نگاهی به مشکلات اقتصادی و اجتماعی عروس استان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی جنوبی کشور، خوزستان

از جنگ‌زدگی تا خاک‌زدگی

ولی خلیلی/ آینده نگر

«اهواز گرم‌ترین شهر جهان شد»، «اهواز دمای 53.7 درجه را رد کرد»، «برق با وجود گرمای شدید بالای 50 درجه در مناطقی از خوزستان قطع شد»، «تا دیروز گرد و غبار بود، از امروز گرما هم اضافه شده»، «16 نفر در مناطق مختلف استان خوزستان به دلیل گرمازدگی به بیمارستان مراجعه کردند» و....

عروس استان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی جنوبی ایران، خوزستان حالا سال‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ست که آب خوش از گلویش پایین نرفته و هر روز نیز با چالشی جدید روبه‌رو می‌شود، چالش‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یی که باعث شده خوزستان در طول سه دهه گذشته و از زمان جنگ تاکنون همیشه جزو یکی از 5 استان اول مهاجرفرست کشور باشد. استانی که پتانسیل‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ و ظرفیت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی اقتصادی بالایی همچون نفت، گاز، پتروشیمی، زمین‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی حاصل‌خیز، اتصال به آب‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی آزاد، کارخانه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی صنعتی متنوع و... را داراست ولی حالا رکورددار بحران‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی زیست‌محیطی (آب و هوا) در کشور شده است و به قول یکی از اهالی اهواز، از استانی جنگ‌زده به استانی خاک‌زده و بی‌آب تبدیل شده است؛ بحران‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یی که تاثیرات منفی عمیقی روی زندگی و اقتصاد مردم و منطقه با وجود پتانسیل‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی بالا داشته است. تحولاتی که به خوبی آمارها حرکت منفی آن را نشان می‌دهند تا جایی که سال گذشته مهرداد نیکو معاون هماهنگی امور اقتصادی استان‌داری خوزستان از شناسایی 1600 واحد نیمه‌فعال، غیرفعال و تعطیل‌شده در سطح این استان خبر داد. همچنین براساس سرشماری سال 1390 درصد تغییرات نرخ بیکاری در این استان نسبت به تغییرات رشد جمعیت فعال بیش از 7 برابر است یعنی جمعیت فعال نسبت به پنج سال قبل از آن حدود 4.5 درصد رشد داشته در حالی که در همین مدت تعداد بیکاران 33 درصد افزایش یافته و این روند در سال‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی گذشته نیز ادامه داشته است. نرخ میانگین بیکاری در این استان به گفته مسئولان سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی خوزستان در سال 1395 بیش از 25 درصد بوده است؛ عددی که در شهری همچون مسجدسلیمان (شهری که نخستین چاه نفت ایران در آن به بهره‌برداری رسید) به 43.5 درصد و در شهرستان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی باوی، دشت آزادگان،‌ شادگان و کارون به بیش از 35 درصد می‌رسد. شریعتی استان‌دار خوزستان نیمه فرودرین‌ماه امسال در دیدار اعضای کمیسیون اقتصادی مجلس از خوزستان و آشنایی‌شان با مشکلات مردم استان گفت: «منابع و ظرفیت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی بی‌نظیر خوزستان می‌تواند سبب رونق اقتصادی کل کشور شود اگر از بخشى‌نگری در سرمایه‌گذاری و توزیع نامناسب اعتبارات کشوری فاصله بگیریم. توجه داشته باشید که بودجه عمرانی خوزستان در 9 سال گذشته روند نزولی و کاهشى داشته، اگرچه در بودجه سال 1396 روند اصلاحی به خود گرفته است.»

«اهواز، آلوده‌ترین شهر جهان»، «اهواز در بین 10 شهر اول آلوده جهان»، «12 ساعت برق کل شهر به دلیل ریزگردها قطع باشه؟ مگه جنگه؟»، «زمانی می‌گفتم خاک خوزستان دامن‌گیره، الان خاک خوزستان حتی بومی‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ رو هم فراری می‌ده، هر روز شهر داره غمگین‌تر می‌شه»، «میزان مهاجرت از خوزستان در سال‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی اخیر به دلیل مشکلات زندگی مردم در حال افزایش است به طوری که زنگ خطر به صدا درآمده...»، «مدارس سراسر خوزستان به دلیل گرد و غبار فردا تعطیل است»، «اهواز در خاک فرو رفت»، «چند ساعت پیش هوای اهواز نارنجی بود، الان نسکافه‌ای شده، فکر کنم لایه اول زمین تموم شد، رسیدیم به لایه دوم»، «#اهواز»، «#خوزستان»، «# گرد و غبار» و....

 اینها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ تنها بخش بسیاربسیار ناچیزی از جملات و واکنش‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی مردم استان خوزستان به خصوص ساکنان شهر اهواز به زندگی این‌روزهایشان است، شرایطی که چندسالی است در این استان و منطقه حاکم شده و حالا کم‌کم در حال تبدیل شدن به زخمی کهنه و چرکین است که هر روز نه‌تنها این استان، که حتی کشور را به صورت جدی تهدید می‌کند و با وجود تلاش‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی دولت نه‌تنها از شدت آن کاسته نشده، که طبق گزارش مرکز پژوهش‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی مجلس در سال‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی آینده و با توجه به ساخت سدهای متعدد در استان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی همسایه به خصوص ترکیه در حال افزایش است. این تحقیق نشان می‌دهد که فراروانی توفان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی گرد و خاک در غرب کشور از جمله در خوزستان نسبت به سال 1391 ده برابر افزایش داشته است، طوفان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یی که 80 درصد آن منشأ خارجی دارد و 20 درصد هم داخلی است. به گفته مسئولان دانشگاه علوم پزشکی اهواز و مسئولان بهداشت و درمان استان خوزستان هرساله صدها نفر به دلیل مشکلات تنفسی به بیمارستان منتقل می‌شوند و عده‌ای از آنها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ به دلیل تشدید بیماری‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یشان (از جمله قلبی و ریوی) براثر گرد و غبار جانشان را از دست می‌دهند. علاوه بر این، بحران گرد و غبار آسیب‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی اقتصادی بسیار و زیان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی مالی سنگینی برای این استان به همراه داشته است (آمار رسمی از میزان خسارت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ اعلام نشده) که از آن جمله می‌توان به نابودی مزارع و ده‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ تن محصول کشاورزی اشاره کرد. چندی پیش سخن‌گوی نظام صنفی کشاورزی اهواز در این‌باره گفت: «گرد و غبار در خوزستان خسارات بسیاری به مزارع کشاورزی استان وارد کرده است، این روزها اگر مزارع را آبیاری کنیم باز هم فایده‌ای ندارد زیرا که گرد و غبار مستقیما روی برگ و ساقه گیاه قرار می‌گیرد و با اختلال در سیستم تنفسی گیاه، تاثیر بسیار مخربی روی محصول می‌گذارد.» علاوه بر این گردشگری استان خوزستان نیز از پدیده آلودگی هوا به شدت ضربه خورده است، زیرا به گفته مسئول یکی از آژانس‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی مسافرتی، مسافران اولین چیزی که نیاز دارند امنیت و سلامت است که با تشدید آلودگی هوا و افزایش پدیده گرد و غبار در شهرهای مختلف استان و با وجود جاذبه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی بسیار استان به خطر افتاده است. علاوه بر اینها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ صنعت و واحدهای تولیدی هم از پدیده گرد و غبار در امان نبوده‌اند و ضررهای بسیاری در طول سال‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی گذشته خورده‌اند تا جایی که رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معدن و کشاورزی اهواز مشکلات زیست محیطی و گرد و غبار را یکی از چالش‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی جدی اقتصادی استان می‌داند.

همچنین دراین‌باره احمدی‌نژاد نایب‌رئیس اتاق اهواز گفته است: «ریزگردها به صورت مستقیم فعالیت‌های اقتصادی را در این استان مختل کرده و به صنایع مختلف، ‏ماشین‌آلات و نیروی انسانی آسیب جدی وارد ساخته است. متاسفانه این مسئله بر راندمان تولید تاثیر مستقیم داشته و این شاخص را در کوتاه‌مدت کاهش داده است. در این مدت (روزهایی که گرد و غبار زیاد بوده) بسیاری از واحدهای تولیدی و کارخانه‌ها فعالیت خود را متوقف کرده ‏بودند زیرا امکان کار و فعالیت وجود نداشت. بنده معتقدم در چنین شرایطی نباید تولید به ‏ویژه در حوزه صنایع خوراکی داشت چرا که می‌تواند به مسموم شدن تولیدات واحدهای صنایع خوراکی منجر ‏شود. در صورتی که وضعیت آب و هوایی اهواز به همین شکل باقی بماند خسارت‌های مالی بیشتری به ‏اقتصاد خوزستان تحمیل خواهد شد.» در چند سال گذشته به دلایلی همچون وجود ریزگردها، طوفان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی شن و گرد و غبار و گرمای هوا شرکت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی دولتی  و نهادهای خصوصی تعطیل شده‌اند که خود این موضوع راندمان تولید و بهره‌وری را در واحدهای صنعتی استان پایین آورده است.

«نه گفتن به انتقال آب از سرچشمه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی کارون»، «دلواپس خوزستانیم»، «رنگ آب خوزستان و اهواز شبیه شیرکاکائو شده»، «کمپین ملی حمایت از رودخانه کارون»، «زنجیره انسانی برای حمایت از کارون»، «# آب»، «# خوزستان- تشنه»، «# کارون» و... .

در کنار مشکل طوفان‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی گرد و غبار که گاه تا 100 برابر شرایط استاندارد آلودگی در بخش‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یی از استان خوزستان به وجود می‌آورند و البته چالش زندگی در شرایط سخت و دمای بسیار بالا (بیش از 50 درجه) به خصوص در این روزها که به قول جنوبی‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ به «خرماپزون» نزدیک می‌شویم، بحران آب یکی دیگر از معضلات‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی مهم استان خوزستان است. استانی که 5 رود مهم کشور و حدود 25 درصد آب شیرین کشور در آن جاری است ولی مردمانش تشنه هستند و دلیل آن را باید در مدیریت غلط منابع آب، سدسازی‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی متعدد و جابه‌جایی‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی منابع آب و طرح‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی انتقال آب دنبال کرد، تا جایی که حالا خود مردمان پرآب‌ترین استان کشور با بحران کم‌آبی و تنش آب روبه‌رو شده‌اند. برای درک این موضوع فقط کافی است در خوزستان شیر آب را باز کنید و ببینید که از لوله به جای مایع شفاف، مایعی همرنگ شیرکاکائو خارج می‌شود. البته این بحران در شرایطی در سال‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی گذشته جدی‌تر شده است که تاکنون دولت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ (در سه دهه) برای تامین آب شرب سالم مناطق مختلف این استان از جمله آبادان، خرمشهر و اهواز قول‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی بسیاری به مردم داده‌اند ولی عملا هیچ‌کدام اجرایی نشده است. مردم آبادان در حافظه تاریخی خود روزی را به یاد دارند که محمود احمدی‌نژاد به این شهر سفر کرد و به مردم قول داد اگر مشکل آب حل نشود وزیر نیروی وقت را داخل لوله خواهد کرد. از آن زمان تاکنون بیش از 8 سال گذشته ولی مشکل برطرف نشده است؛ معضلی که علاوه بر تامین آب شرب، توسعه صنایع به خصوص صنایع بزرگ و مادر را که نیاز به منابع آبی زیاد دارند هم عملا غیرممکن کرده است.

«شرایط اهواز برای کسی که خودش گرد و غبار را تجربه نکرده به هیچ‌وجه قابل درک نیست»، «اگر همه شُش دارن، خوزستانی‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ خاک‌شش دارن»، «آب و برق در اهواز 5 ساعت است که قطع شده»، «متاسفانه همشهری ما احمد محمود زنده نیست که داستان این روزها را تعریف کند»، «امروز میزان غلظت ریزگردها در اهواز 17 برابر حد مجاز، در آبادان 8 برابر، ماهشهر 11 برابر و در شادگان 12 برابر بود» و... .

دارخوین، خرمشهر، حصر آبادان، فکه، کرخه، بستان، دزفول، آزادسازی خرمشهر، هورالعظیم، جزیزه مینو و... نام‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی آشنایی برای میلیون‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ ایرانی است که 8 سال خط مقدم جبهه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی جنگ بودند و برای حفظ کوچه به کوچه و نقطه به نقطه آن سنگرها زده شد، عملیات‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ شکل گرفت و چه بسیار جوانانی که شهید شدند. آن سال‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ خوزستان نامش مترادف با ایران بود ولی بعد از جنگ به این استان آن‌چنان که باید و شاید رسیدگی نشد و به نوعی می‌توان گفت رها شد تا جایی که هنوز می‌توان زخم جنگ را در نقطه‌نقطه آن دید؛ زخم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یی کهنه که حالا با مشکلات جدید نیز گره خورده‌اند و به بحران‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یی جدی تبدیل شده‌اند که هرچه زودتر و پیش از گسترش باید فکری اساسی برای آنها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ کرد.

«نه چون 8 سال # جنگیدیم، یا چون ولایتمون نفت داره، چون آدمیم و حقمونه همیشه آب و برق و هوا داشته باشیم، ما ر ببینید.»

نرخ رشد جمعیت و نرخ بیکاری استان خوزستان

ردیف	سال سرشماری	تعداد جمعیت	متوسط رشد سالانه جمعیت	جمعیت فعال استان	درصد افزایش	تعداد بیکاران	نرخ بیکاری	درصد افزایش
1	1355	118 187 2	3.1	968 544	-	411 80	14.7 %	-
2	1365	978 681 2	2.1	044 609	11.7	023 134	22%	66.7
3	1375	772 746 3	3.36	766 870	42.9	617 140	16.1 %	4.9
4	1385	979 274 4	1.33	344 229 1	41.2	308 237	19.3 %	68.7
5	1390	720 531 4	1.17	452 284 1	4.48	044 330	25.7 %	33