فرصتها و ظرفیتهای شناساییشده برای صادرات کالاهای ایرانی را در بازارهای هدف به واحدهای تولیدی و صادراتی ایرانی منعکس و منتقل کنند.
بمانجان ندیمی
با ورود به عرصه جدید اقتصادی، بخش خصوصی نقش رایزنهای بازگانی را در بهبود روابط بینالمللی بسیار موثر ميداند. سازمان توسعه تجارت به عنوان متولی گزینش رایزنهای بازرگانی در ایران فعال است و این امر موجب شده تا بخش خصوصی برای بهبود عملکرد رایزنها با این سازمان نیز وارد مذاکره شود. مجتبی خسروتاج که اخیرا سکان سازمان مذکور را در دست گرفته است، رویکرد این سازمان را در خصوص انتخاب رایزنهای بازرگانی بیان ميکند. وی در گفتوگو با آیندهنگر از سیزده استراتژی سازمان مطلوبش در خصوص انتخاب رایزنهای بازرگانی در کشور هدف سخن ميگوید. رئیس سازمان توسعه تجارت اعتقاد دارد هزینه کردن در راستای این استراتژیها ميتواند چندین برابر درآمد ارزی و اشتغال، افزایش بهرهوری و ارتقاي کیفی محصولات تولیدی را به دنبال داشته باشد. او همچنین در این گفتوگو ویژگیهای رایزنهای بازرگانی را تحلیل ميکند و اعتقاد دارد در حال حاضر کاستیهایی در عملکرد رایزنهای بازرگانی مستقر در کشورهای هدف وجود دارد که باید مورد بررسی قرار بگیرد. در بخشی دیگر از اظهارات این مقام مسئول، نقش بخش خصوصی در انتخاب رایزنهای بازرگانی نیز مورد توجه قرار گرفته است. وی معتقد است هرچند در حال حاضر انتخاب رایزنها با معیارهایی صورت ميگیرد که دولت در آن نقش پررنگی دارد اما این قوانین قابل تغییرند و ميتوان این موضوع را مورد توجه قرار داد. همچنین تعداد رایزنهای بازرگانی مستقر در کشورهایی که هدف صادرات هستند و رایزنهایی که قرار است به کشورهای هدف صادراتی اعزام شوند از دیگر محورهای این گفتوگو است. در ادامه مشروح مصاحبه آیندهنگر با مجتبی خسروتاج، رئیس سازمان توسعه تجارت را ميخوانید.
با توجه به اینکه سازمان توسعه تجارت متولی انتخاب و اعزام رایزنهای بازرگانی به کشورهای هدف است، استراتژی این سازمان درخصوص انتخاب رایزنهای بازرگانی چیست؟
سازمان توسعه تجارت ایران با انتخاب و اعزام رایزنهای بازرگانی باید به دنبال دستیابی به چند هدف عمده باشد.
آیا رایزنهای بازرگانی با ویژگی خاصي انتخاب ميشوند یا صرفاً کارمند وزارتخانه هستند؟
ویژگی رایزنهای بازرگانی باید به نحوی باشد که قدرت و قابلیت پیگیری راهبردها و اهداف اعلامشده در جواب سوال قبل را داشته باشند. قطعاً تحصیلات آکادمیک و تجربه در بخش بازرگانی از الزامات کار است، تسلط به زبان انگلیسی و ترجیحاً زبان محلی کشورهای هدف از ضروریات است. گذراندن دورههای تخصصی برای آشنایی با سازمانهای توسعه تجارت و نحوه تقسیم کار و ارتباطات از ضروریات فعالیت در عرصه رایزنی است، رایزنهای بازرگانی باید از اتاقها، تشکلهای صادراتی و اعضاي صادرکننده فعال در رشتههای مختلف تولیدی و صادراتی شناخت داشته باشند. رایزنها باید از ساختار تصمیمسازی در کشور و دستگاههای فعال و تسهیلکننده در امر صادرات شناخت داشته باشند، رایزنها بایستی کشور هدف را خوب بشناسند، چشمانداز روابط بنگاههای تولیدی و صادراتی ایران با کشور حوزه ماموریت خود را طراحی کنند و منافع مالی در کار با کشور هدف را به بنگاهها و شرکتهای صادراتی ایرانی اعلام کنند. البته در مقررات فعلی کشور که ميتواند تحول و یا تغییر پیدا کند علاوه بر ویژگیهاي اعلامشده بالا، رایزن بازرگانی باید کارمند رسمی دولت باشد و قرارداد استخدامی محکمی با دولت داشته باشد. حداقل 10 سال سابقه کار مرتبط با تجارت و حداقل مدرک تحصیلی لیسانس در رشتههای مرتبط از سایر معیارهایی است که در ضوابط انتخاب رایزن، همکاران به آن اشاره ميکنند.
حال حاضر و در شرایط کنونی نقش رایزنها برای توسعه همکاریهای تجاری با کشورهای مختلف بسیار حايز اهمیت است. برنامههای سازمان توسعه تجارت برای پررنگتر شدن نقش رایزنهای بازرگانی چیست؟
آنچه که در طی مدتزمان استقرارم در سازمان شاهد بودم این است که بخش عمدهای از خدمات رایزنهای بازرگانی در قالب اهداف آمده در جواب سؤال اول اطلاعرسانی نمیشود و بسیاری از شرکتهای صادراتی از آنها بیخبرند. بنابراین اطلاعرسانی به بنگاهها و شرکتها از اقدامات رایزنان بازرگانی، یک الزام است که الان با قوت انجام نمیشود. اما پررنگتر شدن فعالیتهای رایزنهای بازرگانی نیز ميتواند بالقوه در فضای شرکتهای تولیدی- صادراتی انتظاراتی را از رایزنان به دنبال داشته باشد که امکانات و الزامات ارائه اینگونه خدمات و پشتیبانیها در حال حاضر در اختیار رایزنان نیست. بنابراین باید دقت کرد متناسب با اطلاعرسانی، ظرفیتها و امکانات رایزنان نیز در کشورهای هدف توسعه پیدا کند تا پاسخگوی انتظارات باشند. در بسیاری از کشورها، منابع در اختیار سازمانهای توسعه تجارت با رقمهای چندصد میلیون دلاری برابری ميکند و امکانات مناسبی در زمینه داشتن دفتر تجاری، تعداد کافی پرسنل محلی و سایر امکانات، زمینهساز خوبی برای خدمترسانی ميشود. متاسفانه محدودیت منابع در حال حاضر چنین فرصت و شرایطی را برای رایزنان بازرگانی ایران فراهم نمیآورد. رایزنان بازرگانی باید در راستای دستیابی به اهداف کمی صادرات کالا و خدمات فعال شوند و با توجه به اولویتهای صادراتی اعلامشده در برنامه ششم، برنامه راهبردی وزارتخانه و از اینگونه موارد فعال شوند و ارتباطات قویتر و منسجمتري با تشکلهای صادراتی ایران برقرار کنند.
بخش خصوصی انتظاراتی را از رایزنهای بازرگانی مطرح ميکند مبنی بر فعال شدن هرچه بیشتر این افراد در بازارهای هدف و خواسته آنها این است که در انتخاب رایزنها نظرشان اعمال شود. آیا سازمان توسعه تجارت به خواستههای بخش خصوصی در انتخاب رایزن بازرگانی توجه خواهد داشت؟
فکر نمیکنم خواستههای بخش خصوصی بهجز اهدافی باشد که به عنوان استراتژی سازمان به آنها اشاره کردم. گلایه بخش خصوصی ميتواند این باشد که سازمان تا چه اندازه توانسته است در اعزام رایزنان با ویژگیها و مشخصات اعلامشده در سؤالات قبلی اقدام کند! کارایی و اثربخشی رایزنهای بازرگانی متاثر از عوامل متعددی است. یکی ویژگیهای تحصیلات و تجربه فرد اعزامی، دوم نحوه مدیریت و سازماندهی کار در مرکز، سوم هماهنگی و ارتباط مناسب با سفیر و کادر وزارت امور خارجه چهارم تاکید بر اعزام رایزنان بازرگانی از کادر سازمانی توسعه تجارت که پروسه و مراحل کارشناسی و مدیریتی درون سازمان را طی کرده باشند و مسائلی از این قبیل. به هر حال موقعی که رایزن بازرگانی خود را موظف بداند در راستای خدمترسانی به بنگاهها و شرکتهای صادراتی قدم بردارد خود را ملزم و مواجه با یک فضای پویا و دینامیک کرده است که انتظار و خواست بخش خصوصی ميتواند در موقعیتهای زمانی مختلف، متفاوت باشد و باید به آنها پاسخگو باشد. موضوع اطلاعرسانی و دسترسی بنگاههای صادراتی به یک سامانه مناسب که از خدمات رایزنان بازرگانی خبردار شوند و همزمان بتوانند انتظارات خود را به سازمان توسعه تجارت و رایزنان بازرگانی منعکس کنند کمککار جدی بخش خصوصی خواهد بود.
در حال حاضر چند رایزن بازرگانی در کشورهای مختلف مستقر هستند و چند رایزن قصد استقرار دارند؟
در حال حاضر 21 رایزن بازرگانی در کشورهای ترکیه، پاکستان، افغانستان، آذربایجان، قزاقستان، ارمنستان، چین (در شانگهای و پکن)، لبنان، اندونزی، ویتنام، هندوستان، کنیا، افریقای جنوبی، ترکمنستان، عراق، عمان، روسیه، بلاروس و ونزوئلا حضور دارند و در آینده نزدیک رایزنان بازرگانی به کشورهای برزیل، نیجریه و اکوادور نیز اعزام خواهند شد. فرستادن رایزنانی نیز به اقلیم کردستان و بصره عراق، و هرات افغانستان در دستور کار است که بهزودی اعزام میشوند. در دو منطقه مجارستان و گوانگوی چین از مشاوران سازمان در امر خدمترسانی به صادرکنندگان نیز استفاده ميشود. در سال 1373 مصوبه هیئت محترم وزیران تاکید بر اعزام 30 رایزن به کشورهای هدف صادراتی داشته است ولی در دولت تدبیر و امید این تعداد به 60 نفر افزایش یافته است. امیدواریم بتوانیم در تمامی حدود 50 کشور هدف صادراتی که برای آنها برنامهریزی صادراتی ميشود و مشخص ميشود کدام کالا و توسط چه افراد یا شرکتهایی بایستی دنبال شود از ظرفیت استفاده کنیم.
آیا انتخاب رایزنهای بازرگانی ميتواند از بین بخش خصوصی باشد یا تنها دولت در این خصوص تصمیمگیر خواهد بود.؟
بر اساس مقررات فعلی چون تعریف شده است که رایزن بازرگانی با گذرنامه سیاسی و از کارکنان دولت باید باشد، امکانپذیر نیست ولی این مقررات در آینده با تغییر شرایط و توجه به تخصصگرایی و اقدامات حرفهای قابل تغییر است. چرا قابل تغییر است؟ بگذارید با مثالی موضوع را باز کنیم: فرض کنید یکی از کشورهای هدف صادراتی بازار مناسبی برای عرضه محصولات پتروشیمی باشد یا اینکه برای عرضه محصولات خشکبار یا میوه ایرانی بازار مناسبی باشد. حال اگر رایزن بازرگانیِ اعزامی یک نفر از بخش خصوصی و از تشکلهای خصوصی پتروشیمی یا خشکبار یا میوه تازه ایرانی باشد که هم فعالان صادراتی و هم ظرفیت تولید و هم کشورهای هدف را بشناسد قطعاً قادر خواهد بود قدمهای خوب و مناسبی برای اعضای صادراتی تشکل خود بردارد. اگر هم دست وزارت صنعت و معدن باز باشد که ظرفیت بخش خصوصی و تخصصهای آنها برای انتخاب رایزن اقدام کند، قطعاً گزینههای بهتر و متخصص بیشتری سر راه خواهند بود. معهذا تعهدات حقوقی و مقررات حاکم بر نظام اداری بسیاری از کشورها چنین انعطافپذیریاي ندارد و ضمن حفظ قالب دوستی برای انتخاب رایزن بازرگانی و انتظار از ارائه یک سری خدمات حاکمیتی که در مقوله وظایف بخش خصوصی نمیگنجد، معمولاً در کنار رایزنهای بازرگانی که از بخش دولتی انتخاب ميشوند افرادی نیز از اتاقها یا اتحادیههای صادراتی به کشورهای هدف اعزام ميشود و در جهت خدمترسانی به اعضا و توسعه صادرات کالاهای تشکل خود اقدامات لازم را به عمل ميآورند و هیچ تضاد و تعارضی در کار با رایزنها نیز ندارند بلکه تکمیلکننده یکدیگرند.