انرژیهای پاک رقیب اصلی نفت و گاز طبیعی در بازار هستند و عرضه آنها می‌تواند بازار منابع فسیلی را تحت تاثیر قرار دهد. در سال‌های اخیر سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در این بخش‌ها رشد زیادی کرده است. این گزارش می‌تواند تصویری از عملکرد این بازار را نشان دهد.
مونا مشهدی‌رجبی/آینده نگر
افزایش دمای زمین در سال‌های اخیر باعث شد جلسات متعددی در مورد چگونگی مقابله با این بحران جهانی برگزار شود. در این جلسات در مورد راهکارهای مقابله با گرمای زمین صحبت شد و تعهدات بین‌المللی هم داده شد ولی بعد از اینکه دونالد ترامپ در مورد غیرضروری بودن توافق‌ها‌‌‌‌‌‌ی زیست‌محیطی صحبت کرد قوانین وضع‌شده توسط دولت اوباما که در حمایت از اقتصاد داخلی بود غیراجرایی شد و نگرانی در مورد مسائل زیست‌محیطی در دنیا بالا گرفت. طی یک دهه اخیر جلسات زیادی بین سران اقتصادی و سیاسی دنیا برگزارشد و تلاش برای کاهش انتشار کربن از طریق استفاده از انرژیهای پاک به جای سوخت‌های فسیلی به عنوان اصلی‌ترین سیاست جهان معرفی شد. تبلور این تلاش را می‌توانیم در توافق‌نامه پاریس ببینیم که سران کشورهای صنعتی در مورد میزان کاهش انتشار کربن تصمیم‌گیری کردند و خود را متعهد به اجرای آن دانستند. این توافق‌نامه در دسامبر سال ۲۰۱۵ میلادی امضا شد و ۱۹۵ کشور دنیا متعهد به تلاش برای محدود کردن روند افزایش دمای کره زمین شدند.
مسئله گرمای زمین از چند جنبه برای دنیا اهمیت دارد. در درجه اول گرمای زمین به دلیل تاثیرات منفی زیست محیطی، از بین رفتن زیستگاه طبیعی حیوانات مختلف و در نهایت انقراض حیوانات مختلف اهمیت دارد. از طرف دیگر گرمایش زمین به دلیل افزایش سطح آب‌ها و افزایش احتمال آتش گرفتن جنگل‌ها مهم است و این پدیده زیست‌محیطی می‌تواند زمینه را برای آسیب‌های انسانی زیادی در کشورها فراهم کند.
از نظر اقتصادی مسئله گرمایش زمین و ضرورت کاهش استفاده از سوخت‌های فسیلی برای کشورهای تولیدکننده منابع فسیلی به معنای آغاز نگرانی در مورد شرایط اقتصادی است. کشورهای نفت‌خیز باید به فکر کاهش وابستگی اقتصادی خود به منابع انرژی فسیلی باشند تا در دنیایی که استفاده از انرژیهای فسیلی در آن محدود است هم توان رشد داشته باشند. از طرف دیگر مصرف‌کنندگان هم باید به فکر تبدیل تجهیزات خود و استفاده از تجهیزات فعال با انرژیهای پاک باشند که این فرآیند هم زمان‌بر و هم انرژی‌بر است.
به هر حال این گذر بسیار کند و بسیار پرهزینه خواهد بود ولی با توجه به اجماع رهبران اقتصادی و سیاسی دنیا و توجهی که دنیا به این مسئله کرده است به نظر می‌رسد مسیری است که باید طی شود و هیچ گریزی از آن نیست.
تغییر مسیر به سمت انرژیهای پاک برای آسیا ضروری است
تلاش برای کاهش انتشار کربن معطوف به سال‌های بعد از توافق پاریس نیست. از ابتدای قرن بیست و یکم ما شاهد افزایش سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی جهانی درتولید انرژیهای پاک بودیم تا اینکه میزان سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در سال گذشته به اوج خود رسید. ارزش سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی انجام‌شده در تولید انرژیهای پاک در دنیا در سال ۲۰۰۴ برابر با ۶۲ میلیارد دلار و در سال ۲۰۱۶ برابر با ۲۸۷.۵ میلیارد دلار بود. البته در سال ۲۰۱۵ این سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی به اوج رسید و بعد از آن ما شاهد افت ۱۸ درصدی سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی بودیم.
در فاصله سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۶ ارزش سرمایهگذاریهای تازه در انرژیهای پاک در کشورهای اروپا، خاورمیانه و افریقا ۱۵۸ درصد رشد کرد در حالی که سرمایهگذاریهای تازه در امریکا ۴۲۱ درصد و سرمایهگذاریهای تازه در آسیا-پاسیفیک۶۹۰ درصد افزایش یافت. کشورهای آسیا-پاسیفیک در این بازه زمانی بیشترین رشد سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی را در بخش تولید انرژیهای پاک شاهد بودند و چین و ژاپن در این عرصه بیشترین سهم را داشتند. در صورتی که رشد ارزش سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۶ را در نظر بگیریم شاهد افت ۳۷.۵ درصدی در اروپا و خاورمیانه و افریقا، رشد ۸.۹ درصدی در امریکا و رشد ۶۶ درصدی در کشورهای آسیا-پاسیفیک خواهیم بود. در مورد دلیل پیشگامی آسیا هم می‌توان به این موارد اشاره کرد که آسیا به خصوص دو کشور چین و هند با سرعت بالایی در مسیر صنعتی شدن حرکت می‌کنند. این صنعتی شدن نیاز به مصرف انرژی زیادی دارد و در نتیجه انتشار گازهای آلاینده در این کشورها بسیار زیاد است. از طرف دیگر این کشورها بسیار پرجمعیت هستند و نیاز به استفاده از سوخت‌های فسیلی برای تامین نیازهای روزانه مردم هم بالا است و این مسئله هم مزید بر علت شده است. بنابراین دولتمردان آسیا از سال‌ها قبل به فکر افزایش سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در این بخش افتادند تا هم بتوانند به تقاضای انرژی در بازار داخل پاسخ گویند و هم مانع از افزایش انتشار گازهای آلاینده شوند و در این مسیر هم موفق بودند.
بازار در حال اشباع شدن است
در سال ۲۰۱۵ ارزش سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تکنولوژی‌ها‌‌‌‌‌‌ی پاک دنیا برابر با ۳۴۸.۵ میلیارد دلار بود که نسب به سال قبل از آن رشد داشت ولی در سال گذشته سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در این بخش با ۱۸ درصد کاهش به ۲۸۷.۵ میلیارد دلار رسید. در نگاه اول افت سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تولید انرژیهای پاک در دنیا خبر بدی برای فعالان محیط زیست بود ولی پژوهشگران بیان کردند که انتظار کاهش تولید را داشتند. حال سؤال اصلی این است که دلیل افت سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تولید انرژیهای پاک دنیا چیست؟ آیا کشورهای مختلف سیاست‌های خود را تغییر دادند یا اینکه وضعیت اقتصادی دنیا باعث کاهش سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در این زمینه شده است؟
دلیل اصلی کاهش سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تولید انرژیهای پاک در جهان کاهش سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در دو کشور چین و ژاپن است. ارزش سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تولید انرژیهای پاک در چین سال 2016 برابر با ۸۷.۸ میلیارد دلار بود که ۲۶ درصد نسبت به سال ۲۰۱۵ میلادی کاهش داشت. چین در سال ۲۰۱۵ رکورد سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تولید انرژیهای پاک را شکست و بالغ بر ۱۱۹ میلیارد دلار در این بخش سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی کرد اما در جریان انتخابات ریاست جمهوری در امریکا و افت نرخ رشد اقتصادی چین، توجه این کشور به محیط زیست و ضرورت سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در انرژیهای پاک کمتر شد. در ژاپن هم شرایط کم و بیش مشابهی اتفاق افتاد. در سال گذشته سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تولید انرژیهای پاک در کشور ژاپن به ۲۲.۶ میلیارد دلار رسید که نسبت به سال قبل از آن ۴۳ درصد تنزل یافت. در سال ۲۰۱۵ بالغ بر ۴۰ میلیارد دلار در تولید انرژیهای پاک در این کشور صنعتی قاره آسیا سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی شده بود. بحران اقتصادی داخلی ژاپن عامل اصلی افت سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در این کشور ذکر شد.
دو کشور ژاپن و چین در منطقه آسیا- پاسیفیک واقع شده‌اند که ارزش سرمایهگذاریهای انجام‌شده در انرژیهای پاک در این منطقه برابر با ۱۳۵ میلیارد دلار بود. این کشورها ۴۶.۹ درصد از کل سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی انجام‌شده در این صنعت را به خود اختصاص دادند. در سال ۲۰۰۴ سهم این منطقه برابر با ۲۷.۴ درصد و در سال ۲۰۱۰ برابر با ۲۹.۳ درصد بود ولی از سال ۲۰۱۰ تاکنون سهم سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی این منطقه به کل سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی انجام‌شده در تولید انرژیهای پاک در دنیا رشد کرد و به حدود نصف رسید. در این بازه زمانی سهم کشورهای امریکایی تقریبا ثابت و برابر با ۲۵ درصد بود و سهم کشورهای اروپا و خاورمیانه و افریقا از ۵۰ درصد به حدود ۲۸ درصد تقلیل یافت.
این کاهش چندان نگرانکننده نیست
برخی از فعالان محیط زیست از کاهش سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تولید انرژیهای پاک در دو کشور مذکور به عنوان یک عامل نگرانکننده برای محیط زیست نام می‌برند ولی پژوهشگران بر این باورند که وضعیت در این بازار در مسیر عادی قرار دارد. جاستین وو یکی از تحلیل‌گران سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در مرکز مطالعات انرژیهای سبز می‌گوید: از ابتدای قرن بیست و یکم سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تولید انرژیهای پاک در دنیا با سرعت بالایی رشد کرد و هم‌اکنون زیرساخت‌های زیادی در جهت تولید انرژیهای پاک در دنیا فعال است. حال زمان آن فرارسیده است که کشورهای دنیا سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در پروژه‌ها‌‌‌‌‌‌ی تازه و با مقیاس‌ها‌‌‌‌‌‌ی بزرگ را کاهش دهند و به بهره‌گیری از ظرفیت‌ها‌‌‌‌‌‌ی تولیدی موجود بپردازند.
به گزارش موسسه منابع جهانی در شش ماه اول سال ۲۰۱۶ ، ۲۱ درصد از نیروگاه‌های تولید برق بادی در چین و ۱۲.۱ درصد از نیروگاه‌های خورشیدی در شمال چین یا تعطیل شدند یا اینکه برق تولیدی در این نیروگاه‌ها به بازار مصرف منتقل نشد. در پاسخ به این تولید مازاد انرژی در کشور چین وزارت انرژی این کشور طرحی را در دستور کار قرار داده است تا سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تولید انرژیهای پاک را کاهش دهد. طبق این طرح پنج‌ساله سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تولید برق بادی و خورشیدی کاهش خواهد یافت. طبق این طرح تازه تا سال ۲۰۲۰ ، ۲۱۰ گیگاوات برق بادی در چین تولید می‌شود که ۱۶ درصد کمتر از طرح قبلی خواهد بود و تولید برق خورشیدی هم برابر با ۱۱۰ گیگاوات خواهد بود که ۲۷ درصد از طرح قبلی کمتر است. قرار بر این است که چین تا سال ۲۰۲۰ بالغ بر ۳۶۰ میلیارد دلار در تولید انرژیهای پاک سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی کند که رقم قابل توجهی است. ولی در صورتی که سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی این کشور در سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ را با سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی انجام‌شده در نیمه اول دهه جاری مقایسه کنیم، شاهد افتی زیاد در میزان سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی خواهیم بود.
تولید برق در خانه
انتظار می‌رود در سال‌های آتی سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در نصب پنل‌ها‌‌‌‌‌‌ی خورشیدی در سقف خانه‌ها و واحدهای صنعتی کوچک در ژاپن افزایش یابد زیرا مردم در این کشور ابراز تمایل زیادی برای استفاده از انرژیهای پاک به جای انرژیهای آلاینده کرده‌اند.
ایران در سال‌های خیر سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در تولید انرژیهای پاک را در دستور کار خود قرار داده است و شرکت‌های خارجی زیادی در این زمینه فعال شده‌اند. اگرچه میزان سرمایه‌ها‌‌‌‌‌‌ی جذب‌شده در ایران در مقایسه با دیگر کشورهای خاورمیانه رقم اندکی است ولی بررسی‌ها نشان می‌دهد که نرخ رشد سرمایه‌گذار‌‌‌‌‌‌‌ی در این بخش در ایران نسبت به دیگر کشورها بیشتر است و بعد از برداشته شدن تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌ی اقتصادی علیه ایران و عادی شدن وضعیت بانکی کشور می‌توان انتظار رشد در این بازار را داشت.
