جان مینارد کینز جزو برجستهترین اقتصاددانهایی است که نسبت به اقتصاد آزاد رویکرد انتقادی داشت. دیدگاههای او در زمینه اشتغال کامل هنوز هم مورد بحث است. در این گزارش به این مسئله پرداخته شدهاست.
ترجمه: نسیم بنایی/ آینده نگر/ منبع اصلی:اکونومیست
آن زمان که بحران در حوزه یورو به اوج خود رسیدهبود و اوراق قرضه دولتی در کشورهای اروپای جنوبی به وفور یافت میشد بانک مرکزی اروپا و چند عضو دیگر اتحادیه اروپا پیشنهاد کردند با تراز مالی به این فاجعه پایان دادهشود. اما این اقدامات با شرایطی همراه بود که اوضاع محاسباتی کشورهای درگیر را دگرگون میکرد. برخی از اقتصاددانها میگفتند تنها راهکار کاهش بودجه است. اما برخی دیگر میگفتند این کار باعث میشود رشد اقتصادی کاهش پیدا کند. اقتصاددانهای صندوق بینالمللی پول در سال 2013 تمرکز خود را روی این مسئله قرار دادند. اقداماتی که تا آن زمان صورت گرفتهبود بیش از آنکه نفعی داشتهباشد، ضرر رساندهبود. در تمام این اقدامات، ضریب محاسباتی در نظر گرفته نشدهبود.
این ضریب بسیار ساده و قوی و در عین حال مورد بحث است. در اقتصاد کینزی این ضریب در اقتصاد کلان از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. در 80سال گذشته اهمیت این ضریب همیشه در نوسان بودهاست. ایده ضریب محاسباتی نخستین بار از رکود نشئت گرفتهاست. بریتانیا در دهه 20میلادی وارد یک دوره رکود و بحران اقتصادی شد. جنگ جهانی اول باعث افزایش قیمت و ضعفِ پوند شدهبود. دولت ناگزیر بود پوند را ذخیره کند تا ارزش آن را به روزهای پیش از جنگ برساند. این اقدامات باعث شده بود سیاستهای پولی بسیار سختگیرانه باشند. اقتصاددانهای آن دوره بر این باور بودند که چنین اقداماتی باعث بهبود اوضاع کارگرانِ آسیبدیده خواهد شد. در میان پیشنهادها، یکی نیز مربوط به سرمایهگذاری دولتی بود که قرار بود اوضاع کار را در بریتانیا بهبود ببخشد.
اما دولت بریتانیا از چنین طرحی پشتیبانی نکرد. آنها دیدگاه «خزانه» را دنبال کردند. عقیده اصلی نیز این بود که هزینههای دولتی که از طریق وامها تأمین مالی میشوند کمکی به رشد اقتصادی نمیکنند چرا که عرضه ذخایر برای وامها ثابت و محدود است. پس اگر دولت مثلاً پولی را بگیرد و صرف ساخت جاده کند شرکتهای خصوصی را از بخشی از این سرمایهها محروم کردهاست. به این ترتیب افزایش هزینه و ایجاد اشتغال در یک بخش با این هزینه بزرگ در بخشی دیگر همراه بود.
برجستهترین نظریه علم اقتصاد
هرچه دنیا به سمت رکود پیش میرفت بحران اقتصادی در بریتانیا نیز عمیقتر میشد. در همین بین مخالفان صدای خود را بلندتر میکردند و بیش از پیش اعتراض میکردند. بارون کان اقتصاددان بریتانیایی در سال 1931 مقالهای منتشر کرد که نظریهای جایگزین را معرفی میکرد. او میگفت اگر مثلاً ساخت جاده باعث کاستی در یک بخش میشد، باعث افزایش پایدار میزان اشتغال میشد که این نکته مثبتی به شمار میآمد. مقاله کان همسو با ایدههای جان مینارد کینز اقتصاددان پیشروی بریتانیایی بود. کینز در نهایت نظریهای را مطرح کرد که شاهکاری در علم اقتصاد به شمار میآید و «نظریه عمومی اشتغال، سود و پول» نام دارد. کینز در این مقاله نشان داد که ضریب چگونه عمل میکند. او همچنین نشان داد که دولت چطور میتواند اقتصاد در حال سقوط را دوباره به وضعیت سالم دربیاورد.
کینز یکی از شخصیتهای برجسته در قرن بیستم بود. او جزو کسانی بود که در زمان جنگ جهانی اول به دولت مشاوره میداد و همین باعث شد تجارب منحصر به فردی کسب کند و در نهایت مقالات موثری در این زمینه بنویسد. او که از عدم تواناییاش در قانع کردن سران قدرت ناامید شدهبود و از وضعیت بحران اقتصادی در جهان احساس نگرانی میکرد تصمیم گرفت خودش به صورت جداگانه روی نظریاتش کار کند و آنها را به صورت منسجم دربیاورد. کتابی که او منتشر کرد انقلابی بزرگ در آن زمان به شمار میآمد. این کتاب مملو از دیدگاههای پیچیده اقتصادی است. مهمترین ایده او این بود که وقتی اقتصادی برای اشتغال کامل تلاش میکند تقاضا به جای عرضه، میزان سرمایهگذاری و درآمد را تعیین میکند. او ضریب محاسباتی را معرفی کرد و تأکید کرد که این ضریب روی هزینههای سرمایهگذاری اثر میگذارد. او میگفت هرچقدر که دولت میزان سرمایهگذاری خود را افزایش بدهد میزان خروجی و درآمد عمومی نیز افزایش پیدا میکند.
پس از کینز بسیاری از اقتصاددانها مسیر او را دنبال کردند. آلوین هانسن و پائول ساموئلسون از جمله کسانی بودند که سعی کردند مسیر او را دنبال کنند. آنها تلاش میکردند رابطه میان میزان افزایش یا کاهش هزینهها با اقتصاد را بررسی کنند. دولتها نیز که این مسئله را در حیطه مسئولیتهای خود میدیدند سعی میکردند از این نظریات استفاده ببرند. نخستین نشانههای پیروزی کینز در به کرسی نشاندنِ نظریاتش در دهه 60میلادی نمایان شد. میلتون فریدمن در سال 1965 مقالهای با عنوان «حالا ما همه کینزی هستیم» در مجله تایم منتشر کرد و ایده کینز را به صورت مبسوطی مطرح کرد. سالها از آن زمانی که ایده کینز مطرح شد میگذرد اما هنوز هم تلاشها برای قطعی کردنِ آن ادامه دارد.