ایران کشوری است نفت‌خیز پس بخش بزرگی از تغییرات تولید ناخالص داخلی ناشی از تغییرات و نوسانات بازارهای جهانی نفت است.
علی دادپی/دانشیار اقتصاد مدرسه بازرگانی دانشگاه ایالتی کلیتون/منبع:آینده نگر
در یکی از کلاس‌هایی که از راه دور در آنها شرکت می‌کنم سؤال خوبی پرسیده شد: «آیا نرخ رشد ۱۲.۵ درصدی یعنی افزایش فرصت‌های اشتغال و کارآفرینی؟ الآن وقت خوبی است که کاری را شروع کنیم؟» نرخ رشد اقتصادی کشور دورقمی شده است و این خبر خوبی است و برای بسیاری به معنای وجود فرصت‌های کارآفرینی و درآمدزایی. ایشان مانند شرکت‌کنندگان در این کلاس می‌پرسند آیا چنین فرصت‌هایی وجود دارند و اگر دارند چطور می‌توان این فرصت‌ها را پیدا کرد؟
قبل از اینکه به این سؤال جواب بدهیم باید اول بپرسیم نرخ رشد اقتصادی یعنی چه؟ نرخ رشد اقتصادی تغییرات در تولید ناخالص داخلی حقیقی است. تولید ناخالص داخلی حقیقی مجموع ارزش کلیه کالاهای تولیدشده و خدمات ارائه‌شده در داخل مرزهای کشور به قیمت واقعی بازار در طول یک سال است. چون از قیمت واقعی استفاده می‌کنیم تغییرات این ارزش، یا همان نرخ رشد اقتصادی، از سال به سال درواقع تغییرات کلی حجم کالاها و خدمات است. وقتی رشد اقتصادی مثبت است یعنی حجم تولید ناخالص داخلی افزایش پیداکرده است.
ایران کشوری است نفت‌خیز پس بخش بزرگی از تغییرات تولید ناخالص داخلی ناشی از تغییرات و نوسانات بازارهای جهانی نفت است. در دوران پسابرجام ایران صادرات نفت را از سر گرفت و موفق به جذب درآمدهای نفتی‌اش شد. درنتیجه افزایش تولید ناخالص داخلی پیش‌بینی می‌شد. این به معنای کم‌اهمیت شمردن این نرخ دورقمی رشد اقتصادی نیست بلکه برای فهمیدن مفهوم آن است. افزایش درآمدهای نفتی، ازسرگیری تجارت خارجی و افزایش تعداد گردشگران در کنار پرجنب‌وجوش شدن فعالان اقتصادی، حجم کالاها و خدمات تولیدشده در بخش غیرنفتی اقتصاد کشور را نیز افزایش داد. بانک مرکزی تخمین می‌زند اقتصاد غیرنفتی ایران ۳.۳ درصد رشد داشته است و مرکز آمار این نرخ را ۶.۳ درصد تخمین می‌زند. افزایش تولیدات و صادرات نفتی بیش از سه‌چهارم رشد اقتصادی را توضیح می‌دهد.
در این شرایط افزایش حجم فعالیت‌های اقتصادی پیش از آنکه فراگیر بوده باشد بیشتر در بخش نفت روی داده است، که محل حضور شرکت‌های دولتی و پیمانکاران است که در فضای خاکستری بین دولت و بخش خصوصی خود را تعریف می‌کنند. این افزایش فعالیت به معنای افزایش فرصت‌های کارآفرینی در جامعه نیست. گرچه به معنای افزایش فرصت‌های اشتغال خواهد بود و در صورت روند مثبت بهای نفت سرعت این ایجاد اشتغال نیز بیشتر خواهد شد.
درست است که در اقتصاد غیرنفتی بخش خصوصی حضور پررنگ‌تری دارد ولی اینجا، هم دولت و شرکت‌های دولتی حاضرند و هم شرکت‌های شبه‌دولتی و وابسته به نهادهای حکومتی. درنتیجه زمینه رقابت و رقابت‌پذیری آن‌گونه فراهم نیست که همه فعالان اقتصادی فرصت کارآفرینی و آغاز فعالیتی جدید را داشته باشند. از سوی دیگر بخش غیرنفتی آهسته‌تر از بخش نفت رشد کرده است و تنها یک‌چهارم این نرخ رشد ناشی از افزایش حجم فعالیت‌های اقتصادی در این بخش است. با توجه به توزیع این نرخ رشد می‌توان بخش‌هایی را که در آنها فرصت‌های بیشتری برای کار و فعالیت وجود دارد شناسایی کرد.
نکته جالب‌توجه در بخش غیرنفتی انقباض ۱۳ درصدی بخش ساختمان است که به معنای کاهش سراسری فعالیت‌های ساخت‌وساز و ادامه رکود در این گروه است. درنتیجه این انقباض که کاهش اشتغال را به همراه خواهد داشت، شاهد جابه‌جایی نیروی کار از این بخش به سایر بخش‌های اقتصادی خواهیم بود. در بخش خدمات گروه حمل‌ونقل و گروه بازرگانی، رستوران‌داری و هتل‌داری نرخ رشدی بزرگ‌تر از ۶ درصد داشته‌اند، که به معنای افزایش اشتغال در این گروه‌ها و وجود فرصت برای شروع فعالیت اقتصادی مستقل و کارآفرینانه است. اما ازآنجایی‌که آمار مناسبی برای مناطق مختلف کشور، به تفکیک شهرها، وجود ندارد، نمی‌توان با اطمینان درباره کیفیت این فرصت‌ها صحبت کرد. درنتیجه در بخش غیرنفتی غیر از دو گروه در سایر گروه‌ها یا شاهد حفظ وضعیت فعلی هستیم یا آغاز جابه‌جایی نیروی کار و سرمایه به سایر گروه‌ها.
در این وضعیت باید گفت که علی‌رغم نرخ رشد اقتصادی ۱۲ درصدی هنوز نمی‌توان منتظر افزایش فرصت‌های کارآفرینی و شروع کسب‌وکار جدید بود. مهم‌ترین اثر این نرخ رشد ایجاد اشتغال برای نیروی کاری است که در ازای دستمزد فعالیت خواهد کرد. شرکت‌های دولتی و شبه‌دولتی در صف اول بهره بردن از فرصت‌های موجود هستند و بخش خصوصی هنوز منتظر باز شدن فضا و بزرگ‌تر شدن میدان فعالیتش است تا بتواند فرصت‌های بیشتری داشته باشد. برای این بخش نرخ رشد اقتصادی خبر خوبی است ولی برای رشد و تجربه روزهای طلایی باید این نرخ رشد آن‌قدر ادامه پیدا کند که منافعش به بخش خصوصی هم برسد.