌ها نمی‌دهد. حتی نمایندگان سازمان ملل و کشورهای غربی هم بارها به این مسئله تاکید کردند که ایران کاملاً به تعهداتش پایبند است و این کار ایران را می‌توان بسیار درایتمندانه و صحیح دانست. ولی امریکایی که دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آن است، ترجیح می‌دهد از طریق وضع تحریم‌های اقتصادی به بهانه‌های غیرهسته‌ای، فضا را در ایران و در سطح بین‌المللی متشنج کند و منتظر دیدن عکس‌العملی است که بهانه‌ای برای خارج شدن از این توافق جهانی است.
دوم: درصورتی‌که دونالد ترامپ، چهل و ششمین رئیس‌جمهوری امریکا، موفق به برهم زدن این توافق شود، تاثیرات منفی اقتصادی آن روی ایران بسیار زیاد خواهد بود زیرا جریان سرمایه‌ها به ایران اگر هم متوقف نشود، کند خواهد شد. ولی تبعات منفی سیاسی آن بیشتر دامن‌گیر امریکا خواهد شد. انتظار می‌رود درصورتی‌که امریکا از این توافق خارج شود، دیگر کشورهای صنعتی همچنان به همکاری اقتصادی با ایران ادامه دهند. در چنین فضایی تعامل کشورهای صنعتی با یکدیگر برای ایجاد صلح و آرامش در دنیا بر هم خواهد خورد زیرا امریکا یک شریک غیرقابل اعتماد شناخته می‌شود. برهم خوردن ساختار سیاسی و قدرتی در دنیا و ناتوانی کشورهای صنعتی برای تصمیم‌گیری در مورد مسائل مهم بین‌المللی می‌تواند تردید سرمایه‌گذاران را در مورد سرمایه‌گذاری در عرصه‌های مختلف افزایش دهد و به دنبال آن زمینه را برای کاهش نرخ رشد اقتصادی فراهم خواهد کرد. افزایش بی‌ثباتی در بازار جهانی ارز، افت ارزش دلار، کاهش اعتماد به اقتصاد امریکا و درنهایت افزایش تورم از تبعات منفی اقتصادی بر هم خوردن توافق هسته‌ای برای جهان است.
سوم: از بین رفتن قدرت جامعه جهانی در برخورد با مسائل بین‌المللی می‌تواند زمینه را برای افزایش قدرت نیروهای افراطی در کشورهای عراق و افغانستان و دیگر کشورهای پرتنش دنیا افزایش دهد زیرا این گروهک‌های تروریستی و افراطی، قدرت بزرگی را که بتواند با آنها مقابله کند در مقابلشان نمی‌بینند. افزایش شمار این گروه‌ها یا قدرت گرفتن گروه‌های فعلی می‌تواند به‌تدریج زمینه را برای ناامن شدن دنیا فراهم کند.
*جهان به توافق هسته‌ای پایبند می‌ماند
رهبران کشورهای اروپایی به همراه چین و روسیه بارها اعلام کردند که پایبندی به تعهدات توافق هسته‌ای به نفع دنیا است و می‌تواند زمینه را برای افزایش ثبات و امنیت جهان فراهم کند. در این میان تنها کشوری که ساز مخالف می‌زند امریکا است و همین باعث شده است تا بحث‌های زیادی پیرامون این توافق دربگیرد. مرکز مطالعات بین‌المللی بیزینس مانیتور در ماه ژوئن سال ۲۰۱۷ دو نظرسنجی در ایران و امریکا انجام داد. نظرسنجی انجام‌شده در ایران با جامعه ۱۰۰۴ نفری انجام شد و در امریکا ۲۹۸۰ نفر مورد سؤال قرار گرفتند. این مرکز ضریب خطای نظرسنجی انجام‌شده در ایران را ۳.۱ درصد و ضریب خطای نظرسنجی انجام‌شده در امریکا را برابر با ۱ درصد اعلام کرد. البته باید در نظر داشت که جامعه موردمطالعه در امریکا سه برابر جامعه مطالعه‌شده در ایران است و همین مسئله می‌تواند باعث شود که ضریب خطای مطالعه ایران سه برابر ضریب خطای مطالعه انجام‌شده در امریکا شود. ولی باز هم می‌توان با استناد به همین جامعه آماری کوچک دیدگاه مردم ساکن در دو کشور را در مورد توافق هسته‌ای دید. این مرکز مطالعاتی نتایج این دو نظرسنجی را به این صورت ارائه داد:
۶۳.۷ درصد از مردم امریکا بر این باورند که تا زمانی که ایران به تعهداتش در توافق هسته‌ای پایبند است، امریکا هم باید به این توافق پایبند بماند؛ اما ۳۴.۴ درصد از افراد موردمطالعه بر این باورند که به دلیل کاستی‌هایی که در این توافق وجود دارد - کاستی از نقطه‌نظر این افراد- باید مذاکرات ادامه پیدا کند و توافق جدیدی حاصل شود. آنها بر این باور هستند که توافق تنها راه‌حل مسئله ایران است ولی باید توافق همه‌جانبه و کامل باشد و ضعفی در آن وجود نداشته باشد. ۱.۹ درصد از افراد مورد مطالعه اعلام کردند که پاسخ این سؤال را نمی‌دانند و مسئله توافق هسته‌ای ایران و غرب و رویکرد امریکا در مورد این توافق برای آنها اهمیتی ندارد.
اما در ایران ۳۰.۷ درصد از مردم مورد مطالعه اعلام کردند که با قدرت تمام از این توافق حمایت می‌کنند و بر این باورند که این توافق دستاورد بسیار مهمی برای ایران بود. ۳۶.۴ درصد از مردم گفتند که این توافق را تأیید می‌کنند ولی قدرت و اطمینان گروه اول را نداشتند. درمجموع بالغ بر ۶۷ درصد از افراد موردمطالعه حامی این توافق بودند و ۱۵.۹ درصد از افراد در ایران گفتند که این توافق را نمی‌توانند تأیید کنند ولی دلیلی قطعی و محکم برای رد آن هم ندارند؛ اما ۱۱.۶ درصد گفتند که قویاً توافق هسته‌ای ایران و گروه ۵+۱ را تأیید نمی‌کنند. در این مطالعه ۵.۴ درصد از مردم ایران به این سؤال پاسخی ندادند و اعلام کردند که پاسخی برای این پرسش ندارند.
*افراد کلیدی امریکا موافق توافق‌اند
نکته مهم‌تر این است که حتی افراد کلیدی در کابینه ترامپ هم موافق توافق هسته‌ای‌اند. مثلاً رکس تیلرسون وزیر امور خارجه امریکا اعلام کرده است پایبندی به توافقی که دولت قبلی امضا کرده است، از تعهدات اصلی و مهم دولت فعلی است و وزارت خارجه به این توافق پایبند است. او که در برخی از سخنرانی‌های پیشین خود در مورد توافق هسته‌ای صحبت کرده بود، اخیراً پایبندی به توافق هسته‌ای را یک اصل کلیدی و مهم می‌داند.
جیمز ماتیس وزیر دفاع امریکا و اچ‌آر مک‌ماستر مشاور ارشد امنیت ملی هم موافق پایبندی امریکا و تمامی دنیا به این توافق هستند و آن را مطابق با منافع ملی امریکا می‌دانند.
این افراد بر این باورند که برهم خوردن توافق به دلیل سیاست‌های نادرست دولت امریکا می‌تواند انتقادات زیادی از طرف شرکای اروپایی و روس و چینیِ امریکا علیه این کشور برانگیزد و باعث تخریب وجهه امریکا در صحنه بین‌المللی می‌شود؛ بنابراین با وجود اینکه ترامپ در مورد بازنگری در توافق هسته‌ای برای حصول اطمینان از مناسب بودن این توافق برای امریکا صحبت کرده است و حتی کمیته‌ای برای تأیید پایبندی ایران به توافق هسته‌ای تشکیل داده است ولی باز هم احتمال خارج شدن امریکا از این توافق بسیار کم است ولی می‌تواند از طریق وضع تحریم‌های تازه غیرهسته‌ای وارد شدن ایران به اقتصاد دنیا را سخت‌تر و سرعت این ورود را کمتر کند. مسئله‌ای که ایرانی‌ها از آن به‌عنوان نقض توافق هسته‌ای نام می‌برند و دیگر کشورهای صنعتی دنیا هم از آن حمایت نمی‌کنند.
*اما خطر را نمی‌توان نادیده گرفت
با وجود اینکه تمامی مطالعات در مورد کم بودن احتمال خروج امریکا از توافق هسته‌ای سخن می‌گویند ولی باز هم نباید سناریوی لغو توافق هسته‌ای را نادیده گرفت. درواقع اگر امریکا تصمیم به افزایش فشار بر ایران بگیرد و هزینه‌های پایبندی ایران به توافق هسته‌ای را افزایش دهد، ممکن است دولت‌ها پایبندی به توافق را کنار بگذارند و راه گذشته را در پیش بگیرند که در میان‌مدت و بلندمدت به نفع هیچ کشوری نیست. از طرف دیگر گروه افراطی راست فعال در امریکا هم می‌تواند دولت تندروی امریکا را به خارج شدن از توافق ترغیب کند که این مسئله رابطه امریکا با کشورهای اروپایی و روسیه و چین را هم تیره خواهد کرد. این گروه‌های افراطی در کنگره امریکا وجود دارند و حتی در حلقه اطرافیان نزدیک امریکا هم هستند.
*اگر امریکا از توافق خارج شود...
باید در نظر داشت خارج شدن امریکا از توافق هسته‌ای – در شرایطی که ایران همچنان پایبند به این توافق باقی بماند- می‌تواند باعث دودستگی در سطح بین‌الملل شود. انتظار می‌رود کشورهای اروپای غربی به‌خصوص آلمان و فرانسه و بریتانیا، امریکا را مقصر اصلی بر هم خوردن این توافق جهانی بدانند و بدون شک دیگر با وضع تحریم‌های اقتصادی جدید علیه ایران موافقت نخواهند کرد. درنتیجه این کشورها به شرکای اصلی تجاری و سرمایه‌گذاری ایران تبدیل می‌شوند و سرمایه‌گذاران و صنعت‌گران اروپایی با سرعت بیشتری وارد بازار ایران می‌شوند. بررسی وضعیت اقتصادی ایران بعد از اجرایی شدن توافق هسته‌ای هم نشان می‌دهد که بیشتر از امریکایی‌ها، کشورهای اروپایی به همکاری اقتصادی با ایران اقدام کرده‌اند. آنها تمایل دارند سهم بیشتری در فعالیت‌های اقتصادی ایران داشته باشند، همان‌طور که قبل از تشدید تحریم‌های اقتصادی هم شرکت‌های اروپایی بیش از امریکایی‌ها در ایران فعال بودند. یک دلیل مهم برای سهم بیشتر اروپایی‌ها در فعالیت‌های اقتصادی ایران را می‌توان کمتر بودن موانع سیاسی این کشورها برای همکاری با ایران و نزدیکی جغرافیایی این کشورها به ایران دانست.
*اگر ایران از توافق خارج شود...
اما درصورتی‌که ایران در پاسخ به فشارهای امریکا از توافق خارج شود، این کشور مقصر اصلی شناخته و روابط ایران و کشورهای اروپایی هم تیره‌وتار می‌شود. به همین دلیل است که باوجود سنگ‌اندازی‌های متعدد دولت ترامپ و مسائلی که او مطرح می‌کند، ایران عکس‌العمل خصمانه و برخلاف اصول توافق هسته‌ای نشان نمی‌دهد تا به دنیا ثابت کند به توافقش پایبند است و حتی اگر امریکا به هر دلیلی از این توافق خارج شد باز هم شرکای اروپایی و آسیایی به همکاری با ایران ادامه دهند. درواقع این بهترین و صحیح‌ترین تصمیمی است که ایران می‌تواند اتخاذ کند زیرا با این سیاست امریکا را به بازنده اصلی بازی تبدیل می‌کند و حتی ممکن است تلاش امریکا برای منزوی کردن ایران را منجر به انزوای نسبی امریکا در عرصه بین‌المللی کند.
*عملکرد روسیه و چین چگونه خواهد بود
در صورت بر هم خوردن برجام - بدون توجه به اینکه کدام‌یک از طرفین مقصر اصلی این مسئله هستند- سرمایه‌گذاری روسیه و چین در ایران افزایش پیدا می‌کند. البته این سرمایه‌گذاری برای رونق اقتصاد ایران کافی نیست و ایران نیاز به سرمایه‌گذاران اروپایی هم دارد ولی همین روند افزایشی سرمایه‌گذاری روسیه و چین و عدم همکاری آنها با دیگر کشورها مانع از وارد شدن آسیب جدی به اقتصاد ایران می‌شود. این‌دو کشور در ماه‌های اخیر شاهد افزایش تنش با امریکا بودند و با سیاست‌های امریکا علیه ایران همراه نخواهند شد. از طرف دیگر هردو کشور منافع اقتصادی زیادی در همکاری و مشارکت با ایران دارند و این منافع در بخش‌های انرژی بسیار چشم‌گیر است. چین علاوه بر بخش نفت و گاز طبیعی، در طرح «یک کمربند- یک راه» که ساخت جاده ابریشم مدرن است با ایران منافع مشترک دارد و به همین دلیل همکاری با ایران را به همراهی با امریکا به‌خصوص در شرایط کنونی آن ترجیح می‌دهد.
مسئله مهم دیگر این است که با اختلافات موجود بین امریکا و کشورهای چین و روسیه، احتمال اینکه تحریم‌هایی مشابه قبل علیه ایران وضع شود کم است زیرا روسیه و چین دیگر با امریکا برای وضع تحریم‌ها همراه نمی‌شوند و اگر امریکا برهم‌زننده توافق هسته‌ای باشد، همراهی و همکاری اروپا را هم در این زمینه از دست خواهد داد. در ضمن شمار زیادی از شرکت‌های اروپایی بعد از اجرایی شدن توافق هسته‌ای به همکاری و سرمایه‌گذاری در ایران اقدام کرده‌اند و خارج شدن دوباره آنها و همراهی مجدد با امریکا، مسئله‌ای دور از ذهن است.
نکته دیگری که باید در نظر گرفته شود قدرت کنونی اقتصاد ایران است. دولت تازه ایران توانمندی‌های زیادی در بخش اقتصادی دارد و احتمال اینکه با خارج شدن امریکا از توافق هسته‌ای، شاهد سقوطی شبیه سقوط اقتصادی ایران در فاصله سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۳ باشد بسیار کم است.