گزارش تحلیلی از اکونومیست

آزمون دشوار به اشتراک گذاشتن رود نیل

 

وقتی در سال 2013 کشور اتیوپی اعلام کرد که می‌خواهد سدی روی رودخانه نیل بسازد که بزرگ‌ترین پروژه تولید برق آبی در قاره آفریقا به حساب می‌آید، مقامات این کشور آن را یک اتفاق بزرگ در اقتصاد اتیوپی ارزیابی کردند و به آن «سد رنسانس» نام دادند. به نظر می‌رسید که کشور مصر نیز اعلام کند ساخت چنین سدی یک مسئله خصوصی و امری مربوط به کشوری دیگر است که به آنها ارتباطی ندارد. اما رئیس‌جمهور وقت مصر، محمد مرسی، درباره این سد اعلام نظر کرده بود و مقامات کابینه‌اش نیز دراین‌باره بحث کرده بودند و حتی در برنامه زنده تلویزیونی نیز مرسی به ساخت این سد انتقاد وارد کرده بود. آنچه به نظر می‌رسید این بود که مصر تمام تلاش خود را به خرج خواهد داد تا این سد ساخته نشود.

اتیوپی اعلام کرده که در سال 2017 این سد را کامل خواهد کرد و در آن هنگام این سد 170 متر ارتفاع و 1.8 کیلومتر نیز عرض خواهد داشت. منبع ذخیره این سد می‌تواند تمام آب «نیل آبی‌رنگ» را در خود جمع کند و برقی که از ساخت این سد به دست می‌آید 6 هزار مگاوات است که معادل دو برابر برقی است که در حال حاضر اتیوپی تولید می‌کند و اکنون به اندازه‌ای کم است که سه نفر از هر چهار نفر اتیوپیایی در تاریکی به سر می‌برد.

آنچه موجب رونق اتیوپی خواهد شد، باعث مشکلات فراوان در مصر است؛ رود نیل هزاران سال مثل یک مار که حامل زندگی است، در میان صحرا حرکت کرده است. این رود تقریبا تمام آب مورد نیاز مصر را تامین می‌کند. مصر در سال 1959 قراردادی با سودان امضا کرد که در آن مدعی دوسوم آب رود نیل شده بود. اما این رود دیگر کفاف جمعیت رو به افزایش مصر و کشاورزی تشنه آن را نمی‌دهد. از سال 1970 تاکنون، میزان آب به ازای هر نفر در هر سال آبی در مصر نصف شده است. سازمان ملل نسبت به اتفاق افتادن یک بحران جدی آب در منطقه هشدار داده است. مقامات رسمی مصر هم‌زمان با اینکه در حال تعمیر شبکه فرسوده آب‌رسانی این کشور هستند، گفته‌اند سدی که بناست در اتیوپی ساخته شود، مصر را در خشکی و کمبود آب فرو می‌برد.

هرودت که یک مورخ ‌هم‌زمان با مصر باستان بوده، گفته است که حاصل‌خیزی در سرزمین مصر موهبتی است که رود نیل به این کشور هدیه داده است. مقامات زیادی در تاریخ مصر بر سر فراهم کردن آب از این رودخانه برای کشورهای همسایه مبارزه و تلاش کرده‌اند. رود نیل بین هشت کشور همسایه در شمال آفریقا مشترک است و بیشتر آنها توافق کرده‌اند که برای استفاده از آب این رودخانه با یکدیگر همکاری داشته باشند. اما کشور مصر با زیر پا گذاشتن این توافقات همواره از نوعی حق وتو برای توافقاتی که دیگر کشورها درباره نیل به دست می‌آورده‌اند برخوردار بوده است.

تنها در همین اواخر بوده که لحن مصر در قبال رودخانه نیل آشتی‌جویانه به نظر می‌رسد. در ماه مارس سال میلادی گذشته، عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر، که محمد مرسی را در یک کودتا از قدرت پایین کشیده به همراه هیلماریام دسالگن، نخست‌وزیر اتیوپی، و عمر البشیر، رئیس‌جمهور سودان، توافقی را امضا کردند و متعهد شدند که ساخت سد در اتیوپی خسارت‌های قابل توجهی برای کشورهای پایین‌دست رودخانه نیل نداشته باشد. این توافق در ماه دسامبر گذشته نهایی شد و به تایید رسید؛ وقتی که دو شرکت مشاور فرانسوی مامور شدند درباره اثرات و نتایج ساخت سد عظیم در اتیوپی بر منطقه و کشورهای همسایه تحقیق کنند.

انجام این مرحله خیلی طول کشید؛ مطالعات تاثیر انجام پروژه سد رنسانس روی منطقه سال گذشته تکمیل شد اما به دلیل اینکه بخش کارگری یکی از دو شرکت مشاور با مشکلاتی روبه‌رو و آن شرکت از مطالعات کنار گذاشته شد، جمع‌بندی نهایی مطالعات با تاخیر مواجه شد. بسیاری از مصریان معتقدند که ساخت این سد برای مصر مشکلات زیادی درست خواهد کرد. همین حالا که نیمی از سد ساخته شده، کارشناسان ابراز نگرانی می‌کنند که برای اصلاح مشکلات و نقایص احتمالی سد خیلی دیر شده باشد. نمایندگان سه کشور این روزها در حال مطالعه روی مسائل فنی سد هستند. با این حال قرارداد مطالعات روی عواقب ساخت سد هنوز امضا نشده است.

احساسی از نبود اعتماد روی استفاده نهایی از سد سایه انداخته است. اتیوپی اصرار دارد که از این سد فقط برای تولید برق استفاده خواهد کرد و آبی که از توربین‌های این سد رد می‌شود، بدون در نظر گرفتن میزان تبخیری که در مخزن سد انجام می‌شود، در نهایت به آن سوی سد و جریان عادی رودخانه در کشورهای دیگر خواهد رسید. اما مصر نگران است که از این آب برای آبیاری استفاده و در نهایت باعث کاهش جریان رودخانه شود. اما کارشناسان این نگرانی مصر را بی‌مورد می‌دانند؛ کنت ترزپک از موسسه فناوری ماسوچوست (ام‌آی‌تی) می‌گوید که از نظر اقتصادی یا فنی این کار مقرون‌به‌صرفه نیست که اتیوپی آب را از پایین‌دست رودخانه پمپ کند و برای آبیاری به بالادست برساند.

نگرانی منطقی‌تر درباره منبع ذخیره بزرگ سد است؛ اگر این منبع ذخیره خیلی زود پر شود، جریان پایین‌دست خود را کاهش خواهد داد و برای مدتی تاثیر قابل توجهی روی تولید آب مصر و نیز ظرفیت تولید برق در سد آسوان خواهد داشت. اما مسئله اینجاست که دولتمردان اتیوپیایی می‌خواهند سود حاصل از سرمایه‌گذاری روی سد بزرگشان در کوتاه‌مدت به دست بیاید؛ این پروژه که اغلب سرمایه مورد نیاز آن به وسیله خود دولت فراهم شده، دارای هزینه‌ای حدود 4.8 میلیارد دلار است. برخی از کارشناسان گفته‌اند که پر شدن منبع ذخیره سد حدود 7 سال طول خواهد کشید. کوین ویلر از دانشگاه آکسفورد می‌گوید: «شاید در نظر گرفتن زمان ثابتی برای پر شدن منبع سد بهترین راه نباشد چون در این منطقه سال‌هایی با خشکسالی شدید در جریان است و سال‌هایی هم دیده می‌شوند که ترسالی حاکم است.» او توصیه می‌کند که آزاد کردن میزانی مشخص از آب‌های ذخیره‌شده پشت سد، می‌تواند طوری منبع این سد را پر کند که همگام با طبیعت منطقه نیز باشد.

یک برگ برنده برای ساخته شدن سد کشور سودان است؛ این کشور در پایین‌دست سد و در طرف مصر واقع است و سد در حدود 20 کیلومتری مرز سودان ساخته می‌‌شود. اما اگر سودان در این پروژه منافع بالقوه خود را ببیند در مذاکرات طرف اتیوپی را خواهد گرفت. سودان خود در تولید برق مشکل دارد و می‌تواند مقداری از برق تولیدشده به وسیله سد بزرگ اتیوپی را دریافت کند. ثابت شدن جریان رود نیل با استفاده از سدی که اتیوپی خواهد ساخت، این مزیت را برای سودان دارد که مانع بروز سیل‌هایی شود که این کشور را تخریب می‌کنند و نیز تولید کشاورزی این کشور را که به‌تدریج در حال مدرن کردن کشاورزی سنتی خود است، افزایش خواهد داد. در حال حاضر، آب اختصاص داده‌شده به کشور سودان که طی قرارداد سال 1959 بر روی آن توافق شده بود به وسیله مصر استفاده می‌شود. اکنون در فصل‌هایی که خشکسالی نیست، میزان زیادی از آب در دریاچه ناصر که پشت سد آسوان واقع است، ذخیره می‌شود.

اینکه سودان چقدر می‌تواند استفاده از آب نیل را افزایش دهد و از مزایای جنبی سد رنسانس در اتیوپی بهره‌مند شود به این بستگی دارد که چطور این سد کار کند. این کار نیاز به همکاری کشورها و کنار آمدن آنها با هم دارد. فعلا اختلاف داشتن مصر با سودان بر سر بسیاری از مسائل، باعث نبود همکاری این دو کشور بر سر موضوع نیل نیز شده است. با این حال، اگر سه کشور بر سر مسائل کلیدی با هم به توافق برسند، هر سه می‌توانند از مزایای سد برخوردار شوند. کارشناسان می‌گویند که این سد می‌تواند آب مورد نیاز در سال‌های خشکسالی را در خود نگه دارد و امکان این را خواهد داشت که برق ارزان تولید کند و حتی یک خط صادرات برق را نیز در شمال آفریقا مهیا کند.

سد رنسانس آخرین آزمون برای میزان همکاری کشورهای منطقه برای به اشتراک گذاشتن نیل با یکدیگر است. ممکن است خیلی زود مشکلات رخ دهند. اتیوپی برنامه دارد که سدهای دیگری را نیز روی رودخانه بسازد که تاثیرات بیشتری را نیز روی فراهم شدن آب در کشورهای پایین دست خواهد داشت. سودان قول داده است که از کارشناسان خارجی برای استفاده بیشتر از آب در کشاورزی استفاده کند. اگر مصر شاهد مهربانی همسایگان خود نباشد، در رسیدن به اهداف خود با مشکلات جدی رو‌به‌رو خواهد بود.

منبع: اکونومیست