وقتی در پایتخت هند یعنی دهلی قدم برمیدارید و در خیابانها چرخ میزنید تنها چیزی که تصور نمیکنید این است که در چهارمین پایتخت اقتصادی جهان حضور دارید
ولی خلیلی
برای اینکه متوجه شوید وارد هند شدهاید کافی است تا پرده اتاق هتل را کنار بزنید و از بالا به شهر دهلی پایتخت چهارمین اقتصاد جهان که بانک جهانی پیشبینی کرده سال جاری از ژاپن هم جلو بزند و به سومین اقتصاد جهان (بعد از چین و آمریکا) تبدیل شود نگاهی بیندازید؛ آنچه میبینید شهری پرهیاهوست که در غبار و آلودگی گم شده. زیر ساختمان هتل چندستاره خرابهای بزرگ میبینید که زاغهنشینها در آن سرگرم زندگی روزمره هستند: یکی خود را میشوید، یکی در کناری دستشویی میکند، دیگری گاوش را میدوشد و علوفه میدهد. پشت این زاغهها ساختمانهای کوتاه و بلند خودنمایی میکنند و البته پروژههای درحال ساخت سر از هر گوشه شهر بیرون آوردهاند تا جایی که دهلی را به یک کارگاه بزرگ ساختمانسازی تبدیل کردهاند که در آن کارگران هندی مشغول کارند. تصویر هند امروز ترکیبی است از زندگی سنتی، فرهنگ بومی، فقر، زندگی لوکس و مدرن و البته مذاهب و آیینهای مختلف.
اگر کنار هم قرار گرفتن این تصویر را باور نمیکنید کافی است از طبقات هتل پایین بیایید و سوار یک «اتوریکشا» (ماشینهای سهچرخی که نماد وسیله نقلیه در این کشور هستند و تاکسی عمومی سطح شهر محسوب میشوند) شوید و در شهر 14میلیونی دهلی، چرخی بزنید و از نزدیک تصاویری را که از بالا دیدید، لمس کنید: «خیابانهای پرترافیک، آدمهای پابرهنه و نیمهبرهنه، جرثقیلهای بزرگ، ساختمانهای قد و نیمقد، دیوارهای سیاه و نیمهمخروبه، لباسهای آویزان از رخت، گاری و چرخیهای فروش اغذیه و میوه، آدمهای خوابیده کنار خیابان، افراد خوشپوش سوار ماشینهای گرانقیمت، حیوانات (از گاو گرفته تا سگ، طاووس، خوک، میمون و...) و آلودگی هوا که گلویتان را تا حدی میسوزاند و حالت تهوع به شما دست میدهد، طوری که سازمان بهداشت جهانی گفته به اندازه مصرف روزی چند نخ سیگار است.» اینها چیزهایی است که در کمتر از نیم ساعت تجربه خواهید کرد و به همه اینها آلودگی صوتی را هم باید اضافه کنید، پشت بسیاری از خودروها در خیابانهای دهلی و شهرهای دیگر هند نوشته شده: «بوق بزن». رانندگان هندی عاشق بوق زدن هستند و شما خیلی زود متوجه این ماجرا خواهید شود؛ سنتی که خودشان میگویند مهاتما گاندی رهبر استقلال هند برای اعتراض به استعمارگران انگلیسی رایج کرد و حالا با وجود گذشت دههها از استقلال این کشور همچنان باقی است. همه این تصاویر که بهجز دهلی در شهرهای دیگر کوچک و بزرگ این کشور هم نظیرش تکرار میشود، این سوال را در ذهنتان به وجود میآورد که مگر میشود شما به کشوری سفر کرده باشید که در صدر اقتصادهای نوظهور جهان قرار دارد و رشد اقتصادی بیش از 7 درصد را تجربه میکند؟
برای اینکه تصویر هند بهخصوص شهرهای بزرگی همچون دهلی، جیپور، آگرا و... را بهخوبی تجسم کنید کافی است تصویر میدان شوش تهران را روبهروی میدان ونک بگذارید و بعد این تصویر جدید را کپی و به اندازه 1000 و حتی بیشتر تکرار کنید؛ آنچه خواهید دید تجسمی از شهرهای این کشور است که حالا نسبت به وسط، کوچک و بزرگتر خواهند بود. دهلی شهری است که در آن جنوب شهر و بالای شهر مانند تهران و دیگر شهرهای ایران مفهوم ندارد، اینجا حتی کلماتی مانند آسیب اجتماعی و کارتنخواب هم رنگ خود را از دست داده است، شما به کشوری پا گذاشتهاید با بیش از 1.2 میلیارد نفر جمعیت که 300 میلیون نفر در آن زیر خط فقر زندگی میکنند. براساس آمارهای بانک جهانی هنوز بیش از 30 درصد جمعیت هند کمتر از یک دلار (65 روپیه) در روز درآمد دارند؛ البته با همه اینها هندوستان سرزمین 72 ملت خوانده میشود و هزاران سال است آدمها با مذاهب، اعتقادات مختلف و فاصله طبقاتی عجیب در کنار هم زندگی میکنند. در این کشور براساس آمارهای رسمی 80.5 درصد هندو، 13.4 درصد مسلمان (سومین جمعیت بزرگ مسلمانان جهان بعد از اندونزی و پاکستان)، 2.3 درصد مسیحی، 1.9 درصد سیک، 0.8 درصد بودایی و 1.1 جمعیت از آیینها و مذاهب دیگری همچون زرتشتی و... هستند. در کنار اینها باید این ویژگی را هم اضافه کرد که در هند 830 میلیون نفر میتوانند رأی بدهند؛ نکتهای که باعث شده بسیاری از هندیها باور داشته باشند که بزرگترین دموکراسی جهان را دارند. وقتی با آنها درباره شرایط سیاسی و حکومت در کشورشان صحبت میکنید اولین نکتهای که به شما خواهند گفت این است: «کشور ما دموکرایت است، ما بزرگترین دموکراسی دنیا را داریم.» و بعد از فواید و ویژگیهای دموکراسی و قانون اساسی کشورشان صحبت میکنند و برای مثال از وجود 35 درصد فرصتهای شغلی در ادارات و موسسات دولتی برای زنان، رایگان بودن تحصیل، کمکهزینههای دولتی برای زندگی و آزاد بودن فعالیتهای سیاسی، مذهبی و... میگویند.
در هند همهچیز در کنار هم است و اختلافها محسوس و این شاید جذابترین چیزی باشد که شما در این کشور میبینید؛ آدمها یا فقیر هستند و پابرهنه و ژندهپوش یا شیک، پولدار و خوشپوش، ساختمانها یا مخروبهاند و زاغه یا نوساز و بلند و قصرشکل؛ اینجا حتی غذاها هم به همین سبک هستند یا شیریناند یا تند و انگار مزه دیگری وجود ندارد. هندیها از نظر فرهنگی مردمانی شاد، صبور، سختکوش و محکم هستند و روحیهای آرام و احساسی دارند؛ نکاتی که با چند روز اقامت در این کشور بهخوبی حس میکنید. شما در بین بوقهای ممتد ماشینها و ترافیک صدای موسیقی هندی را بهخوبی حتی از سهچرخهها (اتوریکشاها) میشنوید و وقتی برای تماشای فیلمی هندی به سینما رفتهاید دائم صدای قهقه تماشاچیانی را میشنوید که از ته دل میخندند و به تنها چیزی که فکر نمیکنند این است که نکند زشت باشد در مکانی عمومی بلند بخندند و یا با رقص و موسیقی وسط فیلم همراهی کنند. حتی در خیابانهای شلوغ و با وجود رانندگیهای نسبتا بد چیزی که عجیب است نبود پرخاشگری، دعوا، فحش و... است. در شهرهای هند حتی کمتر رانندهای را میبینید که زیر لب غر بزند در شرایطی که در وضعیت مشابه همان صحنه در تهران و شهرهای دیگر ایران باید حداقل منتظر دعوایی اساسی باشید. و در این بین توجه هم داشته باشید که در هند حداکثر سرعت برای رانندگی 60 کیلومتر است و این موضوع خیابان شهری، جاده، اتوبان و... نمیشناسد. راهنمای هندی یکی از تورهای گردشگری در پاسخ به این سوال که چطور ممکن است آدمها فقط با 60 کیلومتر رانندگی کنند، میگوید: «اینجا هند است و آدمها در کنار خیابان زندگی میکنند، گاوها و حیوانات دیگر دائم از خیابانها عبور میکنند، هر لحظه کودکی ممکن است وسط خیابان باشد و... پس باید سرعت ماشینها به حدی باشد که رانندهها بتوانند خودروهایشان را هرلحظه کنترل کنند. اینجا قوانین رانندگی خیلی سختگیرانه است، سرعت غیرمجاز جریمه چندهزار دلاری دارد و تصادف رانندگی برابر است با زندان، پس بیشتر رانندهها قوانین را رعایت میکنند.»
فیلهای چندموتوره
هند کشوری است با اقتصادی نوظهور که بهترین تصویر از آن چندی پیش روی جلد مجله اکونومیست نقش بسته بود: فیلی که روی آن موتور جت بستهاند و ساربانی برای هدایت رویش نشسته است. تصویری که شاخصهای اقتصادی و آمارهای منتشرشده جهانی بهخوبی آن را تایید میکنند و نشان میدهند اقتصاد این کشور درحال پرواز است. فیل در این سرزمین سمبل خوشبختی است و حالا از شدت رشد بال درآورده و پرواز میکند و به حیوانی جدید تبدیل شده که شاید در آیندهای نهچندان دور حتی نقشش را هم در معابد و دیوارهای شهری و... در این کشور بتوان دید. براساس آمارهای بانک جهانی انتظار میرود رشد اقتصادی هند در سال مالی جاری (2015- 2016) به 7.5 درصد و در سال 2017 به 8 درصد برسد که در این بین افزایش 12درصدی سرمایهگذاری بهخصوص سرمایهگذاری خارجی، اصلاحات ساختاری و کاهش قیمت نفت مهمترین دلایل این رشد عنوان شده است. رشد اقتصادی قابل توجهی که در دورهای تحقق پیدا میکند که اقتصادهای رو به رشد جهان و رقیب هند همچون چین با کاهش رشد و رکود مواجه شدهاند تا جایی که ارزش جهانی یوآن چین افت داشته در حالی که روپیه هند رشد را تجربه میکند.
در دهلی نشانههای رشد اقتصادی کشور و علاقه به سرمایهگذاری را در پروژهای متعدد در حال ساخت، ساختمانهای عظیم تازه ساختهشده همچون معبد آکشاردام (بزرگترین معبد هندوها در جهان و یکی از بزرگترین معابد و فضاهای مذهبی دنیا که تنها در 7 سال ساخته شده) و حضور نمایندگی شرکتهای بزرگ و معتبر جهان از توتال و توشیبا گرفته تا بنز و فورد و شعب متعدد بانکهای خارجی مانند HSBC میتوان متوجه شد. ولی برای لمس بیشتر آن باید از دهلی خارج شد و به جاده زد. وقتی از دهلی خارج میشوید و با سرعت 60 کیلومتر در جادهها حرکت میکنید فرصت کافی برای دیدن توسعه صنعتی، کشاورزی و رشد اقتصادی در این کشور دارید؛ در دو سوی جاده آنچه بیش از همه میبینید زمین کشاورزی (گندم، پنبه و...)، کارخانههای صنعتی، کورههای آجرپزی و دود سیاهی است که از دودکش مراکز صنعتی به هوا رفته است.
به اعتقاد کارشناسان، توسعه صنعتی و پیشرفتهای اقتصادی کنونی در هند از دو دهه گذشته کلید خورده است؛ از زمانی که در شروع دهه 90 میلادی (1991) مانوهان سینگ وزیر دارایی آن دوران که بعدها نخستوزیر شد برنامههای اصلاح اقتصادی و مالی (حذف قوانین دستوپاگیر مالیاتی و تجاری، تامین امنیت سرمایهگذاران، توسعه صنعتی و...) را در دستور کار قرار داد که همچنان ادامه دارد و حالا دستاوردهای آن بهخوبی در اقتصاد این کشور مشخص است تا جایی که هند به یکی از بزرگترین و پیشرفتهترین کشورهای جهان و قطب تولید بسیاری از کالاهای صنعتی، تکنولوژیک و... تبدیل شده است. امروز هند در تولید دارو و کالاهای پزشکی، کامپیوتر و نرمافزار، محصولات نساجی، پتروشیمی، فولاد، خودرو و... جزو برترینهای جهانی است و همین موضوع تاثیر پررنگی بر رشد تولید ناخالص داخلی این کشور داشته است. در هند برنامه جامعی از سوی دولت در خصوص حمايت از صنايع تدوین شده و در آن ارائه آموزش جهت تربيت نيروی كار تحصيلكرده و متخصص، تعامل با بانكها و موسسات مالی برای ارائه تسهيلات به متقاضيان جهت توسعه صنايع، ايجاد زيرساختهايی نظير شبكههای برقرسانی و... جزو وظايف دولت محسوب شده است. همچنین وامهای دولتی به دو دسته صنعتی و تجاری تقسيم میشوند كه نرخ بهره وامهای تجاری بيشتر از وامهای صنعتی و حدود ۱۵ درصد است.
براساس آمار بانک جهانی تولید ناخالص داخلی هند در سال 2014 با عبور از مرز 2 تریلیون دلار به 2.067 تریلیون دلار رسید در شرایطی که در سال 2013 این عدد 1.87 تریلیون دلار بود. آمارها نشان میدهد هند توانسته در طول هفت سال (2007 تا 2014) یک تریلیون دلار به درآمد ناخالص خود اضافه کند. درآمد سرانه در این کشور در سال 2014 حدود 1610 دلار معادل 104 هزار و 650 روپیه بوده است.
از خودروسازی تا نساجی و...
در هند از خودروسازی به عنوان مادر صنایع یاد میشود با بیش از 35 میلیارد دلار گردش مالی و 13 میلیون نفر شاغل مستقیم و غیرمستقیم؛ هماکنون درکارخانههای اتومبیلسازی این کشور از خودروهای سهچرخ ریکشا تا اتومبیلهای چندینهزار دلاری مرسدس بنز و فورد تولید میشود. بسیاری از شرکتهای بزرگ خودروسازی جهان همچون بنز، جنرال موتورز، تویوتا، هیوندا، سوزوکی و... در این کشور خط تولید و کارخانه دارند و تولیداتشان را در خیابانهای این کشور که یکی از بزرگترین بازارهای مصرف جهان را در اختیار دارد، میتوان دید.
هند از سال ۲۰۰۷ میلادی تاکنون همواره در میان ۱۰ کشور برتر تولیدکننده خودرو جهان حضور داشته و پس از صعود به رتبه ششم در سال ۲۰۱۰ تا به امروز این جایگاه را حفظ کرده است. علاوه بر این هند در قاره آسیا پس از ژاپن و کره جنوبی سومین خودروساز برتر است. آمارهای OICA (سازمان بینالمللی تولیدکنندگان وسایل نقلیه موتوری) نشان میدهد که 3 میلیون و 840 هزار و 160 دستگاه خودرو در سال 2014 در این کشور تولید شده و در ۶ماهه نخست سال ۲۰۱۵ میزان تولید خودور در این کشور با ۷/۲ درصد رشد نسبت به دوره مشابه سال قبل میلادی به ۲ میلیون و ۴۹ هزار و ۳۷ دستگاه رسیده است. در حال حاضر ارزش مبادلات قطعات خودرو هند سالانه حدود ۴۰ میلیارد دلار است که پیشبینی میشود تا سال ۲۰۲۰ به 100 میلیارد دلار برسد.
در کنار صنعت خودرو از نساجی به عنوان یکی دیگر از صنایع مهم و تاثیرگذار در اقتصاد و توسعه هند یاد میشود؛ وجود مزارع گسترده پنبه و کارگر ارزان، هند را به سومین تولیدکننده بزرگ نساجی در جهان تبدیل کرده و امروز بسیاری از برندهای مهم جهان مانند آدیداس، پوما و... در این کشور کارخانه دارند، علاوه بر این تولید پارچههای هندی از کشمیری گرفته تا پارچههای حیدرآباد و... هم مشتریان بسیاری بهخصوص در بازار بزرگ خود هند دارند زیرا در این کشور بیشتر افراد لباسهای سنتی میپوشند، پارچههایی که انواع آن همچون ساری و شال کشمیری و پارچههای تزیینی از سوی گردشگران هم به عنوان سوغات خریداری میشوند و قیمتهای گاه میلیونی دارند. با چرخ زدن در بازار شهر جیپور، یکی از قطبهای پارچه و نساجی هندوستان میتوان مغازهها و فروشگاههای چندینطبقه و متعددی را دید که انواع و اقسام پارچهها و صنایع دستی نساجی و تابلو را میفروشند. البته در کنار اینها پاساژهای چندینطبقهای هم سر به آسمان بردهاند که در آنها بزرگترین برندهای جهان شعبه دارند و لباسهایی را میفروشند که بیشترشان تولید کارخانههای همین کشورند.
پتروشیمی و صنعت پلاستیک یکی دیگر از صنایع رو به رشد هند است. به گفته راوی آگاروال رئیس انجمن صنایع پلاستیک هند پیشبینی میشود که صنعت پتروشیمی هندوستان و صنایع وابسته به آن مثل پلاستیک، بستهبندی و... تا سال 2020 سالانه 280 میلیارد دلار برای این کشور درآمدزایی داشته باشد. در این کشور بيش از ۳۰ هزار واحد توليدی مواد و مصنوعات پلاستيكي وجود دارد.