راهاندازی سامانه جامع گمرکی طی یک سال گذشته، به عنوان نقطهعطفی در کارنامه تجاری ایران شناخته میشود. سامانه موفق شده طی مدت کوتاه از حضور خود شرایطی را فراهم کند تا بخش مهمی از مشکلات مربوط به تشریفات گمرکی از میان برود. هدف اصلی از راهاندازی سامانه جامع گمرکی کمک به افزایش سطح شفافیت در گمرکات کشور بوده است. دکتر مسعود کرباسیان، رئیس گمرک اعتقاد دارد، راهاندازی این سامانه جامع نیاز بسیار مهم گمرکات کشور بوده است. او در این گفتوگو به موضوع سامانه جامع گمرکی پرداخته است.
آقای کرباسیان، شما توانستهاید سامانهای را در گمرک راهاندازی کنید که به گفته خودتان و بسیاری از مسئولان و حتی فعالان اقتصادی، تا حد زیادی از تخلفاتی که در گذشته در گمرک مرسوم بود، به این وسیله جلوگیری شود. این سامانه حتی توانسته در برابر قاچاق نیز عملکرد خوبی داشته باشد. اما به نظر ميرسد هنوز شرایط ایده آلی که همه ما منتظرش هستیم فراهم نشده است. نظر شما در این خصوص چیست؟
آنچه درباره این سامانه امری بدیهی است، ضرورت وجودی آن است. ما نميگوییم این سامانه بینقص است بلکه باید به این نکته توجه داشته باشیم که در ابتدای راه هستیم. ما باید تجارت را از شیوههای کاغذبازی به سمت الکترونیکی شدن پیش ميبردیم. راهاندازی سامانه جامع گمرکی کار آسانی نبود. روندي طولانی را طی کردیم تا به اینجا رسیدیم. داستان تغییر در روند امور گمرکی از سال 74 شروع شد و تا سال 84 حداقل 10 سال طول کشید تا ما بخشی از کاری را که این دو سال انجام دادهایم تنظیم کنیم. ما یک زمان جزو پنج گمرک برتر دنیا بودیم.
طولانی بودن این روند به چه دلیل بود؟
در واقع ما با تغییرات مداوم امور در کشور مواجه بودیم. مقررات دائما در این سالها دستخوش تغییر بود. تعرفهها هم که مدام در گیرودار کم و زیاد شدن بود. حتی در ورود کالا دچار تغییر مداوم آییننامهها بودیم. ما نميتوانستیم روندهای مختلف واردات کالا را به خارجیها توضیح بدهیم. چهارده رویه در کشور ما وجود دارد. مناطق آزاد، مناطق ویژه، تهلنجی، پیلهوری، ملوانی، مرزنشینی، ورود موقت، خروج موقت، و مواردی از این دست که در خارج از کشور نميتوانید نمونهاش را پیدا کنید. ما این سامانه را با این رویهها راه انداختهایم. در نتیجه با تمام این موانعی که بر سر راهمان بود توانستیم بالاخره یک سامانه الکترونیکی را راهاندازی کنیم. نباید به مشکلات سامانه تنها از دریچه گمرک نگاه کرد. سامانه در قالب یک پنجره واحد تجارت راهاندازی شده و سایر دستگاهها هم در روند کار سامانه دخیل هستند. جالب است که در دنیا ما را به خاطر راهاندازی همین سامانه تحسین ميکنند اما خودمان باور نداریم. البته که در این مسیر هنوز مشکلاتی وجود دارد که باید اصلاح کنیم. اما نباید انتظار داشته باشید که کارمان را متوقف کنیم و منتظر بمانیم همه مشکلات برطرف شود و بعد از آن سامانه را فعال کنیم.
اما زیرساختهای فعالسازی این سامانه آنطور که باید مهیا نیست. از جمله همین اینترنت که وضعیت خوبی در کشور ندارد.
آیا اینترنت را هم من باید درست کنم؟ اگر قرار باشد همه زیرساختها را من فراهم کنم که اول باید منتظر اصلاح مقررات تجارت ميماندم. آیا درست است که بگوییم چون نميتوانیم همه زیرساختها را فراهم کنیم، سامانه را هم راهاندازی نکنیم؟ موضوع زیرساخت کاملا درست است که باید اصلاح شود. وزارت ارتباطات بیشترین زحمت را متحمل شده و بهشدت کمک میکند. برخی از مسائل قابل ارتقا و اصلاح است. بله، این سامانه مشکلاتی هم دارد، ولی آن روی سکه را هم ببینید. خدمات این سامانه را به کشور دستکم نگیرید. کاهش پروسه ترخیص کالا حداقل کاری است که به واسطه این سامانه محقق شده است. پیش از آنکه سامانه راهاندازی شود، اظهار از راه دور، خود مسئله مهمي بود. برای تجار خیلی مشکلآفرین بود. اما امروز کارها را ميتوانند به صورت الکترونیکی انجام دهند. آیا این موفقیت نیست؟
سیستم نوبتدهی در این سامانه برای تجار مشکلآفرین شده است. حتی بعضی از آنها ادعا ميکنند که مدتزمانی که شما برای ترخیص یک کالا اعلام کردهاید، با این سیستم نوبتدهی میسر نشده است.
بله، در سیستم نوبتدهی، اولویتبندی داریم. اولویت اول هم با کالاهای سریعالفساد است. هیچ راهی هم برای این مشکل وجود ندارد. من در مقام ایجاد زیرساختها نیستم. من برحسب وظیفهای که دارم، مطابق قانون عمل ميکنم. من نميتوانم بار دارویی را که باید در دمای زیر صفر درجه نگهداری شود بعد از پارچهای که فسادناپذیر است، ترخیص کنم.
چرا؟
زیرا در گمرک چنین سردخانههایی را نداریم.
خب همین موضوع یک مشکل است.
قاعدتا فرودگاه ساختن و انبارسازی کار گمرک نیست. من وظایف سازمانی خودم را پیگیری میکنم و خوشبختانه سازمانها و وزارتخانههای دیگر نیز در دولت یازدهم تمام تلاششان را به کار گرفتند تا با همدیگر هماهنگ عمل کنند.
آقای دکتر، این سامانه در جلوگیری از ورود کالاهای قاچاق چه نقشی دارد؟
ما بهواسطه این سامانه تا حدودی جلوی قاچاق را گرفتیم. باید سلامت جامعه حفظ شود و ما این مهم را انجام میدهیم و جلوی ورود چنین محمولههای قاچاق را به واسطه همین سامانه به کشور گرفتهایم. کشفیات گمرک در کالای قاچاق هم شاهدي بر عملکرد سامانه جامع گمرکی در این امر است. با راهاندازی این سامانه کشفیات ما بیش از صددرصد رشد داشته است. توجه داشته باشید که ما در منطقهای قرار گرفتهایم که متاسفانه همسایگان ما هم محمولههای قاچاق به ایران ميفرستند. این کار در کجای دنیا مرسوم است؟ ببینید ما در چه شرایط سختی گمرک را اداره کردهایم. تحریمها بهتازگی لغو شده اما قبل از آن ما هیچ ارتباطی با مبدأ کالاها نداشتیم. البته قاچاق بههیچوجه ربطی به گمرک ندارد. ما 12 سازمان کاشف در امر قاچاق داریم. گمرک متصدی کالاهای رسمي است. برای مثال فرد بهجای 10 عدد از یک کالا 11 عدد با یک ارزشگذاری کمتر، از طریق گمرک وارد میکند. اینکه قاچاق به حساب نمیآید چرا که من این کالا را رصد میکنم. قاچاق مربوط به کالایی است که بهصورت غیرقانونی وارد کشور میشود. کالایی که با روشهای خلاف قانون وارد میشود قاچاق نامگذاری میشود.
یکی از مواردی که به عنوان ویژگی سامانههای الکترونیکی مطرح ميشود، شفافیت است. در واقع تمام سامانهها به این منظور راهاندازی ميشوند که بتوانند همهچیز را رصد کنند. سامانه جامع گمرکی نیز احتمالا از این موضوع مستثنا نیست. پیش از این، گمرک نام خوشایندی برای تجار نبود چراکه فساد در آن بیداد ميکرد. الان وضعیت به چه شکل است؟ آیا سامانه توانسته با این موضوع برخورد کند؟
افزایش درآمدهای گمرکی از کجا میسر شده است؟ همین سامانه جامع گمرکی به دلیل شفافیتی که ایجاد کرده، موجب افزایش درآمدها شده است. شما درست ميگویید که اصلیترین هدف تکنولوژی و آيتي مقابله با فساد است. چراکه شفافسازی در امور را بیشتر میکند. در سال اول اجرا یعنی سال 93 واردات 5 درصد افزایش پیدا کرد، اما درآمد ما 65 درصد افزایش داشت. در سال 94 با اینکه واردات 22 درصد کاهش پیدا کرد، خودرو که بیشترین تعرفه را دارد 42 درصد کاهش پیدا کرد. درآمد ما تنها 11 درصد کاهش داشته است. این در حالی است که معافیتها خیلی زیاد است و اگر این معافیتها را نداشتیم درآمد خیلی بیش از این ارقام بود.
این معافیتهایی که عنوان ميکنید منظورتان همان تهلنجیها و ملوانی و مرزنشینی و امثال اینها است؟
بله.
شما با این معافیتها مخالف هستید؟
من در جایگاهی نیستم که بتوانم با آنها مخالفت کنم. این موارد را قانونگذار به ما ابلاغ ميکند و من فقط مجری آن هستم. اما ما باید با توجه به سهم ناچیزی که از تجارت داریم جایگاه واقعی خودمان را از تجارت پیدا کنیم. اگر عضو سازمان تجارت جهانی بودیم نمیتوانستیم این رویهها را انجام دهیم. گمرک برای انجام این رویهها مجوزی صادر نکرده است.
شما در صحبتهای خود به این موضوع اشاره کردید که با توجه به راهاندازی سامانه، دوره کاغذبازی و مراجعه حضوری به پایان رسیده است. اما هنوز هم شاهد مراجعه ترخیصکاران به گمرکات هستیم. آیا حضور آنها واقعا ضرورت ندارد؟
برخی از افراد هنوز سامانه را باور ندارند. دوست دارند هنوز به همان روشهای کاغذبازی ادامه دهند. این موضوع ربطی به سامانه ندارد. البته چتر سیستم سنتی هم هنوز بر کارهای گمرکی سایه افکنده است و برای ترخیص برخی از کالاها باید به گمرک مراجعه شود. مثلا اگر بار کسی در بندر شهید رجایی یا بوشهر یا هر گمرک دیگر است لزومي ندارد به آنجا مراجعه کند. مگر اینکه کالاهای مسیر قرمز باشد. حدود 30 تا 40 درصد از کالاهای ما مسیر قرمز است که باید ارزیابی شود و لازم است با صاحب کالا یا نماینده صاحب کالا بروند و بار را ببینند.